Fenna en haar moeder.Beeld Shody Careman

Complotdenken

Fenna's moeder is een complotdenker: ‘We vermijden onderwerpen om het gezellig te houden’

Hoe is het als de liefste van de hele wereld complottheorieën verspreidt op sociale media? De Nederlandse journalist Fenna Riethof (27) wil haar moeder (62) beter begrijpen.

Zo’n jaar of vijf geleden viel me op dat mijn moeder behalve spirituele artikelen ook complottheorieën begon te delen op Facebook. Artikelen van, in mijn ogen, obscure bronnen. Ik kon erom lachen met vriendinnen. ‘Heb je het al gehoord? Poetin is geen man, maar een hagedis.’ Gelukkig bleek mijn moeder niet écht te geloven dat Poetin een hagedis is. Ze legde me uit dat ze haar volgers wil laten kennismaken met niet-reguliere informatie. Hen wil uitdagen om ‘verder te kijken’, niets uit te sluiten.

De jaren erna verging het lachen me en nam mijn ongeloof toe. Ik herinner me mijn moeders vijandigheid tegenover de farmaceutische industrie - met de kennis van nu had ze haar kinderen nooit laten inenten, zei ze. Nog hoor ik ons gesprek over de aarde, waarvan ze niet wilde uitsluiten dat die tóch plat is.

Afkappen

Ongeloof werd ergernis, ergernis woede. Tijdens bezoekjes vermeden we bepaalde onderwerpen om het gezellig te houden. Als er toch een alternatieve theorie het gesprek insloop, kapte ik het af. ‘Jaja, en Poetin is een hagedis.’’ Die tactiek werkte prima, tot het coronavirus.

Eerst werd mijn moeder actiever op sociale media. Een artikel van een alternatief nieuwsplatform passeerde de revue: De Nederlandse voorlichtingsdienst RIVM wordt gesponsord door een stichting van techmiljardair Bill Gates. En een blog van een Peter met een eng gezicht: Covid-19 is een verdienmodel.

Toen richtte ze zich in een mail rechtstreeks tot mij en mijn broers en zussen. ‘Dit is informatie die je in het reguliere mediacircuit niet hoort of leest. Weet ook dat veel van deze artsen die wel praten al vermoord of verdwenen zijn. Doe er je voordeel mee of doe er niets mee, maar ik vind dat ik als moeder een verantwoordelijkheid heb voor het welzijn van mijn kinderen.’

Ik klikte op de YouTube-link. Een betoog van een Amerikaanse arts met stoom uit zijn oren. Covid-19 zou uit een Amerikaans lab komen, waar het van hiv- en SARS- eigenschappen was voorzien.

Beeld Shody Careman

Volgens Stef Aupers, die aan de KU Leuven werkt als hoogleraar mediacultuur en sinds 2004 onderzoek doet naar wat mensen geloven en waarom, is mijn moeder een complotdenker.

Complotdenkers

Van het woord ‘complotdenker’ moet mijn moeder niets hebben. Dus vraag ik Aupers of ik het in dit artikel kan vermijden. ‘Daar is iets voor te zeggen’, zegt hij. ‘Het is een besmette term. Bij een complotdenker denken mensen algauw aan een schuimbekkende, obsessieve idioot. Je kunt zeggen ‘mensen met alternatieve theorieën’, of ‘mensen met gestigmatiseerde kennis’, maar dat is nogal een mondvol. Bovendien hééft je moeder strikt genomen theorieën over complotten. Ik zou het dus houden bij ‘complotdenkers’.’

Aupers zag de afgelopen tijd talloze theorieën over het coronavirus voorbij- komen. ‘Zoals bij alle complottheorieën zie je dat wetenschap, overheid en media de grote boosdoeners zijn. Wetenschappers hebben geknutseld en gekloot met die virussen in een laboratorium, en overheden hebben daartoe opdracht gegeven, of het oogluikend toegestaan.’

Ik vertel hem dat een gesprek over corona tussen mijn moeder en mij maar op één ding kan uitlopen: frustratie. Van mijn kant, want bewijzen dat er géén complotten gaande zijn, kan ik niet.

‘Wie diep in dat wantrouwen zit, komt daar niet uit. Argumenten gelden niet meer’, zegt Aupers. ,,Sterker nog, in het universum van complottheoretici duiden argumenten juist vaak op het tegendeel.’’ Hij geeft een voorbeeld. ‘Als je informatie zou laten zien waaruit blijkt dat vaccinaties wél werken, is dat voor complotdenkers juist een teken dat de machthebbers jou hebben beïnvloed.’

Macht

Dat ‘machthebbers’ altijd de boosdoeners zijn in complottheorieën is niet vreemd, legt Aupers uit. ,,Dertig jaar geleden kende je bij wijze van spreken de burgemeester nog persoonlijk, maar tegenwoordig is macht landelijk, Europees of zelfs mondiaal georganiseerd. Macht is daardoor onzichtbaar geworden. Complotdenkers doen een rationele poging een gezicht te geven aan iets dat geen gezicht meer heeft.’’

Ik ben bij mijn moeder op bezoek. Ze laat me de puzzel van duizend stukjes zien die ze heeft gekocht. Ik hou daarbij anderhalve meter afstand. Onzin, volgens mijn moeder, die zich niets door de overheid wil laten opleggen - maar ze respecteert dat ik dat wel wil.

Ik begin over haar e-mail. ‘Die Amerikaanse arts, hè. Waarom geloof je hem?’

Dat blijkt niet eens zozeer het geval. ‘Ik geloof niets’, zegt ze nadrukkelijk. ‘Maar hij zegt interessante dingen. Daar sta ik voor open. Ik vind het niet oké dat niet-reguliere informatie geen poot aan de grond krijgt.’

Een ding weet ze wel: ‘De overheidsmaatregelen zijn niet te rechtvaardigen aan de hand van de officiële coronacijfers en -feiten over zieken en doden. Oftewel, er klopt iets niet. Er is meer aan de hand.’

Weldenkend mens

Ze heeft zelf feiten en cijfers verzameld, van reguliere bronnen zoals het RIVM en de Wereldgezondheidsorganisatie, maar ook van alternatieve websites. Als ze mijn gezicht ziet, zegt ze: ‘Ik ben een weldenkend mens. Ieder weldenkend mens kan onderzoek doen.’

‘En Poetin is een hagedis!’ Ik ga een luchtje scheppen in de tuin. Even later doet mijn moeder de deur op een kier. ‘Heb je al zin in friet?’

‘Als wetenschapper zou ik het onderzoek van je moeder ‘een rondje internet’ noemen’’, reageert Stef Aupers. ‘Ik ben geen fan van die aanpak. Maar haar uitgangspunt is heel legitiem: twijfel. Daarmee begint onderzoek in de wetenschap en de journalistiek ook.’

Mijn moeder is niet bepaald alleen. Uit onderzoek uit 2018 blijkt dat 70 procent van de Hongaren in een of meerdere complotten gelooft - van de Zweden is dat volgens Aupers zo’n 30 procent. En bijna een derde van de Amerikanen denkt dat het coronavirus in een lab is ontwikkeld. Dat bleek in maart uit een onderzoek van onafhankelijk onderzoeksinstituut Pew.

Zijn complotdenkers weldenkende mensen, vraag ik Aupers, en ik schaam me meteen, want ik hoor wat ik in feite vraag: is mijn moeder een gekkie?

Beeld Shody Careman

Ik kan opgelucht zijn. Mijn moeder en de Hongaren zijn geen gekkies. Aupers: ‘Freud deed complotdenken af als een paranoïde persoonlijkheidsstoornis, wat uiteindelijk in de officiële handboeken voor psychologen en psychiaters is opgenomen. Ik vind dat je dat onmogelijk kunt volhouden. Dan kun je ook zeggen dat moslims en christenen thuishoren in die handboeken. Complotdenken is een wereldbeeld dat veel mensen met elkaar delen. Net als religie.’

Kwijtraken

Familiepsycholoog Dave Niks ziet dat mensen elkaar op geloof en wereldbeeld behoorlijk kunnen kwijtraken. ‘Ooit ontving ik een moeder en dochter. De moeder had verdriet omdat haar kind het christendom had losgelaten. Ik daagde haar uit breder te kijken; zijn ‘liefde’ en ‘vergevingsgezindheid’ niet de kernwaarden van het geloof? Tegen de dochter zei ik: probeer je moeder niet te veranderen.’

Hij vervolgt: ‘We zoeken continu bevestiging dat ons wereldbeeld klopt en het juiste is. Ook willen we dat anderen zich dat eens gaan realiseren. Informatie die voor ons wereldbeeld waardevol is, nemen we aan. Informatie die niet in ons straatje past, laten we weg, relativeren we, of we geven er een draai aan.’

Dan belanden we in een echo chamber zoals Stef Aupers het noemt, of een ‘filterbubbel’ - een situatie waarin we alleen nog informatie binnenkrijgen die het eigen wereldbeeld versterkt. Dat geldt dus niet alleen voor mijn moeder, maar evengoed voor mij.

Als we het tóch niet eens worden, moet ik haar dan maar gewoon niet meer bezoeken, vraag ik Niks, waarbij ik vol spijt denk aan mijn moeders zoete-aardappelfriet. ‘Dat zou zonde zijn van jullie goede band’, zegt hij. ,,Je zou ‘boven het gesprek kunnen gaan hangen’, benoemen waar de schoen wringt. ‘Dit is een onderwerp waar we allebei niet van opknappen als we het erover hebben. Het doet mij wat in de relatie met jou en dat wil ik niet. Ik zou het fijn vinden om het te hebben over andere dingen’.’

Stef Aupers vindt het makkelijker met complotdenkers te praten als hij de rol van onderzoeker inneemt. Dave Niks kan constructief met zijn moeder over het verleden praten als hij als psycholoog denkt; als zoon gaat hem dit bij een aantal onderwerpen een stuk lastiger af.

‘In jouw geval’, zegt Niks, ‘kán het helpen met je moeder te praten als journalist. Je wordt er wijzer van. Onthou wel dat het slechts een hulpmiddel is om het contact aan te kunnen gaan. Uiteindelijk wil je niet als journalist, maar als dochter met je moeder vooruitkomen.’

Dan heeft hij nog één essentiële troef. Humor. Als je niet meer kunt lachen, wordt het wel heel serieus en zwaar.’

Als ik de tuin weer uit kom, ruikt het naar zoete-aardappelfriet en heeft mijn moeder de puzzeldoos uit het folie gehaald. Ze moppert dat er vaak één stukje blijkt te ontbreken. ,,Zul je nu ook weer zien.’’

‘Maar mam’, zeg ik. ‘Deze puzzel is nieuw.’

‘Dan nog.’

‘Denk je’’, vraag ik van anderhalve meter afstand, ,,dat de overheid daar achter zit?’

Ze speelt meteen mee. ‘Zéker weten. Die heeft overal een vinger in de pap.’

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234