Vladimir Poetin op 16 september Beeld Getty Images
Vladimir Poetin op 16 septemberBeeld Getty Images

oorlog in Oekraïne

‘Hardliners kunnen denken: ofwel krijgen wij Oekraïne, ofwel niemand.’ Gaat Rusland nu over tot massavernietigingswapens?

Nu de Russen klappen krijgen groeit het risico dat de hardliners in het Kremlin hard terugslaan, met massavernietigingswapens in Oekraïne. Maar ook cyberaanvallen op, of sabotage van, onze kritische infrastructuur zijn mogelijk. ‘Hun veiligheidsdiensten hebben geen scrupules, ethiek of moraal’, waarschuwt de Belgische inlichtingenexpert Kenneth Lasoen (UA en Clingendael).

Maarten Rabaey

Lasoen (37) volgde als inlichtingenexpert en historicus op de voet hoe de Russische strijdkrachten op het verkeerde been werden gezet door de Oekraïners, die Moskou lieten geloven dat ze in het zuiden zouden aanvallen terwijl hun werkelijke doel het noordoosten was. “Het huidige Oekraïense offensief doet in die zin denken aan WO II. De geallieerden zetten toen ook een heel goede bedrogcampagne op, waardoor Hitler in 1944 overtuigd was dat de landing ging plaatsvinden in Calais in de plaats van op D-Day in Normandië. De Britten hadden toen de luxe dat ze het inlichtingenapparaat van de nazi’s zo diep waren geïnfiltreerd dat ze hen met gelijk wat voor informatie konden voeden.”

Zijn westerse inlichtingendiensten nu op de hoogte van wat er zich in het Kremlin afspeelt?

LASOEN «De Amerikanen hebben een zeer goede informatiepositie in het Kremlin. Ze zien bij Poetin gelijkenissen met de manier waarop Stalin zich liet omringen door zijn inlichtingendiensten. Zij konden al voor de invasie tot hun ontsteltenis vaststellen dat Poetin en zijn kring van siloviki een eigen echokamer vormden waarin ze zichzelf opjutten dat Oekraïne moest worden geneutraliseerd, ‘omdat ze lid gingen worden van de NAVO en dan hen zouden aanvallen’. Dit maakten ze zichzelf wijs. Op puur stalinistische wijze lieten ze het inlichtingenverhaal dan hun visie bevestigen.

»Zo ontstond ook de gedachte dat ze in Oekraïne met open armen verwelkomd zouden worden. Wie deze analyse toonde aan de president kreeg promotie, wie iets anders vertelde eindigde in een of andere kelder. Nu ze geconfronteerd worden met tegenslagen, zoals intelligente officieren wellicht voorspelden, zoeken ze nieuwe zondebokken om de aandacht af te leiden van zichzelf.»

Er volgen interne zuiveringen?

LASOEN «Er zijn aanwijzingen dat de zuiveringen al bezig zijn. Er worden schuldigen gezocht, hetzij buiten de groep die echt verantwoordelijk is.»

In Rusland zagen we deze week ook al kritische stemmen op staatstelevisie, een signaal van verdeeldheid in het Kremlin. Komt er straks een paleiscoup?

LASOEN «We kunnen maar hopen van wel. De enige manier om van Poetin af te raken is als hij vroegtijdig moet aftreden omwille van zijn gezondheid - hij zou kanker hebben - of als een van zijn siloviki hem uit het zadel wipt. Dat is niet simpel. Poetin investeerde jarenlang in banden met zijn getrouwen en veiligheidsdiensten.

»Fysiek verzwakt hij al. Tegelijk zie je bij hem een soort van ontkenning. Hij treft geen enkele voorbereiding voor de dag dat hij er plots niet meer zou zijn. De hamvraag is hoelang de elite rondom hem zijn ‘après moi la déluge’-houding tolereert - eerst al economisch, nu ook militair. In Moskou heb je nu twee gedachtegangen: ‘We moeten dit conflict nog met alle mogelijke middelen winnen’, of: ‘We moeten af van de kwalijke geest die dit alles aan het veroorzaken is’»”

Oekraïense troepen in Izjoem, in de oostelijke regio Charkiv. Beeld Anadolu Agency via Getty Images
Oekraïense troepen in Izjoem, in de oostelijke regio Charkiv.Beeld Anadolu Agency via Getty Images

Hoe sterk staan de veiligheidsdiensten zelf nog?

LASOEN «De Russische inlichtingendiensten FSB, GRU en SVR blijven oppermachtig. Ze weten niet wat scrupules zijn. Alle middelen zijn gerechtvaardigd om hun regime te beschermen. Morele en ethische kwesties komen daarbij niet aan bod. Er zijn bepaalde spelregels die in dat wereldje normaal gelden maar dat respecteren ze niet meer. Denk naast de wandaden in Oekraïne aan hun gifmoord op overlopers zoals Litvinenko, de mislukte aanslag op de Skripals in het VK, en Navalny in Rusland.

»Deze diensten spiegelen zich nog steeds aan het model van de Tsjeka, de politieke politie van bolsjewistisch kopstuk Feliks Dzerzjinski (1877-1926) die achter de Rode Terreur zat (1918-’22). Er is vandaag een nieuwe Tsjeka, in het Kremlin. Zelfs bekwame Russische diplomaten lopen vast op hun bemoeienissen van een veiligheidsapparaat dat overtuigd blijft van zijn grote gelijk.

»Van de militaire strijdkrachten wisten wij in het Westen nochtans dat ze niet in staat waren om lang een oorlog vol te houden, zoals de Russen nu ondervinden. Dat is ook een van de redenen waarom we dachten dat ze nooit zouden binnenvallen. Toch deden ze het. We moeten dus met onvoorspelbaar geachte scenario’s rekening blijven houden.»

Zoals de inzet van tactische nucleaire wapens?

LASOEN «Ja, ook daar berusten wij nogal veel in ons afschrikkingseffect. We denken dat ze het niet gaan doen omdat ze met Oekraïne ook een groot buurland 1.000 jaar naar de verdoemenis zouden helpen en omdat dit te dicht gebeurt bij de oostflank van de NAVO, die dat zou kunnen aangrijpen om te reageren tegen Rusland omwille van de radioactieve wolk die dan ook onze kant kan opkomen. Toch blijft het risico volgens westerse inlichtingendiensten nog altijd aanwezig. Als de druk toeneemt en de hardliners denken, ‘ofwel krijgen wij Oekraïne, ofwel niemand’, dan kiezen ze mogelijk het laatste.»

Voor het conflict begon was er al een betekenisvolle escalatie van hun hybride oorlogsvoering. Duurt dit verder of hebben ze ook daar de middelen niet meer voor?

LASOEN «Deze hybride of asymmetrische oorlogsvoering - met cyberaanvallen, sabotage, desinformatie en beïnvloeding - blijft eigenlijk continu voortduren. Het gebeurt ook op veel grotere schaal, zowel tegen Oekraïense als westerse doelen.

»Het aantal cyberaanvallen waar bijvoorbeeld Oekraïne nu mee te maken krijgt is sinds de oorlog begon het hoogste ter wereld. Dit gebeurt elke dag, doelgericht tegen financiële kanalen en kritische infrastructuur. Ze richten zich ook op spionagetechnologie. Ergens in maart was er al een belangrijke satelliet die vooral Oekraïne maar ook een deel defensienetwerken van de Amerikanen bediende. De Russen hebben die satelliet aangevallen en even platgelegd.

»Intussen worden de Oekraïners wel niet meer alleen door westerse regeringen maar ook door deskundige hackers vanuit de hele wereld gesteund in het beschermen van hun cyberinfrastructuur. Dat maakt het voor de Russen moeilijker om cyberaanvallen in te zetten. De verwachting dat er één grote, alles lamleggende cyberaanval zou komen werd nog niet ingelost. Ofwel kan Moskou ook dat niet meer, ofwel wachten ze af tot de winter.»

Blijft België intussen ook kwetsbaar voor cyberaanvallen?

LASOEN «Jazeker. Het is zorgwekkend hoe na Binnenlandse Zaken en Defensie vorig jaar, afgelopen augustus ook de kanselarij van de premier het slachtoffer werd van buitenlandse hackers - die via hun server vele computers van de federale politie langdurig lam wisten te leggen. De daders van de laatste hack zijn nog niet gevonden, de eerdere bleken het werk van China.»

Moeten we ons ook hoeden voor actieve sabotage, van munitiedepots of kritische infrastructuur zoals kerncentrales?

LASOEN «Ja. NAVO-faciliteiten zijn al goed beveiligd maar bij de Belgische Defensie zijn er nog altijd werkpunten. Zo konden eind augustus twee pantservoertuigen van het leger nog in brand worden gestoken in Oudenaarde omdat ze onbewaakt op het terrein van een Israëlisch privébedrijf stonden (de verdenking viel op een pro-Palestijnse groep, MR). Dit wijst toch op tekortkomingen in ons veiligheidsbewustzijn.

»Je ziet dat nu ook in Antwerpen, waar het geweldsmonopolie van de staat zeer hard op de proef kan worden gesteld door de drugsmaffia. Je moet toch oppassen dat je dit onder controle houdt, want voor je het weet maken je geopolitieke tegenstanders misbruik van je zwakheden. De Russische maffia is ook actief in Antwerpen, om maar iets te noemen. Hoe meer wij bezig zijn met onze binnenlandse onrust, hoe beter voor Moskou.

»Ook onze kerncentrales blijven ondanks inspanningen van het FANC (de nucleaire waakhond, MR) potentieel kwetsbaar in extreme scenario’s, zoals een bestorming door een zwaar bewapende groep. Of er is het gevaar van interne dreiging. Denk aan de sabotage van de stoomturbine van Doel 4, in augustus 2014. Deze dader(s) werd(en) nooit gevonden. Was het iemand die misnoegd was, geradicaliseerd, of geïnstrumentaliseerd door pakweg de Russen? We weten het niet. Voor zover we weten kan de dader nog steeds actief zijn.»

Kenneth Lasoen. Beeld Thomas Sweertvaegher
Kenneth Lasoen.Beeld Thomas Sweertvaegher

In welke mate worden polariserende boodschappen uit ons publieke debat nog eens versterkt door Russische trollen met valse accounts op sociale media?

LASOEN «Ook dat gebeurt nog steeds. Een voorbeeld zag je in de eerste dagen nadat het Westen militair materieel naar Oekraïne was beginnen sturen. Toen kreeg je ook in Brussel kleinschalige betogingen van bepaalde vredesactivisten, van wie 90 procent het echt goed meende, maar ze verkondigden wel een pro-Kremlin-boodschap tegen de NAVO die door internettrollen werd gedeeld. Eenzelfde boodschap vertolkten hun vertegenwoordigers ook in opiniebijdrages in kranten, misschien zonder zelf door te hebben dat ze eigenlijk Poetins propaganda napraatten. De KGB zette tijdens de Koude Oorlog zo ook in op het bewerken van vredesactivisten, in een poging de legitimiteit van defensie te ondermijnen. De KGB noemde ze ‘nuttige idioten’.»

Zijn er nog zwaktes die we onvoldoende hebben afgedekt?

LASOEN «De Russen zijn eigenlijk in staat om eender wat op ons los te laten. We hebben ze de voorbije jaren al te veel over ons heen laten lopen. We moeten dat vuur met vuur kunnen bestrijden. Een zwakheid blijft dat het moeilijk is om de actieve inmenging in ons publieke debat tegen te gaan. Het probleem is dat het niet altijd makkelijk is om te weten wie ingeschakeld wordt als ‘beïnvloedingsagent’, en of dat onrechtstreeks dan wel rechtstreeks gebeurde.»

Volgens VS-inlichtingenbronnen gaf Rusland meer dan 300 miljoen dollar uit sinds 2014 om politici in meer dan 24 landen te financieren. Brussel was een spil voor stichtingen waarmee extreme partijen en kandidaten werden gespijsd. Kent u concrete voorbeelden?

LASOEN «Volgens een rapport uit 2016 van het Wilfried Martens Centre for European Studies werd al tussen 2006 en 2011 een complex web van pro-Russische niet-gouvernementele, maar door de Russische overheid aangestuurde en gefinancierde, organisaties uitgebouwd over de hele EU, waarvan de meeste in Brussel zitten. Er zijn daarnaast nog talloze denktanks en culturele instellingen die afhangen van het Kremlin. Die worden dan gevestigd in andere Europese hoofdsteden maar ze hebben meestal wel een kantoor in Brussel. Het Eurasian Observatory for Democracy and Elections (EODE) is bijvoorbeeld opgericht en gefinancierd door de Belgische neonazi Luc Michel. En ga zo maar verder. Ook China heeft een uitgebreid netwerk, die worden dan via het zogenaamde United Front Work gecoördineerd.»

Hoe groot acht u de kans dat ook kandidaten van extreme Belgische partijen werden gefinancierd door Russen?

LASOEN «Extreem rechts én links, niet toevallig die partijen die nogal stil zijn als het over de oorlog in Oekraïne gaat. Grote kans dus, al zal het moeilijk te bewijzen zijn: die kanalen gaan altijd zeer subtiel en ingewikkeld via derde partijen of cryptomunten om de ware herkomst van de fondsen te verbergen. Dan houden ze ontkenbaarheid hoog volgens het propagandaboekje: alles ontkennen, niets toegeven, tegenbeschuldigingen lanceren dat ze geviseerd worden door de veiligheidsdiensten...»

Moeten Justitie en Staatsveiligheid nu geen taskforce opzetten om de buitenlandse inmenging in partijfinanciering en beïnvloeding van kandidaten te onderzoeken?

LASOEN «Er zijn al gremia die het fenomeen van nabij opvolgen, onze diensten staan best sterk op dit domein. Maar zij mogen niet optreden, ze kunnen enkel opvolgen. En een herziening van partijfinanciering is in België altijd wenselijk. Maar het is voor de veiligheidsdiensten niet makkelijk om politici in de gaten te houden, dat ligt - terecht - zeer gevoelig. Al moeten politici dat van hun kant ook eerder zien als de dienst die hen wil beschermen, niet bespioneren. In die zin hebben de Belgische inlichtingendiensten hun verleden tegen. Tegenwoordig zijn wel strenge richtlijnen in voege vooraleer de Staatsveiligheid een mandaathouder mag opvolgen.

»Ik denk dat het beste middel is om dit zoveel mogelijk in de openbaarheid te brengen, zodat de kiezers kunnen beslissen of ze met deze mensen geassocieerd willen zijn.»

Riskeren de Russen de onrust over de koopkracht- en energiecrisis te misbruiken om straatprotesten uit te lokken?

LASOEN «Moskou volgt deze ontwikkelingen op de voet. Zodra ze iets zien dat opborrelt - ook terechte onvrede - gaan ze dat proberen te versterken. Je kan eropaan dat een aantal groeperingen rechtstreeks of onrechtstreeks zal worden aangestuurd, in de hoop op interne destabilisatie. Ze keren het narratief via sommige sociale media nu al om. ‘Dat wij onze gaskranen moesten afsluiten heeft het Westen enkel aan zichzelf te danken.’ ‘De graantekorten in Afrika zijn de schuld van het Westen.’ Sommige mensen trappen daarin.»

In onze democratie verbieden wij geen meningen, maar doen we genoeg om feitelijk weerwerk tegen manipulatie en desinformatie te bieden?

LASOEN «Ja en nee. Het crisiscentrum en de veiligheidsdiensten doen al goed werk inzake identificatie van desinformatie maar hun kennis blijft volgens mij te beperkt tot hun gesloten gemeenschap. Ze worstelt soms nog met wat ze naar buiten kan en mag brengen om de bevolking te sensibiliseren, wat wel nodig is.»

Hoe pakken we desinformatie volgens u als samenleving het beste aan?

LASOEN «Als het van mij afhangt: acht uur per week geschiedenis op school - geen feiten en namen, maar kritisch omgaan met informatie. Ik denk dat we het vak geschiedenis in die zin moeten herdenken, niet af- maar opbouwen. Ofwel hebben we een ander vak nodig: hoe nadenken wat je te zien en te horen krijgt op sociale media. In een tijdperk waarin algoritmes inzetten op een aandachtsspanne van drie seconden is daar al op de lagere school behoefte aan. Een app als TikTok is heel subversief op dat vlak. Ze komt niet voor niks uit China, waar dat algoritme erop gericht is de bevolking zo dom mogelijk te maken en te houden. Dan geldt het gezegde: in het land der blinden is eenoog koning. Het onderwijs moet daarover nadenken. Wat mij betreft mogen ze zo’n vak geven in plaats van godsdienst, wat thuishoort in de huiselijke sfeer. Want als je spreekt over een verspreider van desinformatie, dan heb je er met godsdienstlessen ook eentje.»


(DM)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234