null Beeld

Garry Kasparov: 'De schaakwereld heeft duidelijke regels en onvoorspelbare resultaten, de Russische politiek heeft precies het omgekeerde'

‘Soms koester ik de perverse hoop dat de politici er voor één keer in slagen mijn ongelijk te bewijzen.’ Schaakkampioen Garry Kasparov is nog altijd grootsprakerig, koel en berekend.

'Boris Nemtsov werd eerder dit jaar neergeschoten, voor het Kremlin, op zijn aanraden ben ik naar New York verhuisd'

Kasparovs aanwezigheid in Amsterdam is er één in transit tussen Berlijn en Londen: ‘op reis door de vrije wereld’. Een term die nog iets betekent voor de man die geboren werd in het Bakoe van 1963, onder het ongemakkelijk zittende juk van het communisme. Maar het zijn gevaarlijke dagen voor de advocaten van de vrijheid: enkele dagen na ons gesprek vaardigt Rusland een internationaal aanhoudingsbevel uit tegen Michail Chodorkovski, voormalig oliemagnaat en politicus, nu voornaam anti-Poetinist, en nog maar dik twee jaar uit de cel wég.

HUMO De Amerikaanse regisseur John Waters zei vorig jaar nog niemand te vertrouwen ‘die nooit een nacht in de gevangenis heeft doorgebracht.’ U kunt weten of hij daar een punt heeft.
Garry Kasparov «In de gevangenis zitten is een ervaring, ja. In totaal bracht ik vijf dagen door in een Russische cel, en daar tel ik de talloze arrestaties, huisarresten en molestaties niet bij. Het was 2007 en tenzij ik me vergis, was ik de allereerste die voor politiek protest achter de tralies werd gezet. Ik was een pionier (lachje). Vergis je niet: toen waren het nog, wat ik noem, vegetarische tijden. Alles was softer, gematigder en menselijker dan nu. Destijds sloten ze je vijf dagen op, nu krijg je gemakkelijk vijf of tien jaar.

null Beeld

»Ik was toen nog een grotere beroemdheid, niet zo lang wereldkampioen af. Je zag dat degenen die me moesten bewaken het zelf surrealistisch vonden. (Aarzelend) Ze gingen relatief vriendelijk met me om, al zat ik wel in compleet isolement: nul contact met mijn advocaat, geen bezoek. Zelfs Anatoly Karpov, mijn grote schaakrivaal, die me een hart onder de riem wou komen steken, werd geweerd. Ik heb er nóg meer respect voor Michail Chodorkovski door gekregen. Michail en ik zijn het niet altijd met elkaar eens, maar de man bracht tíén jaar door in de cel, en ze hebben hem er niet onder gekregen. He’s an unbroken man. Niemand begrijpt wat tien jaar voorstelt, tot je zelf tijd in de cel hebt doorgebracht. Mijn vijf dagen waren hard, hoe verschrikkelijk moeten tien jaar wel niet zijn?!

»Poetin heeft nieuwe ondemocratische wetten gecreëerd om tegenstanders uit de weg te ruimen. Acht jaar geleden deden ze nog alsof hun vervelende politieke tegenstander een misdaad had begaan. ‘Tijdens die demonstratie hebt u de politie aangevallen.’ Nu hebben ze geen nood meer aan rookgordijnen. Politiek actief zijn is een misdaad op zich geworden.»

'Onlangs vroeg een journalist me botweg: waarom leef jij eigenlijk nog?!'


Politiebrutaliteit

HUMO In 2012 werd u in elkaar geslagen door de politie. U stond aan het gerechtsgebouw toen Pussy Riot er veroordeeld werd.

Kasparov «Vooral onaangenaam omdat het zo’n grote impact op mijn gezin had. Mijn dochtertje, nu 9, was toen 6. Ze was in Moskou en kon alles volgen op de televisie. De tranen schieten haar nog steeds in de ogen als ze eraan herinnerd wordt. Mijn zoon is ouder, een beer van een kerel: 1 meter 90, 120 kilo, een powerlifter. Ik dank de hemel dat hij toen niet in Moskou was; hij zou me in een instinctieve reactie onmiddellijk te hulp zijn geschoten, en dan had niemand zijn veiligheid kunnen garanderen. Ik ben er al bij al goed van afgekomen, al heb ik nog steeds fysieke ongemakken. Ik was toen 49, niet de beste leeftijd voor politiebrutaliteit.

»Ik kende de meisjes van Pussy Riot niet, het gerechtsgebouw kende ik wél; Chodorkovski stond er indertijd ook terecht. Ik wilde het Pussy Riot-verdict met eigen oren horen.»

undefined

null Beeld

'De legendarische schaakpartijen tussen Kasparov en Karpov in de jaren 80 symboliseerden een machtsstrijd binnen de Sovjet-Unie, nieuw gezicht versus oude garde.'

HUMO Men beschuldigde u er toen van in de vinger van een politieagent te hebben gebeten. Hoe latent is de kannibaal in Kasparov?

Kasparov «Ik was beledigd! Had ik mijn tanden willen gebruiken om iemand te bijten, dan was het een generaal geweest, niet zomaar een agent (lacht).

»De aanwezige journalisten hebben achteraf met beelden aangetoond dat de agent in kwestie vijf minuten vóór het incident al een bloedende vinger had.»

HUMO Veel van wat u in uw recentste boek ‘Het wordt winter’ over Poetin schrijft, zegt u al tien jaar. Hoe frustrerend is het om steeds op dezelfde zaken te hameren?

Kasparov (lacht) «Soms moet je jezelf maar vaak genoeg herhalen voor mensen je gaan geloven. En: wie zo vaak gelijk blijkt te hebben, valt op den duur niet meer te negeren.»

HUMO Maar ‘Het wordt winter’ is een persoonlijk verhaal, geen nuchtere opsomming van de feiten.

Kasparov «Ik ben geen geschiedkundige, geen politieke columnist in Washington. Gelukkig, want ik erger me voortdurend aan de clichés die zij en de politici bezigen. De vaste vraag van elke westerse politicus: ‘Waar klaag je over? De levenssituatie van de Russen is toch beter dan destijds in de Sovjet-Unie?’ Maar wat is dat voor een vergelijking? Beter dan onder één van de ergste regimes denkbaar: is dat iets om blij over te zijn?

»En ja, het is nu beter dan onder Stalin. Maar beter dan onder Brezjnev? Nee. Onder Brezjnev had je verschillende machtsblokken – het Polit-bureau, het Centraal Comité van de Communistische Partij, de bureaucraten – die elkaar min of meer in evenwicht hielden: ze zorgden ervoor dat niemand té veel macht kreeg. Nu heb je maar één man met zijn vinger op de nucleaire knop.»

HUMO U schrijft dat de wereld vreedzamer en democratischer zou zijn geworden als indertijd John McCain en niet Barack Obama de verkiezingen had gewonnen. Merkel is volgens u evenmin de leider die het Westen nodig heeft. Op welke machthebber vestigt u wél hoop?

Kasparov (ontwijkt de vraag) «Er is een verschil tussen Merkel en Obama. Merkel begrijpt op z’n minst wat voor iemand Poetin is. Maar: ze moet rekening houden met haar regering, die voor de helft uit politici bestaat die de banden met Poetin willen aanhalen, en de partij van Merkel is ook erg verstrengeld met de Duitse zakenwereld, die ook weer belang heeft bij een goede relatie met Rusland.

»Obama is geen slecht politicus, maar hij is wel de stem van tientallen miljoenen kiezers die hun land het liefst zo ver mogelijk van de internationale politiek weg zagen evolueren. Hij is nog dertien maanden president; ik ben ervan overtuigd dat dat een spannende, gevaarlijke overbruggingstijd wordt. Het is nu of nooit. Poetin wéét dat bij het aantreden van de eerstvolgende president Amerika’s buitenlandpolitiek drastisch zal veranderen. Of het nu Hillary Clinton, Marco Rubio of iemand anders wordt. Ik weet ook dat er binnenkort weer Amerikaanse grondtroepen in het Midden-Oosten neerstrijken, om geen andere reden dan dat de alternatieven op zijn.»


Anoniem telefoontje

HUMO ‘Het wordt winter’ leest bij momenten als de kroniek van de aangekondigde Derde Wereldoorlog.

Kasparov «Om erger te voorkomen, zullen er wel een paar gewapende conflicten moeten komen, denk ik. Naar de Koude Oorlog gaan we sowieso niet terug: de kaarten liggen anders.

null Beeld

»De tijd van het IJzeren Gordijn kende twee alternatieve visies op de toekomst. Het communisme was verkeerd en kende veel tekortkomingen, maar het was op z’n minst geworteld in eeuwenoude Europese filosofische tradities en het had een visie op de toekomst. Een positieve agenda: ‘We maken nu opofferingen, maar ooit komt het helemaal goed.’ Onzin, maar het viel te verkiezen boven Poetin, die in wezen meer gemeen heeft met IS, de moellahs van Iran en de dictators van Noord-Korea. Zij hebben geen toekomstvisie, al hun idealen liggen in het verleden. IS wil terug naar een vroege versie van de islam, de moellahs naar de theocratie van de 15de eeuw, en ook Poetin is gewoon een ouderwetse, negentiende-eeuwse tiran, die zich niets aantrekt van het internationaal recht of van het lot van andere landen. Het is de cult of death, niets dan conflict en chaos. Het enige beeld dat de bevolking wordt voorgehouden, is: ‘De rest van de wereld is slecht, Poetin is uw witte ridder.’»

HUMO ‘Het wordt winter’ geeft, behalve van veel pessimistische ernst, ook blijk van een goed gevoel voor humor. Sinds Poetin aan de macht is, is het moeilijker geworden de Rus nog met humor te associëren: weer iets om hem aan te wrijven.

Kasparov «Sinds Poetin worden er in Rusland nochtans veel meer moppen gemaakt dan ten tijde van Boris Jeltsin

HUMO Vreemd: in de ogen van veel westerlingen wás Jeltsin een halve clown.

Kasparov «Dat zo veel Russen nu in gesloten kring het regime belachelijk maken, is vergelijkbaar met hoe het communisme in zijn laatste jaren bespot werd. Eén van de weinige opbeurende signalen, vind ik. Een voorbeeld van een grap die ik onlangs op mijn Facebook-pagina zette: ‘Wie in Rusland is de machtigste man na God?’»

HUMO Eh, Poetin?

Kasparov «Nee: Dmitri Medvedev (lacht).»

»Dat zulke moppen bestaan, zegt ook iets over hoe leugenachtig de resultaten van de populariteitspolls over Poetin zijn. 85 procent van de Russen is Poetin-aanhanger, wordt gezegd. Maar dictators creëren altijd een sfeer waardoor mensen níét naar waarheid durven te antwoorden in polls. Als jij in Rusland woonde, en op een avond kreeg je een anoniem telefoontje: ‘Wat vindt ú van meneer Poetin?’, wat zou je dan antwoorden? Ik sta ervan versteld dat nog zovelen een negatief antwoord durven te geven.»

HUMO Van 1985 tot het begin van deze eeuw was u de machtigste schaker ter wereld. Hebt u ooit zelf ondervonden dat macht – élke vorm van macht – corrumpeert?

Kasparov (wuift de vraag weg) «Macht? Zelfs een wereldkampioen moet zich steeds bewijzen. Je kunt elke dag worden uitgedaagd: het is de aard van de titel en het spel. Poetin en zijn cronies hebben beperkte intellectuele capaciteiten, maar zijn zeer bedreven in het creëren van maatregelen die maken dat níémand hen kan uitdagen. De schaakwereld heeft duidelijke regels en onvoorspelbare resultaten, de Russische politiek heeft precies het omgekeerde.»

HUMO In 2008 deed u zelf een gooi naar het presidentschap van Rusland. Wat als u toen...

Kasparov (schudt het hoofd) «De bedoeling was nooit om de verkiezingen te winnen, maar om überhaupt verkiezingen te hébben. Het ging me om het herstel van de democratische instellingen van het land, om mensenrechten. Ik word niet graag politicus genoemd. Bij dat woord denkt de Nederlander, de Duitser of de Belg aan geregistreerde politieke partijen, campagnes, debatten en stemhokjes... Maar dat bestaat allemaal niet in Rusland. Nog nóóit heeft Poetin deelgenomen aan een debat. Ik laat het over aan de intelligentie van uw lezers om de diagnose van mijn zieke land te stellen – maar een democratie is het volgens geen enkele definitie meer.

»In 2008 blokkeerden ze ons de toegang tot elk groot gebouw in Moskou, zodat we onze volgelingen nooit konden toespreken. En zelfs als de situatie toen helemaal anders was geweest en ik hád gewonnen, dan nog had ik er meteen afstand van genomen. Ik heb genoeg roem en overwinningen gekend in mijn leven.»

HUMO De val van de Berlijnse Muur omschrijft u als ‘een glorieus, onvergetelijk moment’. En: ‘Het rijk van het kwaad was gevallen’. Weet u nog precies waar u was toen u het nieuws vernam?

Kasparov «Nee (lacht). Misschien omdat het voor mij niet als een verrassing kwam. Ik had de val van de Muur al twee jaar eerder voorspeld, als een logische stap in een actief proces. In 1988 was ik in Parijs, de Tsjechische grootmeester Lubomir Kavalek organiseerde een etentje waar ook Andrei Sakharov en de regisseur Milos Forman aanwezig waren. Forman was erg pessimistisch: ‘Ik voel dat er iets in de lucht hangt, maar het momentum zal wel weer geruisloos voorbijgaan.’ Ik wist dat hij ongelijk had en zei: ‘Op een ochtend zul je je vensters opendoen en zul je zeggen: ‘Het communisme is wég!’’ Een jaar later, na de Fluwelen Revolutie in Tsjechoslovakije, belde hij me op. ‘Het is allemaal verdwenen, ik ruik het!’ (lacht)»


Minderwaardige dwerg

HUMO Schaakt u nog steeds?

Kasparov «Schaken? Nee. Schaken staat voor mij gelijk aan ‘professioneel wedijveren’, en daar ben ik tien jaar geleden mee gestopt. Maar ik zet bij gelegenheid natuurlijk nog weleens een loper op een ander vakje. Ongeveer een derde van mijn tijd besteed ik aan het schaakspel, voornamelijk via de Kasparov Chess Foundation, wereldwijd wellicht de grootste organisatie die schaken promoot. Twee keer per jaar woon ik gedurende drie dagen sessies en workshops met de getalenteerdste kids ter wereld bij – en met kids bedoel ik: tieners op grootmeesterniveau. Volgende week zit ik voor zo’n driedaagse in New York. En morgen voorzie ik de laatste ronde van de London Chess Classic van commentaar.»

null Beeld

undefined

HUMO Uw legendarische partijen tegen de oude grootmeester Karpov en later de IBM-supercomputer Deep Blue waren wereldnieuws. Vandaag moest ik de naam van de drie recentste wereldkampioenen via Wikipedia opzoeken.

Kasparov «Over de strijd tussen Bobby Fischer en Boris Spassky werd in de VS meer geschreven dan over de Vietnamoorlog. Maar er was de politieke factor: een miniveldslag binnen de Koude Oorlog – jonge Amerikaan bevecht imposante Sovjetmachine. Kasparov tegen Karpov was een machtsstrijd binnen de Sovjet-Unie, nieuw gezicht tegen oude garde – perestrojka in actie! Mijn partijen tegen Deep Blue: man versus machine.

»Wat sindsdien vooral veranderd is: de manier waarop nieuws verspreid wordt. Vandaag moet je véchten om de aandacht van de mensen, er zijn zo veel nieuwe manieren gecreëerd om tijd zoek te maken. Het schaakspel is minstens tien keer zo groot en professioneel als in de tijd van Fischer, maar de informatiewereld is nog een miljoen keer groter...

»Pijnlijk onderwerp: de World Chess Federation, die de meeste macht heeft om daar iets aan te veranderen, is een door KGB’ers bestierde corrupte witwasmachine. Volg mijn Twitteraccount, en je leest al mijn frustraties.»

HUMO In het Engels heet uw boek: ‘Winter Is Coming’, en in het nawoord vergelijkt u Poetin met een ‘Game of Thrones’-personage: de machtsgeile, sluwe pater familias Tywin Lannister. U schrijft ook: ‘Ik heb alle reden om mezelf niet te vergelijken met een personage uit de serie, gezien de gruwelijke manier waarop zij dikwijls aan hun einde komen!’ We lachen wat af, maar het kan niet anders of u bent doodsbang voor een aanslag.

Kasparov (gezicht betrekt) «Mijn familie in elk geval wel. Onlangs vroeg een journalist me hetzelfde, maar botter: ‘Waarom lééf jij eigenlijk nog?!’ Mijn vrouw zat toevallig naast me en verloor bijna het bewustzijn. Natúúrlijk begrijp ik de risico’s, maar wat moet ik anders? Mijn mond houden? Dat krijg ik niet uitgelegd aan mijn geweten. Ik ben drie jaar geleden naar New York verhuisd, omdat ik geen andere keuze had. Op advies van Boris Nemtsov (stilte). Nemtsov werd eerder dit jaar neergeschoten – in de rug en voor het Kremlin, zoals u weet.

null Beeld

»Het doet me vreselijk veel pijn dat Boris zijn advies niet zélf gevolgd heeft. Hij was een man met een indrukwekkende gestalte, heel trots, erg geliefd bij de vrouwen: een verhuizing moet voor hem psychologisch onmogelijk zijn geweest. Hij was te koppig om zijn mond te houden, te trots om plaats te ruimen voor een kruiperige, in alle opzichten minderwaardige dwerg als Poetin. Boris wist dat hij met een sociopaat te maken had, maar hij bleef hem uitdagen en met kritiek bestoken tot op de laatste dag.»

HUMO Welke veiligheidsmaatregelen neemt u?

Kasparov «Ik reis niet naar landen tot waar de tentakels van Rusland nog reiken. Gelukkig zijn de Sovjettijden voorbij: het rijtje Russische bondgenoten is korter geworden (lachje). Als ik lollig wil doen over mijn situatie – vermoedelijk geen goed idee, maar goed – dan zeg ik dat mijn beste bescherming mijn hectische reisschema is: ze weten me niet te volgen (lacht).»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234