Vladimir Poetin Beeld Getty Images
Vladimir PoetinBeeld Getty Images

Big Tech in Rusland

Facebook en Google oppermachtig? In Rusland dan toch niet

Het Kremlin voert de druk op Amerikaanse techbedrijven als Google, Apple en Facebook steeds verder op. ‘En het werkt, de autoriteiten zijn de strijd aan het winnen’

Het moet een even merkwaardig als griezelig beeld zijn geweest toen er op 13 september plotseling gewapende mannen tussen de pingpongtafels, hippe zitzakken en mosterdkleurige bankstellen stonden op het hoofdkantoor van Google in Moskou. Daar waar normaal nerds en whizzkids tussen hun computers en de ontspanningsruimte heen en weer lopen op het ruim 2900 vierkante meter grote kantoor van de Amerikaanse internetgigant in hartje Moskou, stonden nu opeens vervaarlijke figuren van de Russische politie en federale deurwaardersdienst, zo vertelden medewerkers aan de Financial Times.

De agenten hadden een gerechtelijk bevel bij zich van een Moskouse rechtbank, waarin viel te lezen dat Google per direct de Slim Stemmen-app van de gevangen oppositieleider Aleksej Navalny uit zijn onlinewinkel moest verwijderen. Met die app proberen Navalny en co Russische kiezers van stemadvies te voorzien bij lokale en nationale verkiezingen om zo de machtsbasis van regeringspartij Verenigd Rusland te verkleinen. Zo ook voor de parlementsverkiezingen van 17, 18 en 19 september, die vlak na de ongewenste inval op de rol stonden.

Volgens het Kremlin is de verkiezingsapp van Navalny illegaal, omdat die de activiteiten van een terroristische organisatie promoot. Die redenering vloeit voort uit een gerechtelijke uitspraak in juni dit jaar die de anti-corruptieorganisatie en politieke beweging van de oppositieleider het label ‘extremistisch’ opspeldde. Bovendien, zo stelt het Kremlin, maken grote techbedrijven die de app aanbieden zich schuldig aan oneigenlijke verkiezingsinmenging.

Banale dwang

Vóór de inval op het kantoor kreeg Google daarom al meerdere verzoeken om de app te verwijderen. Toen het bedrijf aanvankelijk weigerde, veranderden die verzoeken al snel in eisen. Datzelfde overkwam Apple. Ook daar klopten de autoriteiten op de deur van het Moskouse kantoor met verzoeken die alle schijn hadden van banale dwang.

Lokale werknemers verklaarden in The New York Times dat de autoriteiten in aanloop naar de verkiezingen dreigden met strafvervolging van personeelsleden als Apple de ­Navalny-app niet zou verwijderen. Eerder sommeerde het Russische parlement een aantal vertegenwoordigers van zowel Google als Apple een zitting bij te wonen over de Navalny-app, waar ze naar verluidt werden beschimpt en bedreigd.

En dus brak het verzet van de Amerikaanse techbedrijven op 17 september, toen ze beide de applicatie uit hun online winkels haalden. Diezelfde dag blokkeerden ook YouTube en berichtenservice Telegram de toegang tot filmpjes en ander materiaal van de Slim Stemmen-campagne. Het leidde tot verontwaardigde reacties. Zo sprak Human Rights Watch van een ‘capitulatie aan de Russische autoriteiten’. Ook Navalny zelf had geen goed woord over voor de internetgiganten, die volgens hem door de actie ‘medeplichtigen’ zijn van het Poetinregime.

Begrijpelijke woorden, zeker voor wie bedenkt dat sociale media nog de enige kanalen zijn waarmee de Russische oppositie haar boodschap kan verspreiden binnen een verder verschraald Russisch medialandschap, dat aan hevige repressie en ­politieke censuur is onderworpen. Maar om van een knieval van de techbedrijven te spreken, gaat te ver, zegt Andrej Soldatov, een expert op het gebied van het Russische internet en coauteur van het boek The Red Web dat de strijd tussen de Russische autoriteiten en grote internetbedrijven uiteenzet.

“We moeten niet vergeten dat de big tech-bedrijven in Rusland al acht jaar in deze situatie zitten”, zegt hij. “Uiteraard zijn bedrijven als Facebook, Google en Twitter niet heilig, maar in Rusland zijn dat nog steeds platforms die bij uitstek gelden als een plek waar publiek debat plaatsvindt en waar oppositie en dissidenten vrijuit kunnen spreken. Ondanks aanhoudende druk vanuit de autoriteiten om onwelgevallige ­berichten van hun platforms te verwijderen, hebben die bedrijven de afgelopen jaren zich wel consequent verzet tegen de censuur.”

Cynisch winstbejag

Soldatov bedoelt maar te zeggen dat de verwijdering van de Navalny-app eerder een incident is dan een capitulatie van Silicon Valley aan het Rode Plein. “Ook het argument dat hier cynisch winstbejag achter schuil gaat omdat de techbedrijven de Russische markt niet willen verliezen, gaat te ver. Dit was ingegeven door fysieke dwang. Ik vind het niet verbazingwekkend dat wanneer autoriteiten lokaal personeel met wapens en juridische vervolging intimideren, een bedrijf besluit te gehoorzamen.” Bovendien, gaat hij verder, “slaan techbedrijven de censor al jaren van zich af door de potsierlijke verwijderingsverzoeken die ze krijgen consequent aan te vechten.”

Het Google Transparantierapport 2020 schetst een goed beeld van de omvang van de online censuur in Rusland. Van alle landen ter wereld diende Rusland vorig jaar verreweg de meeste verzoeken bij het bedrijf in om content van zijn platforms te verwijderen. In totaal ging het om meer dan 18.500 verzoeken die betrekking hadden op bijna 180.000 documenten, video’s en ander materiaal. Daarmee staat Rusland eenzaam bovenaan in de bedenkelijke ranglijst met nummer twee Turkije en nummer drie India op gepaste afstand met respectievelijk 1001 en 917 verzoeken. Ter vergelijking: de Nederlandse overheid vroeg Google in 2020 tien keer iets te verwijderen.

Om niet in ongenade te vallen bij de Russische autoriteiten, willigen de techbedrijven die verzoeken ook vaak in. Sterker nog, volgens het ­eigen transparantierapport haalde Google in 97 procent van de gevallen content offline nadat Roskomnadzor hierom had gevraagd. Juridisch gezien hebben bedrijven ook weinig keus. Aangezien ze actief zijn in Rusland, moeten ze zich ook houden aan de Russische wet. Enige probleem is dat de internetwetgeving steeds strenger wordt. Daarnaast zijn veel van de wetten naar goed Russisch gebruik zo vaag geformuleerd dat ze feitelijk overal op kunnen worden toegepast.

Tien procent van de omzet

Een van die juridische sleepnetten is de wet inzake illegale content die op 10 januari dit jaar inging. Volgens de nieuwe regelgeving lopen socialmedianetwerken, die ‘illegale’ content niet blokkeren, risico op een boete van maximaal 10 procent van hun jaarlijkse Russische omzet. Begin deze maand dreigde Roskomnadzor Facebook nog een dergelijke boete op te leggen, omdat het bedrijf weigert ‘informatie te verwijderen die gevaarlijk is voor burgers’.

Welke content de overheid als illegaal of gevaarlijk classificeert, valt niet te voorspellen. Al kregen big tech-bedrijven dit jaar – in navolging van de massale Navalny-protesten in januari – voornamelijk verzoeken om berichten, video’s en sites offline te halen die minderjarigen op zouden roepen tot deelname aan ongeautoriseerde demonstraties. Ook materiaal dat aan zou zetten tot kindermisbruik, obsceniteit, drugsmisbruik of deelname aan ‘extremistische’ activiteiten is uit den boze.

Al die categorieën bieden de autoriteiten legio opties om naar eigen goeddunken video’s, berichten of documenten als verboden te bestempelen. Of het nu gaat om video’s van ongeautoriseerde demonstraties, sites die voorlichting geven over homoseksualiteit of drugs, tweets die oproepen om gebruik te maken van de Navalny-app of pornosites, allemaal lopen ze het risico het predicaat illegaal te krijgen.

Financiële sancties

Zeker het afgelopen jaar pasten de autoriteiten die wetten in toenemende mate toe in wat critici een escalatie van internetcensuur noemen. Zo schroefde Roskomnadzor in maart dit jaar de snelheid van Twitter fors terug, nadat de censor oordeelde dat het bedrijf illegale content op het platform liet staan, waaronder vermeende oproepen tot zelfmoord, pedofilie en extremisme. In april was het weer raak toen een rechter Twitter 117.000 dollar boete oplegde, omdat het bedrijf weigerde tweets offline te halen die minder­jarigen zouden oproepen mee te doen aan Navalny-demonstraties.

Google kreeg eveneens met financiële sancties te maken, onder andere in augustus toen een Moskouse rechtbank het bedrijf drie boetes van in totaal zo’n 80.000 dollar oplegde voor het schenden van de wetgeving over illegale content. In totaal kreeg de reus uit Silicon Valley volgens staatspersbureau RIA Novosti in Rusland al voor 32,5 miljoen roebel, bijna 500.000 dollar, aan boetes te verstouwen. Ook Facebook moest al meer dan twintig keer in de rechtszaal opdraven en kreeg voor bijna één miljoen dollar aan boetes. Voor bedrijven van het formaat Google en Facebook is dat weliswaar niet meer dan een handje wisselgeld, maar het is wel illustratief voor de juridische druk waar de techbedrijven mee te maken hebben.

Bovendien is de gang naar de rechter slechts één component van de spreekwoordelijke clusterbom die het Kremlin in de informatieoorlog op de Amerikaanse internetgiganten gooit. Want naast de juridische druk die Moskou uit kan oefenen, heeft het sinds kort ook een andere troef in handen, vertelt Soldatov. “Verreweg de belangrijkste ontwikkeling dit jaar was dat de autoriteiten in staat bleken de snelheid van Twitter te vertragen. Ze hebben nu dus de technische kennis en middelen om grote wereldwijde platforms te vertragen of zelfs te blokkeren en deinzen daar niet voor terug.”

De rechtszaken en de technische sabotage getuigen bovenal van politieke wil, meent Soldatov. “Het Kremlin duwt techbedrijven steeds verder de strot dicht. Dat kunnen ze ook omdat Rusland inmiddels goede nationale alternatieven heeft voor platforms als Google, Facebook en YouTube.” Dat klopt, de Russische zoekmachine Yandex steekt Google al naar de kroon en Facebookkloon VKontakte laat zijn Amerikaanse concurrent ver achter zich: van alle socialmediagebruikers in Rusland, maakt 83 procent gebruik van VKontakte en slechts 39 procent van Facebook. Alleen het Russische antwoord op YouTube, RuTube, blijft nog achter.

Beknottingsmethoden

Om die nationale alternatieven een extra zetje in de rug te geven, is er sinds april dit jaar ook een wet van kracht die producenten van smartphones, computers en andere slimme apparaten verplicht om op alle ­apparatuur die in Rusland wordt verkocht vooraf Russische software te installeren. De officiële argumentatie achter dat besluit is dat Russische IT-bedrijven op die manier beter kunnen concurreren met buitenlandse tegenhangers.

Critici wijzen er echter op dat het Kremlin via deze ­regelgeving zijn grip op het vrije internet nog verder versterkt. Soldatov deelt die visie: “Hier heeft Rusland zich duidelijk laten inspireren door China. Op alle apparatuur die nu in de winkels ligt, staat software die het Kremlin heeft ge­fiatteerd en dus veel beter te reguleren is.” Wie een smartphone in Rusland koopt, vindt daar onder meer standaard zoekmachine Yandex op. Ook Mail.ru – de Russische evenknie van Gmail – en de beveiligingssoftware van Kaspersky staan bij aanschaf al op nieuwe toestellen. “Zo bewegen gebruikers zich in een Russische online bubbel.”

Bovenop die juridische en technologische beknottingsmethoden, deinzen de autoriteiten nu dus ook niet meer terug voor traditionele dwang, zoals bleek in het geval van de Slim Stemmen-app van Navalny. Die directe intimidatie werd alleen maar makkelijker toen president Poetin in juli dit jaar een wet ondertekende die buitenlandse socialmediabedrijven verplicht een fysiek kantoor te openen in Rusland indien ze dagelijks meer dan 500.000 Russische gebruikers hebben. Soldatov: “Die wet zet de deur voor fysieke intimidatie wagenwijd open. De fysieke aanwezigheid maakt bedrijven veel kwetsbaarder.”

Zodoende bestookt Moskou het vrije internet vanaf verschillende fronten. “Het Kremlin bedient zichzelf van hybride internetcensuur door repressieve en vaag geformuleerde wetten te combineren met technologische kennis en ouderwetse, fysieke intimidatie. En het werkt, want de autoriteiten zijn de strijd aan het winnen. Ze krijgen steeds meer controle over de online informatievoorziening.”

Dat Google de Slim Stemmen-app van Navalny inmiddels weer aanbiedt in de Google Play Store, is dan ook slechts van symbolische waarde meent hij. “Er zijn nu geen verkiezingen en de uitkomst van de strijd staat al vast. Het is een kwestie van maanden voordat de grote Amerikaanse techbedrijven geen rol van betekenis meer spelen in Rusland of zelfs helemaal van het toneel verdwijnen.”

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234