null Beeld

'Grunberg & moeder': de documentaire over Arnon Grunberg en zijn moeder

Eerder deze week kon u op NPO 2 de documentaire 'Grunberg & moeder' van Pascalle Bonnier bekijken op de Nederlandse zender NPO 2.

Mark Schaevers

Ze had ook bakker kunnen worden, zegt Pascalle Bonnier (27) me op een terrasje op het oer-Hollandse dorpsplein van Ilpendam. Een jaar lang bezorgde ze hier brood bij een gezin of acht. ‘Ik heb een kleine oven, het is al veel werk om één brood te maken.’ Dus ving ze wat anders aan met haar leven, en kan ik haar uitvragen over ‘Moeder & Grunberg’, een intieme film over de relatie tussen Hannelore en Arnon Grunberg. Ze werkte samen met Silvia Bromet, dochter van de beroemde filmmaker Frans Bromet. De Bromets wonen trouwens ook in Ilpendam, Bonnier bezorgde brood bij hen. Eerst dit: hoe verzeilt een verlegen ogend meisje in de Wereld van Arnon Grunberg?

Pascalle Bonnier «Ik studeerde voor productontwerper en moest stage lopen. Ik had er geen zin in, producten hebben me nooit helemaal gelegen, zowat alles wat ik maakte stortte in elkaar. Ik hoorde Arnon op de radio en dacht: een product heeft een goed verhaal nodig, misschien kan ik bij hem wat leren?

»Ik schreef een brief, hij ontving me in het Ambassadehotel en vroeg me uit over mijn leven. Een week later zat ik op de trein naar Zwitserland, ik mocht mee op zijn ‘bedrijfsuitje’. Ik snapte er niks van. In Sankt Moritz bleek hij – eindelijk! – een opdracht voor me te hebben. Hij had een heleboel crème opgekocht van nonnen in Montenegro omdat hun bedrijf anders failliet zou gaan, en wilde die als ‘wonderzalf’ verkopen. Ik moest dat product nog verpakken. Ik heb het in een blik gestopt.»

Waarmee we nog altijd niet tussen de filmblikken beland zijn.

Bonnier «Na mijn afstuderen vroeg Arnon mij en een vriendinnetje of we zijn lezingen wilden filmen. Dat heb ik zo’n anderhalf jaar gedaan, als een echte roadie, overal met hem mee op reis. Ik kon helemaal niet filmen, ik werd in het diepe gegooid en heb het al doende geleerd. Al die films staan op zijn site: volgens mij worden ze heel slecht bekeken. We gingen er ook mee stoppen, tot hij in een restaurant in Antwerpen plots met het voorstel kwam een film over zijn moeder te maken. ‘Jou vertrouw ik. Ik ga haar interviewen over haar oorlogsjaren.’ Dat er genoeg in zat voor een documentaire wist ik pas toen hij zei: ‘En ik ga bij haar wonen.’»

Het oorlogsverleden van Hannelore Grünberg-Klein is bijzonder: ze voer op haar 12de mee met de Saint-Louis, de boot vol Joodse vluchtelingen die in 1939 de toegang tot Amerika geweigerd werd en naar Europa moest terugkeren – zowat de helft van de inzittenden kwam in de loop van de oorlog om. Niet Hannelore: zij overleefde de kampen. Een kwarteeuw geleden schreef ze haar verhaal op, het boek wordt nu uitgegeven: ‘Zolang er nog tranen zijn’. Maar zoon Arnon zou haar dus nog een keer uithoren voor de camera.

Bonnier «Die interviews kwamen er nauwelijks van, en dat wonen bij zijn moeder kwam erop neer dat hij er stukjes kwam wonen. Als dat zo doorging, kon ik geen film maken, begreep ik. Intussen had ik er allerlei mensen bij betrokken, en wou ik héél graag een film maken. Dus begon ik ook als Arnon weg was naar zijn moeder te gaan. Ik vroeg haar haar levensverhaal voor te lezen. Dat vond ze leuk, en zo leerde ik haar geleidelijk aan kennen. Elke woensdagmiddag ging ik langs, soms ook zonder camera, anderhalf jaar lang, tot ze stierf.»

Pascalle Bonnier blijft in haar film consequent buiten beeld.

Bonnier «Mevrouw Grünberg heeft zo veel meegemaakt, ik kijk naar haar op, heb veel respect voor haar. En evengoed voor Arnon. En dan zou ik daar opeens tussendoor komen: ‘Hallo!’ Néé! Achter de camera is een goeie positie voor mij, heb ik geleerd. Ga je gewoon naar iemand zitten kijken, dan zeggen ze: ‘Wat doe je?’ Heb je een camera, dan gaat het: ‘Oké, ze is aan het filmen.’ Ik observeer graag mensen en met een camera kan dat legaal.

»Ik kwam zo vaak langs dat ik niet meer werd opgemerkt. ‘Daar is Pascalle weer met haar camera, we kunnen gewoon doorgaan.’ Zeker mevrouw Grünberg vergat me, en zo ontstonden leuke dingen. Arnon bleef zich wel bewust van de camera.»

Arnon interviewen doet ze nauwelijks – ze wil observeren – maar toch ontlokt ze hem iets fundamenteels over zijn levenshouding: vertel zo weinig mogelijk, zelfs aan je moeder, want je maakt je onnodig kwetsbaar. Overtreedt hij dat principe door zich zo bloot te geven in een film?

Bonnier «Ik laat het stukje zien dat hij wil laten zien. Hij is duizend keer slimmer dan ik, hij weet donders goed waar hij mee bezig is.»

Ziet ze na al dat filmen van moeder en zoon veel gelijkenis tussen hen?

Bonnier «Toen zijn moeder haar levensverhaal voorlas, dacht ik: ‘Waw, precies Arnon!’ Net dezelfde korte, minimalistische zinnen. ‘Zijn talent komt gewoon bij u vandaan!’ zei ik haar. ‘Neenee,’ zei ze. Ze was bescheiden.»

De film toont haar alleen bij haar thuis, vaak in onconventionele klederdracht.

Bonnier «Felle kleuren, hiphopkleren, noemde iemand het. Ze was geenszins cliché. Ik had nog nooit iemand als mevrouw Grünberg ontmoet. Je bent gewend met mensen om te gaan die sociale gedragsregels hebben aangeleerd. ‘Hoe gaat het? Wat zie je er leuk uit!’ Aan dat soort dingen deed zij niet, en dat vond ik leuk aan haar, misschien is het ook allemaal niet nodig. Arnon is heel voorkomend, heeft die sociale omgangsvormen wél. Maar ze zijn als een blad op hem geplakt: haal je dat blad weg, dan zijn die twee net hetzelfde.

»Ik vind het een moeilijke kwestie, hoe je het best met mensen omgaat. En door mijn camera zie ik dat Arnon het misschien ook niet weet. Wat doe je als je – zoals Arnon in de film – een bord soep over iemand heen giet? Je excuses aanbieden of volhouden dat het jouw schuld niet was?»

Wat doe je als je moeder sterft? Onverwacht werd ook het overlijden van moeder Grünberg in februari jongstleden een deel van de film.

Bonnier «Dat was onverwacht. Toen ze met een nieuwe hartklep uit het ziekenhuis weer thuis was, was ze veel energieker. Ik dacht: die wordt 100! Maar plots was ze dood. Ik heb Arnon gevraagd of ik mee mocht naar de begrafenis in Jeruzalem, maar ik ben blij dat die beelden niet in de film zitten. Ik voelde me daar een indringer. Arnon bleef ook op de achtergrond, gaf geen speech of zo. Het was een te heftig moment, zei hij me later. Die begrafenis hadden we ook niet nodig om het verhaal te vertellen.»

Hoe zou ze dat verhaal dan samenvatten?

Bonnier «We proberen te vertellen hoe de oorlog doorechoot in de manier waarop die twee met elkaar omgaan.»

De tederheid waarmee Arnon z’n moeder bejegent, spat van het scherm, of is hoorbaar in de vele telefoongesprekken.

Bonnier «Ik heb veel met zijn moeder zitten wachten op die telefoontjes. Als hij belde, was ze heel vrolijk, vergat ze me helemaal.»

Die vrolijkheid was er niet meer op het ziekenhuisbed, als ze aan de telefoon haar doodsangst deelt: ‘Het is niet zo goed met mij, Arntje, ik voel me alsof ik voor de dood sta.’

Bonnier «Hij belde haar soms vier keer op een middag, om haar energie te geven. Hij wist niet wanneer ik in de buurt was, er is niks in scène gezet. In het ziekenhuis heb ik zonder toestemming gefilmd, dat zou anders nooit lukken. Ik nam mijn camera mee in een gewone tas. Ik zag er ook niet echt uit als een filmploeg (lacht), meer als een vriendin van de familie. Vroegen ze me waarom ik filmde, dan zei ik: ‘Dit is een belangrijke gebeurtenis in haar leven.’»

Wat heeft ze uiteindelijk bijgeleerd over de relatie tussen moeder en zoon?

Bonnier «Ik was me gaan afvragen waarom Arnon zo ontzettend lief met haar omging. Ik hou ook heel veel van mijn ouders, maar ik zou het nooit zo expliciet zeggen, met al die troetelnaampjes – het had ook iets theatraals. Die tederheid was gemeend, dat weet ik wel zeker, maar tegelijk wou hij zo een zekere controle over haar krijgen. Arnon heeft zijn moeder altijd onberekenbaar gevonden, heeft zich daarop ingesteld. Hun band was een vorm van acceptatie én van manipulatie van elkaar.»

Arnon Grunberg geeft publiek geen commentaar op de film omdat, zo zei hij op de première, zijn emoties onze zaken niet zijn. Maar zij weet vast wel wat hij ervan vindt?

Bonnier «Ik zat naast Arnon toen hij de film voor het eerst zag. Hij lachte heel erg, vond hem vooral luchtig en grappig. Toen ik dat merkte, kon ik er zelf ook echt naar beginnen te kijken.»

Nog plannen met Arnon?

Bonnier «Ik weet het niet. Misschien: ‘Hoe moet het verder met Arnon? The Musical’ (lacht). En dan ga ik die regisseren.»


Bekijk een fragment

undefined


Bekijk hier de volledige documentaire.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234