antidepressiva Beeld Getty Images
antidepressivaBeeld Getty Images

Mythes over antidepressiva

Gebruik van antidepressiva stijgt met een kwart: ‘Laten we in vredesnaam dankbaar zijn dat we die pillen hebben’

Het gebruik van antidepressiva is in ons land met een kwart toegenomen in tien jaar tijd. 1,2 miljoen Belgen slikken dagelijks antidepressiva en ze doen dat gulziger dan vroeger. Antidepressiva zijn vaak verguisd: de pillen zouden verslavend zijn, niet goed werken en we zouden ze vooral veel te vaak slikken. Met een nieuw boek willen Roeland Vis en Christiaan Vinkers wat nuance brengen in het debat: als ziekenhuisapotheker en psychiater weten ze maar al te goed hoe hardnekkig de mythes zijn. ‘Laten we in vredes­naam dankbaar zijn dat we die middelen hebben.’

HUMO Met jullie boek bieden jullie een tegenstem aan wat we antidepressivabashing kunnen noemen.

ROELAND VIS «Depressie is een serieuze, potentieel ­dodelijke aandoening. En toch doen we er nog steeds geheimzinnig over. Bij kanker is dat helemaal anders. Daar krijg je jubel­verhalen: ‘Nadat ik kanker klein had gekregen, heb ik de Tour de France gewonnen.’ Maar depressie en andere psychiatrische ziektes zitten nog in de taboesfeer.»

HUMO Je zou denken dat we sinds de coronacrisis wel klaar zijn met dat taboe.

VIS «Er is tijdens de corona­crisis veel gesproken over onze geestelijke gezondheid, maar dat heeft onze visie op geneesmiddelen nog niet veranderd.

»Sinds het begin van de pandemie hoorde je berichten over hoe we overspoeld zouden worden door depressies en burn-outs. Maar als je je verdiept in de studies, blijkt de zaak toch genuanceerder dan gedacht. De mensen die geestelijk gezond waren voor de crisis, ­kregen wel wat last van stress, maar bleven geestelijk best gezond. En verrassend: zij die voordien al een psychiatrische aandoening hadden, gingen er nauwelijks op achteruit. We moeten niet zo pessimistisch zijn over onze mentale weerbaarheid: we zijn veerkrachtiger dan we denken.»

HUMO We denken ook erg pessimistisch over de ­hoeveelheid antidepressiva die wordt geslikt. Dokters schrijven ze te snel voor, is de teneur.

VIS «Huisdokters krijgen vaak de zwartepiet toegeschoven: ze zouden niet opgeleid zijn om een psychiatrische diagnose te stellen, en schrijven maar wat voor. Maar uit een studie in Nederland blijkt dat de dokters in 95 procent van de gevallen correct handelden.

»Ik heb geen harde ­bewijzen gevonden dat er te vaak onterecht naar antidepressiva wordt gegrepen. Dat blijkt ook uit de stabiele gebruikscijfers. Als alle sluizen open waren gezet, dan hadden we dat allang gezien in de cijfers. ­Antidepressiva staan niet eens in de top tien, zelfs niet in de top vijftig van meest gebruikte geneesmiddelen.»

HUMO Een vaak gehoorde klacht: antidepressiva pakken de oorzaak niet aan, maar doen enkel aan symptoom­bestrijding.

VIS «In de geneeskunde zijn we vaak bezig met symptoombestrijding. Een goed voorbeeld is onze medicatie tegen hoge bloeddruk. Veelgebruikt zijn diuretica, of plaspillen. We weten niet precies hoe hoge bloeddruk ontstaat, we weten alleen dat veel plassen geen nadelig effect heeft. Die pillen werken dus wel – je leeft er langer door – ook al pakken ze de oorzaak van je hoge bloeddruk niet aan. Daar liggen we als maatschappij niet wakker van. Bij antidepressiva doen we dat wel. Ze moeten aan een hogere standaard voldoen.»

HUMO Voor alternatieve behandelingen, zoals mindfulness of psychotherapie, leggen we de lat niet zo hoog. Daar hoor je zelden kritiek op.

VIS «Terwijl psychotherapie ongeveer evenveel kans heeft op slagen als antidepressiva. Kijk, wij zeggen niet: je moet altijd pillen nemen. Sterker nog: bij een lichte depressie ligt het zelfs níét voor de hand om pillen te gebruiken. Heel vaak is het een en-enverhaal: het is praten én pillen.

»Wat ons stoort, is dat er naar alternatieve ­therapieën niet zo kritisch wordt ge­­keken. Antidepressiva worden grondig getest en we verwachten keihard bewijs dat ze beter werken dan de placebo. Bij psychotherapie is het veel moeilijker om een effect te meten.»

HUMO Over die alternatieve behandelingen kun je wel zeggen: baat het niet, dan schaadt het niet. Dat gaat niet op voor antidepressiva, waaraan hardnekkige verhalen kleven over bij­­­werkingen en verslaving.

VIS «Ook die bijwerkingen proberen we in het juiste licht te plaatsen. ­Antidepressiva hebben soms ernstige bij­werkingen, maar vaak ook niet. Bovendien zijn ze niet verslavend. Het effect van een antidepressivum laat vier tot zes weken op zich wachten, terwijl je de mogelijke bij­werkingen meteen krijgt. Je moet dus eerder mensen motiveren om antidepressiva een kans te geven, dan dat ze na één pil al zeggen: ik wil er nog eentje. Er is nog niemand doosjes ­Prozac op de zwarte markt gaan inslaan omdat hij een hogere dosis wil.»

HUMO Misschien zijn de pillen niet verslavend, maar stoppen is niet altijd eenvoudig.

VIS «Natuurlijk, als je lange­re tijd een geneesmiddel hebt geslikt, is het logisch dat je lichaam eraan gewend is geraakt. Bij veel geneesmiddelen geldt: als je wilt stoppen, moet je dat langzaamaan doen. Bij pillen tegen hoge bloeddruk is dat niet anders. Stoppen met antidepressiva gaat soms gepaard met een aantal klachten: een grieperig gevoel, slaapstoornissen, maag-darmklachten, evenwichtsproblemen.

»Wanneer nu net het ideale moment is om te stoppen, is nog niet duidelijk. Heb je voor het eerst in je leven een depressie gehad, waarvan je snel bent opgeknapt met medicatie, dan kun je misschien na een half jaar al stoppen. Maar als je al drie keer een ernstige depressie hebt gehad die heel ont­regelend was, dan zou je er ook voor kunnen kiezen om langer door te gaan. Mensen worstelen daarmee: ze voelen zich afhankelijk van die pil, hun omgeving heeft er een mening over, het voelt als een zwakte.»

HUMO Hoe oogt de toekomst? Nadat antidepressiva bij toeval werden ontdekt, zorgden ze in de jaren 50 voor een revolutie in de behandeling van psychiatrische ziektes. Maar sindsdien is er weinig nieuws bij gekomen.

VIS «Al die jaren zijn ze alleen met varianten van hetzelfde op de proppen gekomen, zoals de SSRI’s uit de jaren 80 en 90 – daarvan is Prozac de bekendste.

»Men heeft nog wel onderzoek gevoerd naar andere stoffen, maar vaak draaide dat uit op een mislukking.»

HUMO Tot men ging kijken naar de psychedelica.

VIS «In de flowerpower van de jaren 60 kwam daar voor het eerst interesse in. Het idee was: met psychedelica kun je mensen die erg gesloten zijn, ontvankelijk maken voor therapie. Je zag een golf van experimenten met geestverruimende middelen. Ze hebben toen ook ketamine geprobeerd, maar die studies waren zo slecht dat ze vandaag alleen nog dienen om de haard aan te maken. Pas in 2000 hebben ze dat onderzoek weer opgepikt. Dat leidde in 2019 tot de registratie van de variant esketamine, een neusspray voor patiënten met een moeilijk te behandelen depressie, die al meerdere antidepressiva hebben geprobeerd.»

HUMO Toch wel een gek idee dat je je depressie kunt bestrijden door psychedelica in je neus te spuiten.

VIS «Het middel wordt goed opgenomen via het neusslijmvlies, maar die spray is ook een beetje een zet van de farmaceutische industrie om het middel te kunnen patenteren. Ketamine als drankje werkt net zo goed en is mogelijk veel goedkoper.»

HUMO Gelukkig, want die neusspray is peperduur: de behandeling van één patiënt gedurende één jaar kost 10.000 euro.

VIS «Dat is een enorm bedrag, zeker als je het vergelijkt met de enkele tientallen euro’s die een ‘gewoon’ antidepressivum kost.»

HUMO Maar de ontdekking stemt wel hoopvol.

VIS «Zeker. De kortetermijn­effecten zijn alvast indrukwekkend. Ketamine is nu hét middel waarvan we veel verwachten, en er volgen nog studies met andere ­psychedelica. Het is afwachten wat daar uitkomt, maar de lat ligt hoog. De antidepressiva die we nu hebben, doen het best al aardig. Dat is het ‘beter dan de ­Beatles’-probleem: als alle nieuwe songs beter zouden moeten zijn dan ‘Yesterday’, dan waren onze hitlijsten leeg. Er zijn genoeg redenen om kritisch te zijn over antidepressiva, maar laten we, met alle ­mitsen en maren, in vredesnaam dankbaar zijn dat we die middelen hebben.»

Roeland Vis & Christiaan Vinkers, ‘Hoe zit het nu echt met antidepressiva’, Prometheus. Beeld cv
Roeland Vis & Christiaan Vinkers, ‘Hoe zit het nu echt met antidepressiva’, Prometheus.Beeld cv
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234