‘Slag bij de Milvische brug’, Giulio Romano (ca. 1520), Vaticaanstad. Twee keizers bestreden elkaar hier in het jaar 312. Keizer Constantijn I schreef zijn overwinning toe aan de God van de christenen.

HistoricusWiep van Bunge

Gaat Europa ten onder zoals het Romeinse Rijk? ‘Die vergelijking is volkomen onterecht’

Politici vergelijken het tumult in de Europese Unie vaak met de val van het Romeinse Rijk. Volkomen onterecht, zegt historicus van de filosofie Wiep van Bunge. Het beeld dat wij van de Romeinen hebben, zegt meer over ons dan over hen.

Uit de mist doemt Wiep van Bunge op. Hij komt aangefietst over de Rotterdamse campus. Binnen, bij een cappuccino, vertelt de hoogleraar geschiedenis van de filosofie dat hij na 25 jaar onderzoek naar 17de- en 18de-eeuwse filosofie nog verder terug in de tijd gaat. Hij is allang gefascineerd door de Griekse en Romeinse oudheid. ‘Ik werd getriggerd door uitspraken van politici die de Europese vluchtelingencrisis vergelijken met het Griekse of Romeinse Rijk,’ zegt Van Bunge.

De Nederlandse premier Mark Rutte was één van die politici. Hij vergeleek de migratiecrisis in Europa eind 2015 met de val van het Romeinse Rijk. ‘Zoals we allemaal weten van het Romeinse keizerrijk gaan grote staten ten onder als de grenzen niet goed bewaakt worden,’ zei hij in een interview met de Financial Times.

Volgens Van Bunge is die vergelijking onterecht. De ondergang van het Romeinse Rijk en de invloed van migratie daarop is onder classici al decennia een controversieel onderwerp. ‘Ik volg de debatten onder classici al geruime tijd. De val van het Romeinse Rijk is het meest kitscherige probleem uit de geschiedenis dat je kunt bedenken. Is er iets wat meer uitgekauwd is?’

Die debatten gaan over de vraag in hoeverre je kunt spreken van een ‘val’ van het Romeinse Rijk. Het beeld dat Rome plotseling is ingestort, ontstond als reactie op het wereldberoemde boek ‘Verval en ondergang van het Romeinse Rijk’ van historicus Edward Gibbon.

Wiep van Bunge «Gibbon zei dat het Romeinse Rijk ten onder ging aan barbarisering en kerstening. Door permanente uitbreiding vervreemdt Rome van zijn oorspronkelijke wezen, wat dat dan ook geweest moge zijn. En dan komt het christendom en dan verweekt de moraal helemaal. Met priesters hou je de barbaren niet buiten de deur, natuurlijk.

»Die barbaren, dat zijn wij. Behalve Germanen worden er Kelten, Galliërs, Berbers en allerlei andere volken onder verstaan. Iedereen die een brabbeltaaltje spreekt.»

– Er is van alles mis met Gibbon

Van Bunge «Het is één van zijn favoriete boeken. Maar het is ook duidelijk dat er van alles mis is met de manier waarop Gibbon de ondergang van Rome beschrijft. Die hele metaforiek van Gibbon, alsof er een fall zou zijn geweest in de vijfde, zesde eeuw – een ineenstorting door barbaarse horden die de beschaving overspoelen – klopt niet. De val was niet het gevolg van een plotselinge inval. Delen van Europa verzelfstandigden langzaam maar zeker en werden onafhankelijke staten, los van Rome.

»Bovendien kun je de parallel tussen toen en nu niet zomaar trekken. We moeten in de eerste plaats erkennen dat de oudheid heel erg lang geleden is. Het is een ver en vreemd verleden, zoals een bekend citaat luidt. Het is enigszins absurd om tweede- of derde-eeuwse Romeinen te bestuderen alsof het tijdgenoten zijn.»

De Britse historicus Niall Ferguson doet dat wel. Nog geen twee weken voordat Rutte zijn uitspraak deed, vlak na de aanslag op de Bataclan in Parijs, haalde Ferguson een passage uit Gibbons boek aan, waarin wordt beschreven hoe de Visigoten – een volk dat leefde in het gebied dat nu de Balkan heet – met veel geweld Rome plunderden. ‘Beschrijft dat niet de situatie in Parijs afgelopen vrijdagnacht?’ schrijft Ferguson. ‘Net als het Romeinse Rijk in de vroege vijfde eeuw heeft Europa haar verdediging laten ­afbrokkelen. Terwijl de welvaart is gegroeid, is de militaire bravoure gekrompen, tegelijk met het zelfvertrouwen.’

De influx van onder anderen islamitische nieuwkomers is volgens Ferguson problematisch, want de moslim­cultuur is niet zo makkelijk te verzoenen met de West-Europese cultuur, zegt hij.

– Waarom vergelijken politici als Rutte en historici als Ferguson het oude Rome zo graag met de Europese Unie?

Van Bunge «Omdat het gezag en de autoriteit van het Romeinse Rijk nog steeds enorm is. Het geldt als een hoogtepunt in onze beschavingsgeschiedenis. Daarom denken ze dat het een aansprekende metafoor is. Ze geloven, vermoed ik, dat er een moment is geweest, waarin beschaving inderdaad werd overrompeld door barbarij. Dat is precies waarom die vergelijking echt niet kan.

»Want waar gaat het over? Wie zijn de barbaren van nu? Dat zijn niet de Chinezen die ons economisch écht ­bedreigen. Nee, het zijn moslims. Dat zegt Ferguson en ook Wilders heeft het met zoveel woorden gezegd. Dan gaat het mis. Maar wat zeg je dan? Je zegt dat zonen en dochters van Turkse en Marokkaanse gastarbeiders te vergelijken zijn met zwaarbewapende krijgersbenden uit de vijfde eeuw die Rome aan stukken sloegen. Kom op! Dan moet je je toch schamen? Ik heb die jongens en meisjes in de klas zitten.»

– Is dat een probleem voor oudheid­kundigen?

Van Bunge «Ik kan me voorstellen dat classici en oudheidkundigen zich er zorgen over maken dat hun vakgebied wordt gekaapt. Er zijn zeer vooraanstaande classici die zich ‘post-classicus’ zijn gaan noemen. Je moet de oudheid niet als norm behandelen, zeggen zij, want hoe kun je aan het gedrag van de Romeinen een norm ontleden? Het waren slavenhouders, imperialisten, ze pleegden genocide, denk aan wat Caesar in Gallië deed. Van mensenrechten hadden ze nog nooit gehoord. Hoezo moeten we dat voorbeeld volgen?

»Trouwens, ook in de renaissance en de verlichting wordt de oudheid voortdurend aangehaald. Wat klassiek is, is voornaam en geldt als norm. Dat was het idee.»

– Die verheerlijking van de oudheid is dus niets nieuws.

Van Bunge «Nee. Rome werd in het Britse imperium tot in het excessieve als voorbeeld gezien. Er is weleens gezegd dat de belangrijkste eis van het Britse rijk aan de ambtenaren, die rond 1900 eropuit werden gestuurd om pakweg India te besturen, was dat ze Cicero op het juiste moment konden citeren. Een klassieke opvoeding vormde onderdeel van een imperialistische ideologie.

»Aan de andere kant zie je het denkbeeld over de oudheid ook wel veranderen. Toen Thierry Baudet zijn maidenspeech in de Tweede Kamer begon met ‘Quo usque tandem factionem cartellum…’  waren de reacties van de andere Kamerleden interessant. O, god, zo zaten ze (plant zijn hand op zijn voorhoofd). Dan vraag ik me af: waarom doen ze dat? Misschien vinden ze het gebruik van Latijn patserig.»

– Is dwepen met de oudheid typisch iets van rechtse politici?

Van Bunge «Er is een lange conservatieve traditie van identificatie met de oudheid. In de geschiedenis van de politieke theorie hebben Cicero, Livius en Tacitus grote invloed gehad op de gedachte dat je je vrijheid ontwikkelt in zelfbestuur.

»Het interessante is, er is ook een linkse toe-eigening van de oudheid. Wat denk je van de homo-emancipatie? Denkers en filosofen, van Oscar Wilde tot Michel Foucault, laten zich inspi­reren door de Griekse oudheid. Als Foucault aan het eind van zijn leven over Griekse levenskunst schrijft, is hij zwaar geïnspireerd door het oud-Griekse voorbeeld. Nogal wat Britse communisten waren classici. En kijk bij ons naar de Tachtigers, Herman Gorter was een classicus.

»Je kunt tegenover het autoritaire, imperialistische Rome het multiculturele Rome zetten. Het Romeinse Rijk was heel divers. Van een Batavier in ­Damascus of een Ethiopiër in York keek niemand op.

»Als je dat alles op een rijtje zet, kun je de vraag stellen: van wie is de oudheid? Is die links of rechts? Mary Beard, een bekend classicus en bepaald geen conservatief denker, zegt: er is een Rome van rechts, moeten we daar nou een Rome van links tegenover zetten? Dat moet je niet doen, zegt ze, dat is een valkuil. Dan maak je opnieuw de fout om het oude Rome te vergelijken met het Europa van nu.»

– In plaats daarvan zouden we volgens Beard moeten kijken hoe wij de geschiedenis interpreteren. Bent u dat met haar eens?

Van Bunge «Ik ben het met Beard eens dat je een onderscheid moet maken tussen de oudheid zelf en onze omgang met de oudheid. De perceptie van de val van het Romeinse Rijk is een voorbeeld van hoe we tot nieuwe inzichten komen over de oudheid. De meeste specialisten spreken inmiddels van een transformatie in plaats van een val, als ze het over de ondergang van het Romeinse Rijk hebben. Zo wordt de oudheidkunde zelf onderdeel van de geschiedenis.»

© Trouw

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234