Fuck work: historicus James Livingston versus de kapitalisten

Nu de arbeidsmarkt faalt en al onze taken binnenkort door robots worden overgenomen, is het volgens de Amerikaanse historicus James Livingston de hoogste tijd om een basisinkomen in te voeren. ‘Economen van Oxford voorspellen dat binnen twintig jaar twee derde van de banen zullen verdwenen zijn.’

'We zijn op het punt beland dat we allemáál onderbetaald worden'

James Livingston schept plezier in het schrijven en in het lesgeven, maar toch had hij veel liever niet hoeven te werken. Hij is onze obsessie met werk zo beu dat hij zijn boek (‘Ik noem het eerder een pamflet’) oorspronkelijk een andere titel wilde meegeven: ‘Fuck Work’. Dat vond de uitgever maar niks, want met zo’n titel krijg je geen bespreking in de grote Amerikaanse kranten en Amazon.com zal het boek niet eens in het aanbod opnemen. En dat is toch zonde van het, euh, werk.

HUMO Wat is er mis met werk?

James Livingston «Banen zijn al een generatie lang aan het verdwijnen, en ze komen niet meer terug. En met de banen die er nog zijn, kunnen we nauwelijks rondkomen. Van alle Amerikanen met een baan leeft maar liefst een kwart onder de armoedegrens. Bijna de helft van de werkende beroepsbevolking komt in aanmerking voor voedselbonnen. In sommige Europese landen zit een kwart van de beroepsbevolking werkloos thuis. Herinnert u zich nog dat we ons zorgen maakten over de politieke onrust die zou volgen als zoveel jonge mannen in het Midden-Oosten werkloos zouden zijn? Nou, misschien is Europa wel het broeinest waar we ons zorgen over moeten maken. Het is in elk geval hoog tijd om opnieuw na te denken over de betekenis van werk. Wat krijgen we nu eigenlijk terug van ons werk? En wat zouden we wíllen terugkrijgen?»

HUMO Wat kregen we altijd?

Livingston «Sinds de Reformatie in de 16de eeuw zijn we gaan denken dat werk verheffend was. Zo bouwden we karakter en leerden we over discipline, eerlijkheid, stiptheid, initiatief, noem maar op. Werk werd gezien als een belangrijke manier om in de hemel te komen. Totdat lieden als Luther en Calvijn ons dat kwamen vertellen, dachten we dat werk iets was voor de onderworpenen. Wanneer je voor iemand werkte, dan was je slaafs en afhankelijk. Het betekende dat je niet voor jezelf kon zorgen en niet zelf kon nadenken. Dan had je geen eigen wil, maar deed je wat anderen jou opdroegen.»

HUMO Inmiddels is onze samenleving geseculariseerd.

Livingston «Maar het heilige belang dat we aan werk hechten, leeft nog altijd voort. Zodra we horen dat iemand geen werk heeft, vragen we ons al dan niet bewust af of zo iemand eigenlijk wel de juiste deugden ontwikkelt. Hangt hij niet de hele dag op de sofa tv te kijken? Is hij niet de hele tijd stoned? Iedere politicus, links en rechts, streeft dan ook naar volledige werkgelegenheid. Banen creëren is in de politiek zo ongeveer het allerbelangrijkste.»

HUMO Vandaar ook de voorstellen om het minimumloon te verhogen. Dat zou nieuwe banen scheppen.

Livingston «Ja, en daar zijn goede morele argumenten voor. Maar zelfs wanneer we het minimumloon bij ons in de States verhogen naar 15 dollar per uur – en dat zou een verdubbeling betekenen – moet je 29 uur per week werken om voorbij de armoedegrens te komen. Dat klinkt haalbaar, maar bij McDonald’s of Walmart krijgt niemand contracten voor zoveel uren. Dus moet je nog altijd twee of drie jobs hebben om rond te komen. Is dat een waardig leven? Ik denk het niet.»

HUMO Maar goed, volgens uw redenering werken we dan tenminste nog aan ons karakter.

Livingston «Dat is nog maar de vraag. Er is sprake van een groeiende inkomenskloof. Natuurlijk waren er altijd verschillen in wat we verdienden, maar we leefden met het idee dat je met wat meer inzet meer kon verdienen dan degenen die luier waren dan jij. Vandaag bestaat er evenwel geen enkele relatie meer tussen inspanning en beloning. De bankiers op Wall Street ontvangen gigantische bonussen, en wanneer het misgaat, moeten wij, de belastingbetalers, hen redden – waarop de economie in elkaar zakt, wij onze banen verliezen en zij nog steeds hun bonussen opstrijken! Wat leer je dan? We leren dat je heel wat meer geld verdient als je op Wall Street gaat werken of een drugsdealer wordt. Je leert dus dat criminaliteit loont.»

HUMO U maakt zich ook zorgen over automatisering. Robots pakken volgens u onze banen af.

Livingston «Ik ben niet de enige. Economen van de Massachusetts Institute of Technology stellen dat de digitale technologie steeds meer dingen kan doen waarvan we nog altijd denken dat alleen mensen ze kunnen – en de ontwikkelingen gaan razendsnel. Economen van Oxford voorspellen dat binnen twintig jaar zeker twee derde van de bestaande banen het risico loopt te verdwijnen door de automatisering. Al sinds 2000 is er netto geen enkele baan bij gekomen in de Verenigde Staten. In sommige Europese landen is de werkloosheid nog nooit zo hoog geweest. Met de doorbraak van de robots zal het alleen maar erger worden.»

HUMO Die voorspellingen over de impact van automatisering en robotisering worden zeker al honderd jaar gedaan. Waarom is het nu anders?

Livingston «Klopt, al in de jaren 20 van de vorige eeuw probeerde de auto-industrie uit te vissen hoe ‘het menselijke element’ in de productie helemaal kon worden uitgeschakeld. Dat lukte niet, omdat er altijd mensen nodig waren om robots te ontwerpen en te bouwen. Dát is nu anders, want robots kunnen tegenwoordig zichzelf reproduceren: een compleet nieuwe stap in de evolutie.»

HUMO Tot nu toe zijn mensen altijd iets anders gaan doen wanneer machines en robots hun werk overnamen.

Livingston «En u mag erop blijven hopen dat het opnieuw gebeurt, als u dat wil. Maar het lijkt me nuttig om ons te gaan afvragen wat het met ons zal doen als er straks werkelijk géén werk meer zal zijn. Hoe zullen we ontdekken wie we zijn? Waar zullen we dan nog de waarden leren die ons karakter vormen? Het zijn verontrustende vragen, omdat niemand de antwoorden heeft.»

HUMO Maar er is toch nog altijd werk te doen? De zieken moeten worden verzorgd, de kinderen moeten worden opgeleid...

Livingston «Het is tekenend dat u uitgerekend die twee voorbeelden geeft. Gezondheidszorg en onderwijs zijn de twee grootste sectoren van de Amerikaanse economie. Niet heel lang geleden waren auto’s en staal de grootste. Wat valt op? Het is een verschuiving van mannenwerk naar vrouwenwerk. Toen vrouwen zich begonnen te mengen op de arbeidsmarkt, deden ze dat vooral in gezondheidszorg en onderwijs. Dat ‘vrouwenwerk’ is historisch gezien altijd onderschat en onderbetaald geweest. En in 2017, nu die sectoren zo belangrijk zijn, zijn we op het punt beland dat we allemáál worden onderbetaald.»

HUMO Moeten we misschien de belasting op arbeid verlagen, zodat er een prikkel komt om mensen in dienst te nemen?

Livingston «Wat? En de kapitalisten tegemoetkomen? Laat ze zélf maar uitzoeken hoe ze hun winst kunnen maximaliseren, terwijl hun werknemers voor een hongerloontje werken. Welnee, we moeten een basisinkomen invoeren.»

HUMO U wilt een basisinkomen voor iedereen?

Livingston «Jazeker. Alle volwassenen, of ze nu werken of niet, moeten iedere maand een bedrag krijgen waarmee ze rond kunnen komen. Het kán niet anders. De arbeidsmarkt heeft gefaald en kan niet worden hersteld.»

HUMO Worden mensen niet lui als ze een basisinkomen krijgen zonder er iets voor te moeten doen?

Livingston «Alle studies naar experimenten met het basis-inkomen laten zien dat het geen enkel effect heeft op de werkethiek. Mensen blijven werken, ze blijven netjes getrouwd, verbrassen hun geld niet op café. Het bewijs is overweldigend. Waarom zou iemand bezorgd kunnen zijn?»

HUMO Is een basisinkomen wel betaalbaar en moreel verantwoord?

Livingston «Meent u dat werkelijk? Veruit de meeste grote bedrijven betalen weinig tot geen belasting. Is dat soms wél moreel verantwoord?»

HUMO Zouden we dan niet massaal stoppen met werken?

Livingston «Natuurlijk niet. Iedereen blijft gewoon doen wat hij doet, ook de rekkenvullers en de vuilnismannen. Dat blijkt uit alle studies die ik heb gezien en uit alle gesprekken die ik heb gevoerd.»

HUMO Maar voor veel mensen is werk heel vervelend.

Livingston «Ja, maar het vooruitzicht om níét te werken is ook heel vervelend. En we moeten ons nu eens gaan afvragen waarom dat zo is. Volgens mij wijst dat namelijk niet op een economische crisis, maar op een morele, spirituele crisis. Er dringen zich belangrijke, moeilijke vragen op. Hoe leren we elkaar wat belangrijk is? Hoe leren we onszelf om een goed leven te leiden? Hoe leren we om onszelf te ontwikkelen? De meesten van ons hebben geleerd dat we daarvoor werk nodig hebben. Dankzij de protestanten denken we dat we een prooi voor de duivel zijn als we niets doen en onszelf niet nuttig maken. Maar zo dachten ze in de oudheid niet. ‘Nietsdoen is een kunst,’ dachten ze. Als je het beheerste, kon je je ontwikkelen tot wie je werkelijk bent. Je kon iets over jezelf leren, je kon lezen, met mensen praten...

»Vraag uzelf eens af: waaruit bestaat een goed leven? Hoeveel heb je daarvoor nodig? Het lijkt me veel nuttiger om die vragen te beantwoorden dan om je iedere dag voor een hongerloontje dood te werken, zodat een paar eikels meer winst kunnen opstrijken. We zouden vrij moeten zijn om te zeggen: ‘Weet je wat, ik ben helemaal klaar met werken. Ik ga doen wat ik wil.’»

HUMO Zijn wij slaven?

Livingston (twijfelt even) «We zijn slaven van een ideologie die ons vertelt dat we moeten werken om een fatsoenlijk en verantwoordelijk mens te zijn. Maar je bent geen slaaf als je tegen betaling voor iemand anders werkt. Het zou een belediging zijn voor de echte slaven van vroeger als we ons op gelijke voet met hen zouden stellen.»

HUMO En nu? Wat moet er gebeuren?

Livingston «We zullen moeten leren om lief voor elkaar te zijn en voor anderen te zorgen.»

HUMO Liefde en werk: dat is alles wat er is, zei Freud al.

Livingston «Precies. Als er geen werk meer is, houden we alleen de liefde nog over. Kan de liefde overleven en ons onderhouden? Ik denk het wel.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234