null Beeld

'Freak Out!' van Frank Zappa: Humo's hall of fame viert meesterwerken van 50

Ooit, in de vroege middeleeuwen, lang voor ik journalist werd, waren er in café Den Trol niet minder dan dríé oververhitte en benevelde muziekliefhebbers die mij klem praatten tussen de toog en de trap: ze wilden me van de intergalactische kwaliteiten van de sublieme visionair Frank Zappa en zijn Mothers Of Invention overtuigen, en meer precies van de genialiteit van hun elpee ‘Freak Out!’ – die toen al tien jaar uit was. Zelden werd ik verbaal zo murw gebeukt, maar ik was ook onder de indruk toen, enkele weken en een veertigtal beluisteringen later, duidelijk werd dat ze niet hadden gelogen.

'Zappa maakte van meet af aan muziek in kleur, met perspectief en in 3D'

Nu heet die plaat niet toevallig ‘Freak Out!’ – mét uitroepteken. En café Den Trol was in die tijd niet toevallig het hoofdkwartier van freaks uit Schoten en omgeving. Zappa-fans waren niet zelden apestoned. En het was behoorlijk vermoeiend dat in die tijd (tweede helft jaren 70) zowat iederéén te pas en – vooral – te onpas heelder lappen tekst van Zappa uitkraamde: soms vluchtte ik naar disco-cafés om even op adem te komen in een Zappa-vrije zone zonder wietwalmen. Maar zelf was Zappa tégen drugs. Hij verkoos hersenactiviteit zonder de ‘verraderlijke tirannie’ van allerlei troep. Hij was zo’n man die beantwoordde aan wat Ray Davies ooit zong: ‘I’m not like everybody else’. En zijn Mothers Of Invention waren allesbehalve ‘just another band from LA’.


Beluister de playlist: 'Een meesterwerk van 50'

undefined

Zappa was een stuk intelligenter dan de doorsneerockster, hij had meer gevoel voor humor en hij verlegde de grens van wat popmuziek kon en mocht zijn. Vergeleken bij de infantiele, zwart-witte, basic rock-’n-roll van pakweg de Ramones, maakte Zappa van meet af aan muziek in kleur, met perspectief en in 3D. Dat hij zijn look had gejat van ene Guy Mortier uit Mol, zagen we door de vingers.


Pipi en kaka

Wat me stoort is dat ‘Freak Out!’ als Zappa’s meesterwerk wordt gezien wegens de tijdgeest en het feit dat het zijn debuut was, en de soundtrack bij een subcultuur. Terwijl hij later, zowel muzikaal als tekstueel, véél beter werk heeft gemaakt. Eigenlijk is ‘Freak Out!’ een demo van latere klassiekers, een soort generale repetitie. Te veel van de songs zijn flauwe, geschifte ballads over Zappa’s turbulente liefdesleven. De enige écht goeie tekst op ‘Freak Out!’ is die van ‘Trouble Every Day’, over rellen en racisme: ‘I’m about to get sick from watching my tv / checking out the news until my eyeballs fail to see / every day is just another rotten mess / and when it’s gonna change, my friend, is anybody’s guess / riots, smoke and fire / I’m not black / but there’s a bunch of times I wish I could say I’m not white...’

null Beeld

Ook als gitarist was hij in pakweg 1990 oneindig veel inventiever dan op deze ‘Freak Out!’ uit 1966. De perfectionist én eeuwig rusteloze muggenzifter Zappa was trouwens zelf niet tevreden over de dubbelelpee. Zo was ‘Return of the Son of Monster Magnet’ (12 minuten wiskundig geplande chaos) volgens Zappa slechts de demo van wat een nog veel complexer ‘ballet’ had moeten worden. Maar dat een platenfirma Zappa’s Mothers Of Invention destijds toeliet te debuteren met een dubbelelpee zegt ook iets over zijn status – zelfs David Bowie, The Rolling Stones, The Beatles en Prince mochten níét met een dubbelaar debuteren. Composed, performed, arranged and produced by Prince? Dat deed Zappa al in 1966. ‘The Vault’? Zappa had víér ondergrondse kluizen waarin hij zijn duizenden opnames archiveerde.

De satiricus en non-conformist Zappa tackelde alles en iedereen: politici, militairen, televisiepredikanten, moraalridders, ‘schools that do not teach’ – niemand was veilig. ’t Is niet toevallig dat één van z’n latere platen ‘Have I Offended Someone?’ heette. Máár: Zappa was hoogbegaafd én verbaal superieur – hij schold nooit, maar fileerde met messcherpe argumenten. En wat mij en miljoenen andere fans ook beviel: Zappa hekelde preutse hypocrieten en vierde seks. Typerende quote: ‘Welk boek heeft doorheen de wereldgeschiedenis de meeste slachtoffers gemaakt: de Bijbel of de Kamasutra?’

Ook de muzikant Zappa kon álles. Hij speelde rock, rhythm-and-blues en soul, maar ook jazz, doowop, funk, rap avant la lettre, elektronica, disco, geluidscollages en musique concrète, en switchte moeiteloos en naadloos van het ene genre naar het andere, soms binnen één song. Zappa experimenteerde met overdubs, avontuurlijke arrangementen en orkestratie een vol jaar vóór ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’ en kreeg daar te weinig erkenning voor.

Zappa geloofde in comic relief en was vaak superieur grappig. Zie ook de overduidelijk als retorische vraag bedoelde elpeetitel ‘Does Humour Belong in Music?’. Zelfs zijn woordspelingen (‘Sheik Yerbouti’) en pipi- en kakahumor (‘Don’t Eat the Yellow Snow’) hadden niveau. ‘Freak Out!’ was een radicaal statement – het is bijna onmogelijk om je nu voor te stellen hoe die plaat zich tóén van de heersende middelmaat onderscheidde. Maar een halve eeuw later blijft bijna de helft van de songs overeind. Om te beseffen hoe zeldzaam dat is moet je maar eens naar andere platen uit die periode luisteren.

In latere jaren werd Zappa nog meer een intellectuele éénmansindustrie in een milieu van kortzichtige, infantiele aapjes. Hij ontdekte en begeleidde artiesten als Alice Cooper. Hij was een strenge en veeleisende leermeester voor de beste muzikanten van zijn generatie. Hij was als enige een orkestleider die zwoer bij uitgeschreven partituren – ook voor rock-’n-roll, zelfs voor gitaarsolo’s. Ter vergelijking: zelfs het genie Paul McCartney kon geen noten lezen. Ik vind dat gitaarsolo’s vaak snel vervelen, maar die op Zappa’s ‘(Return of the Son of) Shut Up ’N Play Yer Guitar (Some More)’ zijn vaak briljant, altijd melodieus en nooit voorspelbaar. In lijstjes van beste gitaristen ontbreekt Zappa vaak en zeer onterecht.

undefined

null Beeld


Zowiezo

Midden jaren 80 deed ik één van mijn kortste en slechtste interviews – met een oververmoeide en gestreste Frank Zappa in de catacomben van Vorst Nationaal, vlak voor zijn niettemin briljante concert daar. Al kan het ook aan mij gelegen hebben, want ik was nog te jong, en ten prooi aan jetlag. Het was haastwerk uit tijdgebrek, en de aanwezigheid van een cameraploeg hielp evenmin. Een typerende en visionaire quote uit dat gesprek: ‘Wat Europa tot zo’n interessante plek maakt, is de hoeveelheid etnische haat per vierkante kilometer. Die is hier groter dan waar ook op deze planeet, op het Midden-Oosten na. Neem België, met al jullie gekibbel om twee landstalen: de mensen aan beide kanten van de taalgrens kunnen op elk moment met elkaar in oorlog gaan, om een wrok van eeuwen geleden. Bovendien is de hopeloosheidsfactor bij jongeren hier hoger dan in de Verenigde Staten. Misschien omdat het hier altijd grijs is, zelfs als de zon schijnt.’

Nog later, in 1993, zag ik hem wankelen, een schim van zichzelf, toen hij al te ziek bleek om de opvoering van zijn ‘Yellow Shark’ in Frankfurt volledig bij te wonen. Maar zoals hij zelf, wegterend van de kanker, zei toen men hem vroeg waarom hij zo obsessief bleef doorwerken aan een project waarvan hij de voltooiing misschien niet meer zou meemaken: ‘Wat moet ik anders doen? Bungeejumpen?! Als je totaal opgaat in iets, verbleken alle andere verlokkingen op deze paneet.’

Sinds Zappa’s dood moeten we het doen met Zappa Plays Zappa van zijn zoon Dweezil. Die naamkeuze zegt alles over Franks excentrieke gevoel voor humor én zijn drang om zich op alle vlakken te onderscheiden van het plebs. ‘Dweezil’ staat dan ook met stip op één in de hitparade van trauma’s veroorzakende kinder-namen, zelfs nog vóór Zowie Bowie. Op ‘Freak Out!’ staat trouwens een song die ‘Wowie Zowie’ heet, al gaat die wellicht over een groupie (de Mothers hebben het verschijnsel groupie uitgevonden). Hoe dan ook: Dweezil doet de muziek van zijn pa geen oneer aan, maar geloof me, hij speelt een klasse lager.

Zappa’s postume release heette ‘Everything Is Healing Nicely’, een titel die zijn gevoel voor humor typeert, en naar het grafschrift van komiek Spike Milligan verwijst: ‘I Told You I Was Ill’.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234