'Gutterdämmerung': Grace Jones, Nina Hagen en Iggy Pop in een verbazend actuele rockopera

Een film over religieuze fanatiekelingen die rock-’n-roll de kop willen indrukken, met in de hoofdrollen Iggy Pop als gevallen engel, Grace Jones als de dood, Lemmy als generaal en Jesse Hughes als schietgrage cowboy.

Berlijn, Kreuzberg, vrijdagavond 6 mei – uitdagend warm lenteweer, volle terrassen, overal muziek. De White Trash is een club aan het water waar Josh Homme en Jesse Hughes graag een tequila mogen achteroverslaan, als ze in de stad zijn. Ook Lemmy zaliger kwam hier graag – de naar Amerikaanse roadhouses gemodelleerde club schenkt de beste Jack and Coke van Berlijn, alles aan de inrichting wasemt verlopen americana en men draait er de ZZ Top van ‘La Grange’.


Alles over 'Gutterdämmerung' »

Op het moment dat ik de White Trash binnenstap, zet de dj net ‘Silver Machine’ van Hawkwind op, Lemmy’s eerste groep – kan geen toeval zijn. Met z’n walrussnor, hoed en ondervest-op-bloot-bovenlijf ziet die dj eruit als een kruising tussen Lemmy en Udo Lindenberg, de Duitse rocker op leeftijd die hier nog altijd verafgood wordt. De voorstelling moet nog beginnen, maar ik weet al zeker dat de Antwerps-Zweedse fotograaf en regisseur Björn Tagemose geen betere plek had kunnen kiezen voor de avant-première van zijn geesteskind ‘Gutterdämmerung’. Zware metalen, ouwe rockers: het lééft hier nog allemaal, dat merk ik ook aan de andere genodigden uit de geschreven pers, stuk voor stuk Duitse metaljournalisten.

Een poging om Tagemoses carrière samen te vatten: hij werkt al jaren in de mode en de muziek en fotografeerde en/of regisseerde iedereen van Juliette Lewis over David Beckham tot Tiësto. Een poging om ‘Gutterdämmerung’ samen te vatten, het project waarmee hij naar eigen zeggen zijn midlifecrisis wou bezweren: the loudest silent movie on earth. Zo rond z’n 40ste, intussen een jaar of zes geleden, begon hij hardop te dromen van een totaalspektakel waarin hij zijn twee grote liefdes – expressionistische, Germaans-Scandinavische film en rock van de zwaarste soort – kon samensmelten. ‘It’s punk and it’s fucking ambitious,’ zei Iggy Pop toen hij het storyboard zag, en hij werd de eerste artiest die z’n naam aan het project verbond. Volgden Iggy’s voorbeeld: Slash, Josh Homme, Nina Hagen, Grace Jones, Jesse Hughes, Henry Rollins, Tom Araya van Slayer, Justice, Volbeat en Mark Lanegan.


Humo's Rock Rally-cover!

En nu we toch gezellig aan het namedroppen zijn: Kevin Armstrong, de gitarist van Iggy Pop, is de musical director van ‘Gutterdämmerung’. Samen met andere Iggy-getrouwen Ben Ellis en Mat Hector vormt Armstrong ook de ‘Gutterdämmerung’-band, met de Londenaar Jesse Smith op zang. Dat die versterking zal krijgen van een schare gastzangers, maakt de aanwezigheid van Sharon Kovacs en Brent Vanneste in de wandelgangen van de White Trash me duidelijk. Die laatste zal straks nota bene een Rock Rally-classic ten berde brengen: ‘Carmina Burana’, de cover waarmee Steak Number Eight in 2008 de jury omverblies! Brent waait de club binnen met z’n vriendin en z’n moeder, en is verbaasd me te zien.

Brent Vanneste «Ah, hallo! Grappig: ik heb de muzikanten van Iggy Pop moeten uitleggen hoe ze onze versie van ‘Carmina Burana’ moeten spelen. Ben Ellis is intussen ook al naar Steak komen kijken in Londen, en die is nu fucking fan van ons, haha. Hij heeft al beloofd om een T-shirt van Steak te dragen tijdens één van z’n optredens met Iggy Pop.»

Björn Tagemose «Het is alsof ik Brent nu de sleutels van mijn auto geef: ‘Hier, rij maar in de prak!’»

De zenuwen staan duidelijk gespannen – de crew verdwijnt backstage, ik neem plaats in de zaal met de rest van de genodigden. Dik anderhalf uur later heb ik een schouwspel ondergaan dat zich nog het best laat omschrijven als een clash tussen F.W. Murnau en Motörhead, Ingmar Bergman en Black Sabbath. Het neemt een oorverdovende start als Jesse Hughes als schietgrage cowboy het zwart-witbeeld binnendendert en eindigt met een staande ovatie voor Brent Vanneste en ‘Carmina Burana’. Enkele van de beelden en klanken die zich in de minuten daartussen op mijn hoorn- en netvlies hebben gebrand: Sharon Kovacs die een ijzingwekkende versie van ‘I Put a Spell on You’ zingt ter ondersteuning van een afdaling in de hel aan de hand van Grace Jones, flarden ‘Quadrophenia’ en ‘The Outsiders’, fragmenten ‘War Pigs’ en ‘Ace of Spades’, God die een vrouw is, de duivel die een vrouw is, rock-’n-roll die een vrouw is... Spoiler alert: rock-’n-roll verslaat de reactionaire religieuze motherfuckers die de gitaar en alle hedonisme willen verbieden! Maar ga het vooral zelf bekijken op Werchter – geen idee trouwens wie de gastzangers daar zullen zijn, de bedoeling is dat ze iedere keer wisselen. En voor de operaliefhebbers: van Wagners opera ‘Götterdämmerung’, het slotstuk van zijn tetralogie ‘Der Ring des Nibelungen’, waarin de goden zich finaal terugtrekken uit de wereld en de mens aan zichzelf overgeleverd is, worden er geen expliciete verhaallijnen overgenomen. Al liet Tagemose voor de vertoning wél optekenen dat de componist een invloed was op visueel vlak.


Afterparty

Op de afterparty zie ik Matt Helders van Arctic Monkeys, tegenwoordig de drummer op Iggy Pops ‘Post Pop Depression’-tour, voorbijlopen. Hij is in het gezelschap van QOTSA-man Troy Van Leeuwen, de gitarist van diezelfde tourband. Morgenavond speelt Iggy namelijk in Berlijn – maar geen Iggy, en ook geen Josh Homme te bespeuren aan de bar van de White Trash. Wel iemand die zo hard op Jan Fabre lijkt dat het wel Jan Fabre moet zijn. Ik herken ineens ook Ray Cokes, wit geschminkt en in monnikspij – ik wist dat ik de stem van de monnik die de film daarnet introduceerde op het podium van ergens kende, onder de bruine kap en de lagen schmink zat dus dé MTV-veejay van de jaren 90. Björn Tagemose loopt over van de adrenaline, deze keer omdat alle stress van z’n schouders is gevallen.

HUMO Goeie cameo ook van Piet Goddaer in de film. Als kwaadaardige monnik. Je hebt hem duidelijk voor z’n gelaatstrekken gekozen.

Tagemose «Ik vind dat Piet heel erg op Max Von Sydow lijkt (lacht).»

HUMO ‘Gutterdämmerung’ is je ode aan de Germaans-Scandinavische filmgeschiedenis én aan de theatrale, vaak ook tongue in cheek shows van metalgroepen.

Tagemose «Die werelden liggen sowieso al dicht bij elkaar. Ik toonde Slash een beeld uit de Zweedse filmklassieker ‘Häxan’, één van de eerste horrorfilms ooit gemaakt, en hij zei onmiddellijk: ‘Häxan, the Swedish movie.’ Die gasten kennen dat. Ik heb ook altijd gevonden dat de jonge Ozzy Osbourne heel hard lijkt op het hoofdpersonage van Fritz Langs ‘Metropolis’. Hij en Ozzy zouden broers kunnen zijn, ook in hun manier van bewegen.»

HUMO Expressionisme ten top.

Tagemose «Het móést expressionistisch worden, ik wou iets vertellen met luide stilte. Dat vond ik ook zo mooi aan Anton Corbijn z’n ‘Control’: zet de klank af, en die film is nog altijd prachtig. Ik heb vertrouwen in mijn fotografie, maar ik heb te veel goede boeken gelezen om te denken dat ik kan schrijven. Daarom heb ik ook aan Henry Rollins gevraagd om het script te schrijven.

»Trouwens: de vader van Ingmar Bergman was een predikant, en die van Corbijn was een dominee. Net als de vader van Grace Jones.»

HUMO En de vader van Lemmy.

Tagemose «Kan geen toeval zijn.»

Vooraleer we een boompje over rock en religie kunnen opzetten, trekt er weer iemand anders aan Björns mouw. Beknopt verslag van het verdere feestje: de whiskeyomzet van de White Trash wordt die nacht verdriedubbeld, uiteraard ter ere van Lemmy. En ergens tegen de ochtend verdwijnt Brent Vanneste op een fiets – zijn lief op het stuur – in de Berlijnse nacht, hij heeft een vliegtuig te halen.

'De 'Gutterdämmerung'-band wordt gevormd door leden van Iggy Pops groep. Brent Vanneste van Steak Number Eight is één van de gastzangers'


‘Ze zijn op Jesse aan het schieten’

Op 12 november 2015 werd ‘Gutterdämmerung’ in Londen voor de allereerste keer vertoond aan een select kransje insiders uit de muziekindustrie. Eén dag later werd de film – waarin Jesse Hughes de gunman speelt van een bende religieuze fanatici die gitaarmuziek willen verbieden – ingehaald door de geschiedenis: door de moordende raid van IS in de Bataclan in Parijs kreeg ‘Gutterdämmerung’ een krankzinnige andere betekenis. Een week na de vertoning in Berlijn, weer thuis in Gent, skype ik Björn Tagemose – hij zit intussen in New York, waar hij de film promoot bij Amerikaanse concertorganisatoren. Op straat in New York reconstrueert hij de groteske gebeurtenissen van eind vorig jaar.

Tagemose «We zaten nog helemaal in de high van de vertoning in Londen. Iedereen euforisch, tot ik die vrijdagavond de dertiende telefoon kreeg van onze promotor: ‘Ze zijn op Jesse aan het schieten.’ Op dat moment wist niemand nog van iets, er stond nog niks op de sociale media. Je gelooft het gewoonweg niet. En dan, beetje bij beetje, en ineens heel veel, zagen we het nieuws binnenstromen...

»Toen de Eagles Of Death Metal wat later met U2 in Parijs speelden, ben ik hen gaan opzoeken, met onze agent. Ik vergeet nooit diens woorden in de auto: ‘Ik begrijp niet dat ze op rock-’n-roll schieten. It makes you so unpopular.’ Ik heb toen na het concert drie uur in de kleedkamer met de groep zitten praten. Ze volgen allemaal therapie.»

HUMO Ik vind Jesse Hughes nog het meest van alles een clown, maar de publieke opinie heeft hij tegen sinds zijn uitspraken over wapendracht.

Tagemose «Jesse is... een enigma. Het is geen toeval dat Henry Rollins één van mijn dichtste vrienden is: mijn levensvisie sluit aan bij die van hem, niet bij die van Jesse. Ik ben het helemaal niet eens met zijn visie op wapens en dat hele NRA-gedoe (De National Rifle Association, de Amerikaanse wapenlobby, red.). Een figuur als Jesse is op veel vlakken de verpersoonlijking van de liberale Amerikaan. Maar als je hem leert kennen, kan je niet anders dan van hem houden. Hij is namelijk ook een lieve warme man, een puppy – een wild groot kind dat in alle richtingen schopt en ook tegenstrijdige uitspraken doet. Ik vind het spijtig dat er zoveel pers op hem is gesprongen op een moment dat hij heel zwak was.

»Dat blijf ik wel geweldig vinden aan Jesse: hij blijft trouw aan zichzelf. Hoezeer hij ook in de war is, want hij heeft een heel zware klap gehad. Maar hij is ook een fighter cowboy.»

HUMO De rol van reactionaire schietgrage cowboy is hem in ieder geval op het lijf geschreven – hij speelt een uitvergroting van zichzelf in ‘Gutterdämmerung’.

Tagemose «Tuurlijk. Alle artiesten spelen een uitvergroting van zichzelf. Behalve Rollins, die speelt als kwaadaardige priester het omgekeerde van zichzelf.

»Jesse Hughes is de grote klootzak in de film – de allerslechtste van de hoop, samen met Rollins. Maar Jesse is ook opgegroeid in een redneckomgeving vol wapens, dat is voor hem de normale wereld. Heel die desert scene rond Joshua Tree, het loopt daar vol met Jesses. De VS is ook een gewelddadige cultuur, zeker in vergelijking met Zweden: dat is zowat de meest pacifistische cultuur die er is. En toch hebben alle Zweedse bompa’s, ook die van mij, een buks onder hun bed liggen. Niet om op mensen te schieten, maar op elanden en reebokken. Maar zelfs dan geloof ik niet in wapens: ik vind dat je alle wapens weg moet nemen. Je kunt de mens niet vertrouwen.»

'Waarom is de dood een witte man en geen zwarte vrouw?'


HUMO Heb je er na het drama in de Bataclan en de hele controverse waarin de figuur van Jesse Hughes verwikkeld is geraakt, aan gedacht om iets aan je film te veranderen?

Tagemose «Natuurlijk hebben we er hard over nagedacht, maar als we dat zouden doen, dan wint IS. Alle mensen die aan de film werken, zeker de Vlamingen, zijn zware pacifisten. Maar de kunsten moeten vrij zijn – altijd.

»Ik heb vandaag nog naar footage van Slayer zitten kijken, die in de week na de Bataclan in de AB speelden. Het beste Slayer-concert dat ik ooit heb gezien. Dat vond ik zo knap van Tom Araya: hij en de zijnen zijn niet, zoals al die andere groepen, naar Amerika gevlucht. ‘It’s the only answer,’ zei Tom Araya me nadien, ‘the only answer is music.’ Dat zei Jesse me ook: ‘Het enige wat ik kan doen, is blijven spelen.’ Drie maanden nadat hij is beschoten door een bende radicale klootzakken, is hij toch maar op het podium van Vorst gekropen. Daar heb ik véél respect voor.»

HUMO Eén van de vrouwelijke rollen in ‘Gutterdämmerung’ is weggelegd voor Tuesday Cross, gewezen pornoactrice en de vriendin van Jesse Hughes. Ook zij heeft het bloedbad in de Bataclan meegemaakt.

Tagemose «Tuesday heeft een heel zwaar verleden, ze komt echt uit the gutter, en ik vind het heel erg dat zo’n jong meisje zoiets heeft moeten meemaken. Ze is trouwens een wandelende muziekencyclopedie, op haar 23ste weet ze meer over muziek dan de doorsnee rockjournalist (lacht).

»Ze slepen zich er allemaal doorheen, zo goed en zo kwaad als het kan. Het zijn van zichzelf al beschadigde mensen, en het zijn nu ook erg verwarde mensen. Maar het zijn ook vechters.»


Sterke barvrouwen

HUMO Met Olivia Vinall, ‘the good girl gone bad’, heeft ‘Gutterdämmerung’ een vrouwelijk hoofdpersonage. Je hamert er ook graag op: dit is een feministische film.

Tagemose «Ik ben opgegroeid in de Wolstraat, de straat van Ann Salens, Nicole Van Goethem... Mijn beste jeugdvriend was de zoon van de barvrouw van De Muze. Mijn moeder is een Vlaamse die viel op Scandinavische mannen: mijn vader, mijn stiefvader. Mijn moeder zat met schulden omdat mijn kunstenaar-vader was gaan lopen, pas met mijn stiefvader heeft ze zich uit de problemen weten te werken. Dat was allemaal heel... stevig. Ik zag als kind al die vrouwen die hun kinderen alleen moesten opvoeden en ik besefte toen al: ‘Zij zijn het die de boel draaiende houden.’ Er zijn ook mijn Zweedse roots: mannen en vrouwen zijn daar gelijk. Daarom moest Grace Jones in de film. Ik ben één van die jongens met een korte broek in de speeltuin, Lemmy is één van die jongens in korte broek... Wij schoppen graag keet, maar de grote moeder is Grace. Ze is meer rock-’n-roll dan gelijk wie én ze zorgt voor iedereen.»

HUMO Grace Jones beslist in de film over leven en dood.

Tagemose «Max Von Sydow speelde in ‘Het zevende zegel’ van Bergman een partijtje schaak met De Dood, een mannelijk personage. Maar waarom is de dood een witte man en geen zwarte vrouw? Ik vind dat eigenlijk veel logischer.»

HUMO Voor het hier te serieus wordt: er zit véél humor in ‘Gutterdämmerung’. ‘Follow the drugs’, laat je Mark Lanegan op een kerkhof tegen hoofdrolspeelster Olivia Vinall zeggen, die op zoek is naar rock-’n-rollers.

Tagemose «De eerste keer dat ik met Lanegan ging praten, was ook hilarisch. Ik stond om tien uur ’s ochtends aan zijn voordeur. De zon scheen, de vogeltjes floten, de deur ging open en er verscheen een vampier voor me. ‘Hey man, Josh just texted me you were coming.’ (lacht)»


RIP Lemmy

Tagemose had ook aan David Bowie gedacht voor een rol, maar de dood stak daar een gemeen stokje voor. En op 28 december 2015 stierf Lemmy Kilmister, die als generaal van een leger tanks in de cruciale scène van ‘Gutterdämmerung’ onder een luid ‘Kill ’em all!’ (vrij naar Metallica) afrekent met de religieuze fanatici. Denk de Dodengang van Diksmuide, een Mexican stand-off en Josh Homme met een bazooka – meer verklap ik niet. Het is akelig hoe ‘Gutterdämmerung’ de tijdsgeest vat. Het is ook akelig hoe onze rockgoden tegenwoordig één voor één deze wereld inruilen voor de volgende.

HUMO In Wagners ‘Götterdämmerung’ vergaan goden en helden in een brandend Walhalla. De mensheid is voortaan zelf verantwoordelijk voor z’n daden. Wij moeten het nu ook zélf doen, strijden voor onze vrijheden, zonder hulp van onze rockgoden – dat is toch ook het gevoel waarmee jouw ‘Gutterdämmerung’ me achterliet.

Tagemose «Het is niet zozeer tegen religie, als wel tegen het establishment dat er in ‘Gutterdämmerung’ wordt gestreden. Of dat nu religie is, of politiek, of vaders die hun kinderen slaan of mannen die hun vrouwen aftroeven – het gaat me om alle vormen van manipulatie en machtsmisbruik. Revolutie is altijd het basisidee van de rock-’n-roll geweest. Hoe cliché dat ook is.

»En we zijn allemaal fans. De hele crew, van de kabeldragers tot Lemmy: heel de rockwereld is één grote familie van fans. Brent Vanneste, Kovacs: dat is de fucking next generation, en ik hoop dat ‘Gutterdämmerung’ een springplank wordt voor jonge muzikanten. Want dat is ook hetgeen er zo afgezaagd is geraakt aan de rock-’n-roll, en die ouwe gasten weten dat ook: ‘Verdomme, wij zijn oud!’

»Ik denk dat Lemmy ook gevoeld heeft dat zijn einde kwam. Ik ben enkele dagen voor zijn dood nog naar hem gaan kijken in Hamburg, op mijn stagepas stond er ‘Victory or Death’ – dat zegt toch dat hij het zag aankomen. Wij hadden het dan weer níét zien aankomen. Het ergste is achter de rug, dachten we. Op dat concert in Hamburg leek hij er helemaal bovenop. Maar een paar dagen later kwam dan dat telefoontje: ‘Lemmy is weg.’ Katarina (Vercammen), mijn vrouw en de producer van ‘Gutterdämmerung’, heeft me eind vorig jaar twee weken naar Zweden gestuurd: ‘Ga bomen omhakken, ga kalmeren.’ Het was een zeer verwarrende periode.

»Maar ik ben blij dat Lemmy nog de hele film heeft kunnen zien. Op een keer zei hij me: ‘Rock & roll is the best way to get back at people, without hurting them.’ Dat is exact waar Lemmy voor stond, en dat is ook exact waar ‘Gutterdämmerung’ voor staat.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234