Fetanyl werd Dolores O'Riordan, Prince en Tom Petty fataal, maar ook steeds meer Belgen verslaafd aan zware pijnstillers

Dolores O’Riordan, de zangeres van The Cranberries, zou eerder deze maand zijn overleden aan een overdosis Fentanyl, zo melden anonieme bronnen bij de Londense politie. Eerder al bezweken ook Prince en Tom Petty aan een overdosis van de pijnstiller. En het pijnstillergebruik blijft niet beperkt tot rocksterren: onlangs riep de Amerikaanse president Donald Trump de noodtoestand uit over de opioïde-epidemie, die in zijn land honderd doden per dag veroorzaakt. En in België nam in 2016 zo’n 10 procent van de bevolking minstens één keer zijn toevlucht tot die pijnstillers.

'De eindejaarsperiode is extra gevaarlijk: mensen slikken eerst hun dosis tramadol en gaan dan op recepties een paar glazen alcohol drinken. Totaal onverantwoord'

Uit cijfers van het RIZIV blijkt dat het verbruik van opioïdepijnstillers zoals tramadol, fentanyl en oxycodon in ons land is verdubbeld tussen 2005 en 2014. ‘Ik maak me daar zorgen over,’ zegt professor toxicologie Jan Tytgat van de KU Leuven.

Jan Tytgat «Opioïden zijn de synthetische versie van opiaten zoals morfine. Ze zijn familie van heroïne, maar terwijl iedereen bang is voor die harddrug, zijn we niet bang voor de verwante pijnstillers oxycodon, fentanyl en tramadol. Terwijl ze veel minder onschuldig zijn dan ze klinken.»

In de VS stierven vorig jaar 20.000 mensen aan een overdosis opioïdepijnstillers, een verdubbeling van het jaar ervoor. De epidemie heeft intussen zo’n verwoestende omvang aangenomen dat de Amerikaanse president Donald Trump eind oktober de medische noodtoestand uitriep. Wereldwijd zijn de Amerikanen met voorsprong de grootste consumenten van opioïden. In Europa prijkt België op de derde plaats, na Oostenrijk en Duitsland. Voor Audrey Dorigo, woordvoerster van minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open VLD), is er evenwel geen reden tot paniek.

Audrey Dorigo «De toestand in de VS verschilt fundamenteel van de onze. Veel Amerikaanse patiënten aanvaarden geen pijn na een ingreep en dreigen zelfs met juridische stappen tegen hun arts. Uit angst kiezen dokters meteen voor zware opioïden, in plaats van gebruikelijke pijnstillers zoals paracetamol. Opioïdepijnstillers zijn massaal aanwezig in de Amerikaanse huishoudens. Het gebruik ervan ligt vaak aan de basis van een latere verslaving. Zulke toestanden kennen wij in België nog niet, al moeten we het stijgende gebruik goed in de gaten houden.

»Die stijging hoeft niet per se negatief te zijn. We hebben de laatste jaren veel bijgeleerd over chronische pijn en pijnklachten, en we zijn die ook gaan behandelen met sterkere pijnstillers, terwijl die vroeger alleen aan kankerpatiënten werden gegeven.»

Erik Rossignol van de Dienst voor Geneeskundige Evaluatie en Controle (DGEC) van het RIZIV maakt zich wel zorgen.

Erik Rossignol «Vorig jaar waren er in ons land dertigduizend chronische grote gebruikers van opioïden. Een chronische grote gebruiker is iemand die in één jaar minstens 365 dagelijkse dosissen afhaalt bij de apotheker. Wat ons het meest verontrust, is dat één op de vijf jonger is dan 50 jaar.»

HUMO In België slikken dus meer dan zesduizend jonge mensen elke dag een dosis zwaar verslavende opioïden?

Rossignol «Ja, maar daar zijn ook palliatieve patiënten bij. Met hun opioïdengebruik is niets mis, de pijnstillers maken hun levenseinde comfortabeler. Andere chronische grote gebruikers hebben ernstige rugklachten of herstellen van zware kankerbehandelingen. Maar dat verklaart nog niet waarom het aandeel jonge gebruikers zo in de lift zit. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie mogen opioïden alleen voor zware pijnen gebruikt worden. Niet voor een banale hoofdpijn, daar dienen pijnstillers als Dafalgan voor. Het gevaar is dat je door opioïden te slikken op lange termijn overgevoelig wordt voor pijn.»

HUMO Wie ze lang gebruikt, moet de dosis opvoeren om hetzelfde effect te krijgen?

Rossignol «Inderdaad. Daarom is het verontrustend dat er veel jonge gebruikers zijn. Want tot welke pillen zullen ze op hun 70ste hun toevlucht moeten nemen?»

An Haekens is ouderenpsychiater en hoofdgeneesheer bij de Alexianen Zorggroep in Tienen. Steeds meer zeventigers onder haar patiënten blijken een stevige opioïdeverslaving ontwikkeld te hebben.

AN HAEKENS «Ze beseffen niet dat ze verslaafd zijn aan zware pijnmedicatie. Ooit hadden ze fysieke pijn waarvoor hun arts tramadol voorschreef, dat ze elke dag trouw bleven slikken, jaren aan een stuk. Na verloop van tijd verdoofden ze er niet alleen hun fysieke, maar ook hun psychische pijn mee. Tramadol klinkt alsof het over een aspirientje gaat, terwijl het zoiets als morfine is.»


Junkies

Als opioïden zo makkelijk geslikt worden, moeten ze toch minstens even makkelijk door dokters voorgeschreven worden? Cathy Matheï, professor huisartsgeneeskunde aan de KU Leuven en dokter bij de Antwerpse drughulpverlening Free Clinic, doet daar sinds dit jaar onderzoek naar.

Cathy Matheï «Het is nog te vroeg voor resultaten, maar we weten wel al dat dokters te weinig informatie geven bij het voorschrijven. Dat geldt zeker voor tramadol, de zogenaamd ‘lichtere’ pijnstiller. Dat ‘lichtere’ is misleidend, want je kunt ook een drankprobleem ontwikkelen door pintjes te drinken in plaats van whisky. Veel patiënten die tramadol voorgeschreven krijgen, zijn zich er niet van bewust dat het verslavend is en dat je er een overdosis van kunt nemen. Ze krijgen er hun pijn makkelijk mee onder controle en zetten het restant in de medicijnkast, naast de paracetamol. Als een ander gezinslid tandpijn heeft, wordt er zonder nadenken een pil tramadol gegeven.»

Tytgat «Tramadol is in België erg populair onder de merknamen Contramal, Tradonal of Tramium. Die geneesmiddelen hebben zeker een medisch nut, maar een aantal specialisten en huisartsen schrijven ze te gemakkelijk voor. Voor een kort gebruik van één of maximaal twee weken kunnen ze niet zoveel kwaad. Maar als je ze langer blijft gebruiken, neemt het verslavingsrisico toe. Daar moeten patiënten voor gewaarschuwd worden. Voor ze het goed en wel beseffen, zijn die pillen snoepjes.»

HUMO En worden zij opioïdejunks?

Tytgat «Je mag die mensen gerust zo noemen. Ze staan niet stil bij het effect op hun dagelijkse leven: onder invloed van een opioïde met de auto rijden wordt een hachelijke onderneming. Die middelen brengen je in een narcose. Dit is een gevaarlijke periode: mensen slikken eerst tramadol, om vervolgens op de eindejaarsreceptie een paar glazen naar binnen te gieten. Totaal onverantwoord.»

Rossignol «Als controledienst van het RIZIV onderzoeken we het voorschrijfgedrag van dokters en het aflevergedrag van apothekers. We hebben vreemde zaken vastgesteld, niet alleen bij dokters, maar ook bij patiënten.»

HUMO Zoals?

Rossignol «Er zijn tientallen mensen die bij meer dan twintig apothekers hun medicatie ophalen. Ze gaan langs bij verschillende artsen en spreiden de voorschriften over apotheken. Sommigen maken valse voorschriften. We hebben ook vastgesteld dat een aantal artsen bij het voorschrijven van opioïden op jaarbasis boven het gemiddelde zitten. Mijn collega’s voeren nu een sensibiliseringscampagne en leggen die cijfers voor op vergaderingen van beroepsverenigingen van artsen en apothekers.»

HUMO Spreken jullie de dokters aan die te makkelijk voorschrijven?

Rossignol «Ja. Sommigen krijgen veel chronische pijnpatiënten over de vloer en kunnen hun voorschrijfgedrag verantwoorden. Anderen niet. De dokter kan dan onder toezicht worden geplaatst: we houden zijn voorschrijfgedrag zes maanden in de gaten. Als hij zijn gedrag niet aanpast, starten we een terugvorderingsprocedure. En als er fraude in het spel is, schakelen we het parket in.»

HUMO Want het losjes voorschrijven van opioïden kost de ziekteverzekering handenvol geld?

Rossignol «In 2006 lag het aantal dagelijkse dosissen voor tramadol op 20,5 miljoen euro voor 500.000 patiënten. In 2016 was dat al gestegen tot 43 miljoen euro voor 977.000 patiënten. Met oxycodon, fentanyl en enkele kleinere opioïdebroertjes erbij kostte dat de ziekteverzekering vorig jaar 55,4 miljoen euro.

»Onder de patiënten zijn er meer dan vierduizend die jaarlijks meer dan 730 dagelijkse dosissen gebruiken, terwijl er maar 365 dagen in een jaar zijn.»

HUMO Tussen die zeer zware gebruikers zitten dus vermoedelijk ook opioïdedealers?

Matheï «Er is zeker een bloeiende zwarte markt, maar het is niet omdat iemand een dubbele dagdosis gebruikt, dat hij meteen een dealer is. Rugklachten verhelp je niet met opioïden, daarvoor moet je naar de rugschool of in therapie. Veel mensen kiezen liever de makkelijke weg en slikken een pil. De pijn wordt verdoofd en langzaam maar zeker wordt de dosis opgedreven. Zo eindigen sommigen met een verdubbeling van hun dagdosis. Die mensen lopen niet meteen stoned rond, want ze hebben een grote gewenning ontwikkeld.

»In de drughulpverlening merken we wel dat heroïnegebruikers steeds meer hun toevlucht nemen tot fentanylpleisters. Ze kleven de pleisters niet, maar knippen ze in stukjes en zuigen de substantie op. Dat is heel gevaarlijk: de voorbije jaren stierven verschillende gebruikers aan overdosissen.»

Tytgat «Fentanyl is het gevaarlijkste middel, omdat het zo krachtig is. Voor sommigen is het inderdaad een surrogaat voor heroïne, want beide middelen werken in op dezelfde plek in onze hersenen. Fentanyl is een Belgische uitvinding: het is in de jaren 60 door Janssen Pharmaceutica ontwikkeld en wereldwijd tot een succes uitgegroeid. Ik wacht vol afgrijzen op alle afgeleiden van fentanyl die nu in illegale drugslabs ontwikkeld worden. Die designerdrugs zijn vaak nog krachtiger en vernietigender dan het origineel.»

Matheï «Ook oxycodon is populair bij druggebruikers. Ze roken het om zo het effect te verhevigen. Alle opioïden kunnen tegenwoordig makkelijk online besteld worden, je hoeft er niet eens voor op het dark web.»

HUMO Moet de overheid ingrijpen?

Tytgat «Als we Amerikaanse toestanden willen vermijden, moet we nu op de gevaren van langdurig gebruik wijzen. We hebben dringend nood aan sensibilisering, zoals die er in het verleden ook was voor slaapmiddelen als rohypnol en valium.»

Dorigo «Het RIZIV zal volgend jaar een duidelijke brochure over het gebruik van sterke opioïden onder de bevolking verspreiden.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234