'Gardenia': travestieten op (re)tour

De voorstelling 'Gardenia', waarmee Alain Platel tot in Rusland en Australië tweeëneenhalf jaar volle zalen plat speelde was een idee Vanessa Van Durme. Ze wilde een stuk maken over travestieten die oud worden en afscheid nemen van hun nachtleven.

Vanessa Van Durme, geboren als Raoul, werd vrouw én actrice. Ze won in Frankrijk, waar ze nu woont, zelfs de prijs voor beste actrice van het afgelopen seizoen met haar voorstelling ‘Avant que j’oublie’. Niemand die nog weet dat ze twaalf jaar in nachtclubs en in de prostitutie heeft gewerkt om te worden wie ze nu is.

Vanessa Van Durme «Ik wou een stuk maken over hoe je als travestiet waardig oud kunt worden. Over waardig oud worden tout court, eigenlijk. Toen ik het idee voor ‘Gardenia’ kreeg, heb ik Richard Dierick, en ook Rudy Suwyns, Danilo Povolo en Gerrit Becker gebeld, omdat ik ze kende uit het wereldje. Ik wist dat ze niet bang waren van een stilettootje en dacht dus: ‘Die dames moet ik hebben!’»

HUMO Tijdens het stuk ontdoen jullie je langzaam van alle schmink en kostuums.

Van Durme «Ja. Alain Platel zei: ‘Het hoeft niet, hè. Als je er hinder van ondervindt, stop je.’ Maar iedereen gíng ervoor, ook al zijn we allemaal tussen de 60 en de 70 en is alles uitgezakt. Het leven is zoals het is en de aftakeling kun je niet tegenhouden. Op het eind staan we bijna helemaal naakt, op onze jarretels en hakken na. Ik weet nog dat, toen Thomas Wallner ons zo voor het eerst zag, de tranen in zijn ogen sprongen. ‘Wat is er, Thomas?’ vroeg ik. ‘Een blik in de toekomst? Het valt allemaal best mee, hoor.’ (lacht) Dat is wat de voorstelling vertelt: dat aftakelen onherroepelijk is, maar dat je wel weer een manier vindt om ervoor te blijven gaan. Daarom zagen we in elke zaal waar we speelden weer die tranen, en hebben we niet zoals gepland een half jaar, maar tweeënhalf jaar lang de wereld rond getourd. In Parijs hebben we een maand op de affiche gestaan. De dag nadat Jean Paul Gaultier was komen kijken, hebben we allemaal bloemen in de vorm van een hart gekregen. We hebben een tournee in de steden rond Moskou afgewerkt. De organisatrice daar was bang: ‘De mensen zijn hier heel rechts. Ik heb voor de zekerheid bodyguards ingehuurd.’ Ik stond paf. Wat dacht ze? Dat ze ons daar in onze jarretels met kalasjnikovs zouden neerschieten? Wij kregen op het eind een staande ovatie van het publiek! Die hele zogenaamd rechtse zaal was wild enthousiast.»

HUMO Had je kunnen denken dat dat je te beurt zou vallen toen je nog danste en stripte in Zuid-Franse nachtclubs?

Van Durme «Ik ben wel een vechter, hè. Als kind wilde ik al in de spotlights staan. Eerst raakte ik helemaal in de ban van het circus en wou ik absoluut aan de trapezes hangen in zo’n strak, glinsterend kostuum. Daarna zag ik mezelf als prima ballerina. Mijn moeder zag het met lede ogen aan, maar ze maakte uiteindelijk toch balletrokjes in crêpepapier voor me, natuurlijk in de hoop dat het zou overgaan.

»Ik heb inderdaad in Zuid-Frankrijk gestript, ja, samen met een vriendin, om te overleven. Dat was veel later.»

HUMO Je bent als jongen eerst gewoon aan het Gentse conservatorium gaan studeren.

Van Durme «Zo gewoon was dat niet. Mijn ouders vonden het een ramp. Die school stelde trouwens niet zoveel voor.»

HUMO En toen Gent een vast toneelgezelschap kreeg, werd jij samen met drie andere studenten gekozen om toe te treden.

Van Durme «Ja, daar heb ik voor een schamel inkomen een paar jaar brieven mogen bestellen. Ondertussen had ik een minnaar die me in Luik naar een travestietencabaret meenam. Daar voelde ik me meteen thuis, ik wilde niets liever dan mijn broek inruilen voor de prachtige jurken die ze er droegen. Daarna leerde ik in Amsterdam, in de jaren 70 dé plek voor travestieten, mensen kennen met wie ik voor het eerst over mijn genderprobleem kon praten. Daar kreeg ik bij een louche dokter mijn eerste vrouwelijke hormonen ingespoten en ben ik me als vrouw beginnen te kleden. Ik was móói, ik had een lijf, gebeeldhouwd zoals dat van Jamie Lee Curtis, met van die benen waar geen eind aan komt. Ik moest de mannen van mijn lijf slaan – wat ik níét deed (lacht). Ik genóót.

Maar ik wist al snel dat ik mijn beha niet voor de rest van mijn leven met nylonkousen wilde volstoppen. Ik wou implantaten. Maar hoe? En waar moest ik het geld vandaan halen? Niemand beseft hoeveel moeilijker het toen voor transseksuelen was. Gent is nu een wereldcentrum voor genderoperaties. Als je van geslacht wilt veranderen, staan er hele teams voor je klaar om je te begeleiden. Dokter Stan Monstrey is wereldberoemd voor zijn ingrepen bij transseksuelen. Toen ik na al mijn omzwervingen weer naar Gent ben verhuisd, kwam ik ironisch genoeg naast hem te wonen. Een paar weken later vroeg hij me: ‘Mag ik jou eens onderzoeken?’ Ik zei meteen: ‘Stan, jongen, laat je gaan!’ Na zijn onderzoek zei hij me: ‘We hanteren nu nog precies dezelfde techniek als in Casablanca op jou is toegepast!’»

HUMO Waarom ben je naar Casablanca getrokken?

Van Durme «In 1975 was er maar één plek waar je als transseksueel heen kon om je operatie te laten uitvoeren, en dat was in de Clinique du Parc van dokter Georges Burou in Casablanca. Travestieten uit de hele wereld gingen daarheen. Ik ook, samen met een vriendin. Internet bestond nog niet, we hadden niet eens een telefoonnummer. We zijn gewoon met een koffertje vol cash op het vliegtuig gestapt. Toen we ginder met onze blonde pruiken de luchthaven uit liepen, wisten de taxichauffeurs meteen waar we voor kwamen. ‘Burou! Burou!’ riepen ze. Iedereen kende hem. Monstrey dus ook. Bourou was un savant fou, een soort gekke professor die zijn tijd ver vooruit was.»

HUMO Maar zo’n operatie is toch heel ingrijpend? En je zomaar overgeven aan een arts die je ter plekke voor het eerst ontmoette, dat moet toch doodeng zijn geweest?

Van Durme «Ja, maar de drang was zó enorm groot. En ik was jong en durfde alles. Maar het was wel doodeng, ja. En het kostte een fortuin: 200.000 Belgische frank. In 1975 kon je daar een huis mee kopen.»

HUMO Je bent net bekroond als beste actrice van Frankrijk. Als je dan bedenkt waar je vandaan komt...

Van Durme «Uit de goot! Twáálf jaar heb ik in de prostitutie gezeten om het geld voor die operatie bij elkaar te krijgen. Daarna kon ik niet terug naar het theater waar ik voordien had gespeeld. Als transseksueel werd je uitgesloten van de maatschappij. Nu kun je tegen je werkgever gewoon zeggen: ‘Ik wil een geslachtsverandering ondergaan en je zult me langzaam zien veranderen.’ En dan mag hij je niet ontslaan. Doet hij dat wel, dan krijgt hij van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg meteen een monsterboete in de bus.»

HUMO Je bent een mooie vrouw. Je kon toch als zodanig gaan solliciteren?

Van Durme «Nee, want op mijn identiteitskaart stond nog dat ik een man was. En ja, die prostitutie, zodra je daarin zit, is het easy money. Ik verdiende snel veel geld, vooral toen ik mijn eigen dure ‘praktijk’ op de Louisalaan in Brussel had. Maar het blijven verloren jaren van mijn leven. Mijn goede vriend Gerrit, die ook in ‘Gardenia’ meespeelt, woont in de hoerenbuurt van Amsterdam. Als ik hem daar opzoek, voel ik de pijn weer. De wonden van de vernederingen genezen, maar de littekens gaan nooit helemaal weg.»

HUMO Hoe ben je uiteindelijk ontsnapt?

Van Durme «Ik ben getrouwd met een man die in de gevangenis zat, een Nederlander die in Spanje met een paar kilo hasj uit Libanon was geklist. Ik had een advertentie in de krant gelezen waarin hij iemand zocht om mee te corresponderen, en ik ben daarop ingegaan. Hij leek me een man die wel van avontuur hield, en die misschien dus ook van mij zou kunnen houden. Hij was een goede man, een harde werker. We hebben samen huizen gebouwd en zijn een handel in antiquiteiten begonnen. We zijn nu wel gescheiden, maar we zijn nog steeds de beste vrienden. In die tijd met hem ben ik komedies beginnen te schrijven die ik in gehuurde theaterzalen heb opgevoerd. In één van die komedies heeft Alain Platel mij zien spelen, en hij heeft me gevraagd of ik een hoofdrol in zijn voorstelling ‘Allemaal indiaan’ voor mijn rekening wilde nemen. Vanaf toen was ik eindelijk wat ik wou zijn: actrice. Het is nog steeds niet evident. Er zijn veel rollen die ik zou willen spelen, maar waar ze toch liever een echte vrouw voor vragen dan een transseksueel. Daarom stel ik vaak zelf dingen voor, zoals ‘Gardenia’, of ik schrijf mijn eigen monologen, zoals ‘Avant que j’oublie’.»

HUMO Het gaat goed met je, alleen zeg je in de film dat je nog graag eens een grote liefde zou ontmoeten.

Van Durme «Ik mag toch dromen, hè (lacht). Maar ik denk dat de juiste persoon voor een vrouw als ik niet bestaat. Op mijn leeftijd zoeken mannen altijd een verpleegster, en dat ben ik niet. Ze willen ook allemaal een bezadigd leventje leiden en ik wil nog steeds vooruit. Ik ben nu al aan het denken: wat ga ik volgend jaar doen?»

Richard Dierick trad 37 jaar lang op als vrouw. Zijn acts als Marlene Dietrich en Maria Callas werden bejubeld van Berlijn tot in Thailand. ‘Ik heb heel veel bewondering voor Vanessa,’ zegt Richard. ‘Omdat ze de kracht had zo ver te gaan. Ik had nooit het idee dat ik me beter zou voelen in een vrouwenlichaam. Misschien ben ik geen echte travestiet. Ik voelde me niet per se thuis in vrouwenkleren. Het was voor mij vooral een manier om op een podium te kunnen staan.’

Richard Dierick «Al van kleins af aan wou ik de scène op. Mijn moeder speelde toneel. Ik deed het op school, maar dat je er je beroep van kon maken, was niet een idee dat bij ons thuis leefde. Ik heb verpleegkunde gestudeerd en mijn hele leven op de intensieve zorg voor kinderen gewerkt. Ik vertoefde graag in die vrouwenwereld: volgens mij had ik het als homo veel moeilijker gehad in een mannenwereld.

»Ik ben altijd tot in de topjes van mijn tenen homoseksueel geweest, maar het homomilieu heb ik pas ontdekt toen ik student was. De travestiewedstrijden die ze daar organiseerden, werden mijn kans. De eerste keer dat ik meedeed, was ik 21. Ik werkte met hart en ziel aan mijn act: ik imiteerde Marlene Dietrich in ‘Der blaue Engel’. Van een kameraad had ik een pruik gekregen, een shortje en een topje had ik zelf, en mijn jarretels met kousen ben ik speciaal gaan kopen. In een kleine discotheek in de Van Schoonhovenstraat maakte ik mijn debuut. Ik had meteen zo veel succes dat ze me overal zijn beginnen te vragen en dat was de start van een 37 jaar lange carrière. Ik heb opgetreden in Berlijn en Thailand, heb op de bühne gestaan met The Supremes en Boney M.»

HUMO Waarom was je zo goed?

Dierick «Niet omdat ik mooi was. Maar daar gaat het ook niet om. Neem nu Thailand. Nergens zijn travestieten zo mooi als daar. Maar die dames kijken alleen maar beeldschoon over iedereen heen: ze hebben geen uitstraling. Ik moest mijn publiek wínnen met mijn blik. Ik keek iedereen in de zaal in de ogen en sleurde hen zo hard mee dat ze mij wel graag móésten zien. Zo deed ik het altijd, en dat werkte.

»De travestiewereld is erg veranderd. Voor eender welk bedrijfsfeestje wordt er nu wel een travestiet gevraagd, terwijl het in mijn tijd volkomen taboe was. We zaten allemaal achter gesloten deuren met onze pruiken en stiletto’s. Als je zei dat je travestieshows deed, dan was je direct geklasseerd – dan zat je bij de hoeren. Het was iets marginaals, het werd onmiddellijk aan seks gelinkt.»

HUMO Rudy Suwyns vertelt in de film dat hij zijn homo zijn, en zeker zijn leven als travestiet, angstvallig gescheiden hield van de rest van zijn bestaan. Niemand mocht er iets van weten.

Dierick «Ja, Rudy is ook bijna tien jaar ouder dan ik. In die tijd was het taboe nóg groter. Gay zijn was toen gewoon niet aanvaard. Mijn ouders heb ik het ook nooit kunnen vertellen. Ik heb het wel geprobeerd, maar pas toen ik student was en zonder succes. Als ik het onderwerp nog maar aansneed, werd er meteen over iets anders gepraat.

»Ik snap Rudy’s behoefte om zijn ware aard te verstoppen heel goed. Toen ik in 1971 op Linkeroever ben komen wonen, heb ik ook even een marcelleke aangedaan om er mannelijker uit te zien, maar bij mij is het zo evident dat ik homoseksueel ben, dat het niets uithaalde. Na drie weken ben ik hier op straat het ziekenhuis in geslagen, omdat ik ‘een vuile janet’ was.

»Toen we aan ‘Gardenia’ begonnen, wisten we nog niet precies wat het zou worden. Maar toen duidelijk werd dat we er echt en openlijk als travestieten zouden staan, heeft Rudy er de brui aan willen geven. Gelukkig was er tijdens de repetities toch een poortje bij hem opengegaan: hij wilde dat verder openduwen en heeft uiteindelijk beslist om mee te doen. Omdat hij via ‘Gardenia’ voor het eerst kon laten zien wie hij eigenlijk is.»

HUMO In de film is het mooi om te zien hoe er tussen jullie zo’n sterke vriendschap is gegroeid.

Dierick «Rudy was mijn maat tijdens de tournee. We trokken overdag altijd samen de steden in waar we speelden. Hij is echt helemaal opengebloeid. Hij zegt zelf dat ik me niet kan voorstellen hoezeer hij veranderd is door mij te leren kennen. Eigenlijk is het erg dat hij pas op zijn 70ste heeft ondervonden dat het toch niet zo erg is dat hij is wie hij is.»

HUMO Terwijl het grote taboe rond homo’s en travestieten toch al een tijdje aan het verdwijnen is.

Dierick «Absoluut. Ik heb meegemaakt hoe eerst in Berlijn, en daarna in Amsterdam travestietencabarets zijn ontstaan. In Antwerpen zijn we toen begonnen met de Cabaret Follies, waar ik jaren heb gewerkt. Die shows waren voor iedereen toegankelijk en niet meer alleen op een homoseksueel publiek gericht. Iedereen was curieus en kwam kijken. Zo verdween langzaam het taboe.»


Kilo’s make-up

HUMO ‘Gardenia’ gaat over het einde van zo’n cabaret, over travestieten die er oud zijn geworden. Wanneer dacht je voor het eerst: moet ik niet eens stoppen?

Dierick «Zo’n jaar of zeven geleden. De sfeer in de cabarets was weg. De travestieshows werden op den duur zo populair dat er een heuse travestieboom ontstond, met de bijbehorende concurrentie en veel onderlinge haat en nijd. Bij de Follies waren we een bende gays in allerlei vormen en maten die samen plezier hadden. We hadden elkaar nodig. Ik vond die nieuwe situatie echt niet leuk.

»Ik werd natuurlijk ook ouder. Ik schminkte me steeds minder graag, moest kilo’s make-up aanbrengen om er nog een beetje goed uit te zien. En ik wilde toch graag – zoals mijn idool Marlene Dietrich destijds – een béétje in schoonheid eindigen. Dus ik dacht: ik ga het bij het gewone toneel proberen, gewoon als man. Op mijn 45ste ben ik in de avonduren toneelschool gaan volgen: ik heb er nog met Michaël Pas door de gangen gelopen.

»In 2009 heb ik voor het laatst als travestiet opgetreden in Wilrijk en in 2010 belde Vanessa me of ik met Alain Platel wou werken! ‘Alain Platel, dat is echt toneel,’ dacht ik, ‘een geschenk uit de hemel.’ En toen bleek dat het om een rol als travestiet ging (lacht). ‘Gardenia’ was voor mij echt a dream come true. Elke keer weer, waar we ook speelden, al die mensen met tranen in de ogen. Ik zal het nooit vergeten: we speelden in een Balkanland waar 80 procent van de bevolking moslim is, en na de show – even tevoren stonden we nog zo goed als naakt op het podium – kwam er een vrouw in lange kleren en met een hoofddoek op me af. Met vochtige ogen zei ze: ‘Dit is het mooiste dat ik van mijn leven al gezien heb.’

»Ik heb me vaak afgevraagd waarom ‘Gardenia’ de mensen zo diep treft. Het is eigenlijk door de film te zien dat ik het begrijp. Het gaat over ouder worden, over hoe onvermijdelijk dat is, over hoe het leven niet eenvoudig is, maar vooral over het feit dat het hoe dan ook de moeite waard is. Dat mijn leven óók niet simpel is, heb ik ondervonden met mijn vriend. Dat zie je ook in de film. Hij is Chinees. We zijn al samen sinds 1998. Maar de Chinese mentaliteit is zo speciaal. Zij denken helemaal anders dan wij. Wij woonden samen, hij en ik. Maar hij heeft een zoon die bij zijn grootouders in China verbleef. De traditie is daar dat kinderen op hun 18de het huis uit moeten. Mijn vriend wou zijn zoon toen bij zich hebben. Hij ziet mij graag, maar ik heb hem moeten loslaten. Dat zijn zoon bij ons kwam wonen, was ondenkbaar. Hij kan niet met ’m over zijn homoseksualiteit spreken. We zien elkaar elke dag, maar hij woont nu op vijf minuten van mij. Ondertussen weet zijn zoon, wel hoe het zit, maar ze spreken er nog altijd niet over. Zijn familie denkt dat ik een zakenpartner ben.»

HUMO Wat vond je vader van ‘Gardenia’?

Dierick «Hij zou nu het liefst van de daken schreeuwen: ‘Kijk eens wat mijn zoon allemaal heeft gedaan!’ Dat ik na ‘Gardenia’ ook heb meegedaan met ‘14-18’, vindt hij fantastisch. Heel Lokeren weet dat. Zonder dat we ooit serieus over mijn homoseksualiteit hebben gesproken, is alles toch op zijn plaats gevallen. Soms moet je dingen gewoon niet te hard willen.»

HUMO Mis je je travestieshows nooit?

Dierick «Ach, ik zit elk jaar nog in de jury van de Belgische Miss Travestie-verkiezing, ik ben vast lid van het amateurgezelschap Art Productions en ik doe wat ik altijd al wou: ik speel toneel!»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234