Beeld ANP

InterviewCoronavirus

Experts over massahysterie: ‘We zijn nog nooit zo veilig, maar ook nog nooit zo bang geweest’

Steken we elkaar aan met onze angsten? Of is er serieus reden tot grote ongerustheid? Het antwoord is niet zo eenvoudig. Twee massapsychologen over de wereldwijde angst voor een nieuw virus. ‘We wonen in één van de meest veilige landen van de wereld, maar we zijn nog nooit zo bang geweest’.

Chinezen die worden ontweken of geweigerd in restaurants, of zelfs worden mishandeld. Huizen van besmette personen die worden verzegeld, hele steden in quarantaine, gecancelde vluchten, gehamster in supermarkten, een run op al lang uitverkochte mondkapjes, sportwedstrijden en studiereizen die worden geannuleerd.

Massapsycholoog Jaap van Ginneken heeft een diagnose voor bovenstaande taferelen: de wereld lijdt weer eens aan ‘gezondheidspaniek’, vertelt hij. Dat zag hij eerder bij de Mexicaanse griep, de dollekoeienziekte, sars en ebola. We vrezen het ergste en gaan dan soms rare dingen doen. Maar waarom reageren we dan zo?

Onbekend gevaar

Volgens Van Ginneken heeft het te maken met ons instinct. Dat focust bijna automatisch op plotselinge en afwijkende gebeurtenissen, in dit geval dus een onbekend virus. ‘Dingen die we niet kunnen zien, maar potentieel gevaarlijk zijn, maken ons extra bang. Op internet zien we abstracte plaatjes die het virus moeten voorstellen: rode bolletjes met stekels. Daar kunnen we ons niks bij voorstellen, maar we zijn er wel bang voor. Net als bij straling.’

De kopzorgen over het nieuwe coronavirus beginnen al voordat we echt een afgewogen beeld hebben van de aard van het virus, de besmettelijkheid, de dodelijkheid, het mutatievermogen, de bestrijdingsmethoden en nog veel meer. Lopen we zelf gevaar? Mensen met zorgen gaan zoeken naar meer informatie op het internet. ‘Daar zien zij zwaailichten, ambulances, ziekenhuizen die in tien dagen worden gebouwd, afzettingen van woongebieden. Die beelden onderstrepen in onze beleving dat het wel heel erg moet zijn,’ legt van Ginneken uit.

In Zuid-Korea wordt alles ontsmet: van kledingwinkel tot (super)markt.Beeld AD

Reflex

Het tweede waarop we letten bij een afwijkende gebeurtenis is onze eigen omgeving. ‘De plotselinge emoties van anderen besmetten ons heel gemakkelijk. We nemen stemmingen als vanzelf en ongemerkt over.’ Ter illustratie grijpt Van Ginneken terug op een opdracht die hij in het verleden vaak gaf aan zijn studenten aan zijn studenten aan de Universiteit van Amsterdam.  ‘Loop eens een stukje door een winkelstraat. Stop dan plotseling, kijk nadrukkelijk omhoog, alsof iets heel opvallends je blik heeft getrokken: op het dak van één van de gebouwen. Je kunt zelfs doen of je schrikt, en in elkaar duiken. Veel voorbijgangers zullen stoppen om te kijken, of in een reflex ook in elkaar duiken. Jouw schijnbare angst springt dus vanzelf op hen over, zonder dat ze zelf iets engs hebben gezien.’

Die reflex is van nature ingebouwd omdat we nu eenmaal niet alles zelf kunnen waarnemen. En tijdens een virus-epidemie als deze kijken we automatisch weer naar elkaar, met het gevolg dat we niezende mensen in onze omgeving wantrouwen en bijna nergens meer een mondkapje te koop is.

‘Media maken ons bang’

Massapsycholoog Hans van de Sande ziet een patroon: ‘De media maken ons eerst bang, daarna gaan wij op zoek naar informatie. Vervolgens spreken alle experts elkaar tegen, waardoor we nog meer willen lezen en de onrust groeit ondertussen. Dat media op dit soort virus-uitbraken duiken, begrijp ik wel. Het is een vorm van klantenbinding.’ Zelf is hij gestopt met het volgen van de journaals en de kranten. ‘Elke dag word ik onder coronanieuws bedolven. Ik heb zo’n hekel aan dat geram.’

De pers zou terughoudender over corona moeten schrijven, vindt Van de Sande. ‘Elke dode wordt een push-bericht op je mobiel.’ Meer duiding vindt hij belangrijker. ‘De besmettelijkheid van het virus lijkt niet extreem, de dodelijkheid evenzo. Maar dat lezen we amper. Laten we bovendien niet vergeten dat China één van de smerigste landen van der wereld is. Zij spotten met de wetten van hygiëne.’ En als je dan toch de nieuwssites afstruint, haakt collega Van Ginneken aan: maak dan onderscheid tussen serieuze bronnen, zoals gezondheidsinstituten, biologen en medici, en roeptoeters die geen verstand van zaken hebben.

Massahysterie

Massahysterie komt niet alleen voor rekening van de media, nuanceert Van de Sande. Er is ook iets collectief veranderd in onze beleving van veiligheid. ‘We wonen in één van de meest veilige landen van de wereld, maar we zijn nog nooit zo bang geweest.’ Die twee dingen – veiligheid en angst – hangen samen, legt hij uit. Door voortschrijdende techniek en kennis hebben we veel controle gekregen over ons leven. Er zijn behandelingen gevonden voor dodelijke ziektes als kanker. Er sterven minder mensen aan hartaanvallen. Het aantal verkeersdoden daalt elk jaar, terwijl de hoeveelheid auto’s op de weg explosief is gestegen. En toch zijn we angstiger dat ons iets zal overkomen. Dat is omdat we alles onder controle willen hebben, aldus Van de Sande.

Wanneer we die controle niet hebben, is de emotie des te groter. Denk maar aan kindersterfte, zegt hij. ‘Begin twintigste eeuw stierven veel kinderen. Dat was erg, maar hoorde bij het leven. Nu staat onze wereld totaal op zijn kop wanneer een kindje overlijdt. Terecht. Maar mijn punt is: als je niet constant sterven om je heen ziet, wordt een overlijden steeds zwaarder en moeilijker te verteren.’

Vroeger legden we ons lot in handen van God, zegt de massapsycholoog. ‘Maar anno 2020 vinden we geen berusting meer in het geloof. Met andere woorden: het nieuwe virus wijst ons op de onvolmaaktheid waarop wij deze wereld denken te beheersen.’

© AD

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234