Fuck tante Kaat: oma weet raad

Volgens onze oma had azijn duizend-en-één toepassingen: je kon er kalkaanslag in de badkamer mee verwijderen, maar net zo goed het branderige gevoel na een wandeling door de netels. Ook de oma’s van Bob van Toor hadden een overvloed van zulke redmiddeltjes achter de hand – wil je hip klinken, dan noem je ze lifehacks. Om al die redzame omatips niet verloren te laten gaan, bundelde Van Toor ze in het boekje ‘Oma weet inderdaad raad’. ‘Als dokters hun medisch arsenaal compleet hebben uitgeput, grijpen ze terug naar de omatips.’

'Citroensap, suiker en honing: de beste middeltjes liggen gewoon in je voorraadkast of op je fruitschaal en kosten haast niks'

Bob van Toor «Het gaat al een tijdje in stijgende lijn met de populariteit van omamiddeltjes. Dat merk je niet alleen aan websites als omaweetraad.nl, ik hoorde het ook bij vrienden, die steeds vaker komen aandraven met tips als: ‘Dat kun je beter schoonmaken met azijn in plaats van met één of ander agressief product.’ Als historicus, journalist en gewoon kritisch mens zette het me aan het denken: ‘Wat klopt daar nu eigenlijk van?’ Ben ik gek als ik de raad van een oud besje opvolg en bier in mijn haar smeer?»

HUMO Smeer jij je lokken dan in met bier?

van Toor «Ik heb het zelf niet geprobeerd, maar volgens de overlevering zou je haar er voller en glanzender van worden. Dat blijkt toch niet te kloppen: hooguit gaat je haardos glanzen of wordt hij zachter van het koolzuur of de alcohol, maar die zijn op termijn schadelijk. En trouwens ook gewoon te vinden in de meeste shampoos.»

HUMO Check je bronnen, ook als het je oma betreft?

van Toor «Precies. Ik heb het geluk dat mijn beide oma’s nog leven en bakken wijsheid te delen hebben, dus ben ik met hen rond de tafel gaan zitten voor wat qualitytime.»

HUMO Je bent je ook gaan verdiepen in allerlei omaboekjes.

van Toor «Veel omatips zijn gelukkig te boek gesteld, al gebeurde dat vaak pas de afgelopen twintig, dertig jaar. Dat heeft ermee te maken dat er nu interesse is vanuit de wetenschap: ‘Zullen we een keer gaan uitzoeken of je nu écht verkouden wordt van in de tocht te zitten?’ Het was leuk om die onderzoeken te verzamelen. Het leverde een rijkdom aan verhalen op.

»Neem nu scheurbuik: al heel vroeg in de geschiedenis was bekend dat vitamine C helpt tegen die ziekte. De Portugezen gingen op Sicilië al citroenbomen planten om de vruchten mee te nemen op hun verre reizen. Maar twee eeuwen later was die wijsheid weer vergeten. Tot men ergens op een Engelse zolder een boekje vond van een oude oma, waarin stond: ‘Citroensap helpt tegen scheurbuik.’ En dan nog bleven sommige kapiteins die wijze raad negeren en zwoeren ze bij één of ander hip zout. Dat duikt wel vaker op in de geschiedenis: wijze, oude vrouwen werden genegeerd, als ze al niet op de brandstapel eindigden.»

HUMO Tegenwoordig kennen we de heilzame werking van pakweg kamfer of wonderolie niet meer. Hoe komt het dat we de omamiddeltjes links hebben laten liggen?

van Toor «Tijdens het schrijven heb ik me af en toe zitten opwinden over de industrie en de commercialisering. We laten ons inpakken door de advertenties van bedrijven die ons veel geld willen laten betalen voor ingewikkelde producten in felgekleurde flessen. Dat geldt niet voor citroensap of een schepje suiker: omamiddeltjes vallen vaak niet te marketen. Integendeel, dat is net de essentie ervan: ze liggen gewoon in je voorraadkast of op je fruitschaal en kosten haast niks.»

HUMO Van sommige tips keken we raar op. ‘Strooi eens wat suiker in een wonde’: dat leek ons geen goed idee.

van Toor «Maar dat deden de Azteken eeuwen geleden al. Ik was eerst ook erg sceptisch, maar ze zijn ermee gaan experimenteren in het laboratorium en het klopt wel degelijk: suiker heeft een antibacteriële werking. Honing heeft dat ook, naast een nog groter antibiotisch effect. Artsen behandelen nu zelfs zeldzame maagzweren met honing. Dat zie je wel vaker: als dokters hun medisch arsenaal compleet hebben uitgeput, grijpen ze terug naar de omatips.»


Kuchende kinderen

HUMO Het voordeel van omatips is vaak: baat het niet, dan schaadt het niet. Dat kunnen we over onze medicijnkast niet zeggen.

van Toor «Klopt. Uit een studie met kuchende kinderen bleek dat een schep boekweithoning beter hielp dan hoestdrank. Een lepel honing kan – behalve bij baby’s – ook geen kwaad, dus waarom zou je het níét proberen?

»Al is dat ook niet helemáál waar: hier en daar ben ik een tip tegengekomen waarvoor ik oma op de vingers moest tikken. Als in zo’n boekje staat dat je lekker bruin wordt door jezelf in te smeren met rodewijnazijn voor je in de zon gaat zitten, dan is dat gewoon levensgevaarlijk. Dat moet meteen uit de omaboeken, anders gaan er doden vallen (lacht).»

HUMO Ook een omatheorie die niet bleek te kloppen: the hair of the dog that bit you.

van Toor «Mensen geloven al eeuwenlang dat de natuur oplossingen aanbiedt op dezelfde plek of in dezelfde vorm als het probleem. Volgens die logica beweert men dat een ochtendborrel helpt tegen een kater. Behalve alcoholisten in de ontkenningsfase hebben de meesten onder ons al wel door dat dat niet klopt. Een grote teleurstelling (lacht). Maar die theorie heeft ooit zoveel bijval gekregen omdat ze toch een paar keer succesvol is gebleken. Toen men in de moerassen ging zoeken naar de bron van al die ziekmakende muggenzwermen, kwam men bij wilgen terecht die salicylzuur bevatten. In hun bast droegen die de basis voor onze aspirine. En zo waren er nog wel meer toevalstreffers.»

HUMO Onze oma had altijd een stuk Sunlight-zeep in de kleerkast liggen om motten te verjagen, maar kennelijk hoor je de zeep ’s nachts in je bed te leggen, als middel tegen krampen.

van Toor «Dat is een klas-sieker. Het klinkt onwaar-schijnlijk, maar toch willen onderzoekers nu de proef op de som nemen. In Amerika is al wat onderzoek gedaan naar de effecten van de geur van zeep op vrouwen met menstruatiekrampen, en op verkrampte slapers, maar het leverde voorlopig nog geen doorslaggevende bewijzen op. In Nijmegen ligt nu een onderzoeksvoorstel klaar met Sunlight-zeep, maar andere onderzoeken krijgen prioriteit. Het gaat mijn sceptische brein wat te boven, maar wie weet hebben we over tien jaar wel het bewijs dat er één of andere molecule in Sunlight-zeep zit die hét middel blijkt tegen kramp.

»Van koude douches wordt ook al jaren beweerd dat ze heilzaam zijn tegen verkoudheden. Dat is intussen getest door een Amsterdams ziekenhuis: aan 3.000 Nederlanders werd gevraagd een maand lang elke ochtend een ijskoude douche te nemen. Nadien observeerden ze een kleine daling in het aantal ziekmeldingen. Ik kan het weten: ik was één van de 3.000 proefpersonen. Nog los van het feit dat ik toen niet verkouden ben geworden – dat word ik niet zo vaak – vond ik zo’n ijskoude douche vooral een heerlijke manier om wat energie in je lichaam te pompen.»

HUMO Net als de onze zweert jouw oma bij cola als middeltje tegen misselijkheid.

van Toor «Het helpt wel degelijk, ook al weten we nog steeds niet waarom. Voedselwetenschappers zijn het erover eens: door de extreme hoeveelheid suiker helpt de drank niet tegen uitdroging bij een kater, en ook voor het aanvullen van zouten, elektrolyten en mineralen in het lichaam werkt bijna elke andere limonade beter dan cola. Maar dat het niet bewezen is, betekent níét dat het niet klopt. Ik heb maar heel weinig omatips kunnen debunken, al vergen sommige wel wat oefening. Mijn ene oma had me de tip gegeven vetvlekken te behandelen met melk. Ik heb het geprobeerd met een jas van kameelhaar, maar dat bleek een fiasco. Toen ik die jas later toch naar een dure stomerij bracht, keken ze me heel raar aan: ‘Doe dat nooit meer!’ Maar goed, ik neem mijn oma niks kwalijk.»


Een klets appelazijn

van Toor «Het allerbelangrijkste van de omamiddeltjes, heb ik geleerd, is niet zozeer dat ze de kwaal wonderbaarlijk genezen – daar hebben we de medische wetenschap tenslotte voor – maar vooral het idee dat je iets kunt doen, dat je niet met lege handen hoeft te zitten toekijken. De wanhoop is vaak een groter leed dan het wondje of het ongemak. In mijn boek beschrijf ik hoe mijn oma een keer een klets appelazijn op mijn verbrande kinderrug smeerde, toen de aftersun niet bleek te helpen. Geen idee of er ook wetenschappelijk bewijs is voor die appelazijn, maar ik vond het al heerlijk dat er íéts gedaan werd aan het probleem.»

HUMO Welke tips pas je nu het vaakst toe in je leven?

van Toor «Tegenwoordig heb ik altijd een bakje soda in huis. Laatst wilde ik bruine suiker bewaren in een pot waar augurken in hadden gezeten. Dat kon je nog ruiken, dus heb ik er een schep soda in gedaan. Na een nacht is die geur wonderbaarlijk opgelost.

»Een andere omatip die ik heel handig vind: hoe krijg je de geur van vis of knoflook van je vingers? Je kunt zo’n dure steen uit roestvrij staal kopen, maar dat is onzin: je gootsteen is tegenwoordig ook bijna altijd van roestvrij staal. Haal gewoon je handen langs de binnenkant van je gootsteen en de geur is weg. Handig, toch?»

HUMO Maar als je straks in je vinger snijdt, dan ga je er geen suiker op strooien?

van Toor «Jawel, hoor. Ik heb ook al geprobeerd het bloeden te stelpen met de rok van een ui, zoals ze dat vroeger deden. Sinds ik me erin ben gaan verdiepen, ben ik lustig aan het experimenteren geslagen. Ik voel me stilaan een soort mad professor in huis.»

‘Oma weet inderdaad raad’, Bob van Toor, Prometheus

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234