BOEK★★★★☆

Harry Mulisch: Een omgekeerd charisma

‘Is die lul nou nog niet dood?’ De anonieme schrijver van dat haatbericht, vroeg in 1996, moest nog bijna vijftien jaar wachten: pas op 30 oktober 2010 gaf Harry Mulisch zich gewonnen. Zijn leven lang had hij dat soort virulente tegenstand opgewekt, hij schreef zichzelf een ‘omgekeerd charisma’ toe. Vooral zijn arrogantie werd hem verweten, met name door mensen die niet in staat waren zijn zelfspot te herkennen. Tien jaar na zijn dood is het niks te vroeg om dat misverstand eens duidelijk recht te zetten. ‘Harry was niet arrogant, maar soeverein,’ zegt vriendin Connie Palmen in ‘De wondergrijsaard’ (★★★★☆), en Onno Blom, de schrijver van dat knappe Mulisch-portret, beaamt: ‘Ten diepste had Harry Mulisch aan zichzelf genoeg.’

De titel van het boek kan enigszins misleiden, want Onno Blom snelt met rasse schreden door het leven van Mulisch. Veel van wat al eens geschreven is, vaak door hemzelf, wordt opgefrist in een fraai gecomponeerde synthese, en met zijn kennis van het werk kan Blom ook de grondthema's verbinden met het leven van het fenomeen Mulisch. De rondgang bij een aantal intimi zorgt voor enig nieuws. De verschuiving van de oude revolutionair naar rechts, bijvoorbeeld: na 9/11 en de moord op Theo van Gogh viel hem weleens een idee van Geert Wilders uit de mond. Maar stemmen deed hij voor de Partij voor de Dieren.

Ook Robbert Ammerlaan, die andere bekwame Mulisch-watcher, heeft een nieuw boek klaar in de reeks Privé-domein. ‘Zo'n genie ben je nu ook weer niet’ (★★★★☆) heet het, en dat is een briefcitaat van Alice Schwarz, Mulisch’ moeder. Het maakt meteen duidelijk dat zij minder onder de indruk was van Harry Mulisch dan Harry Mulisch zelf. Alice Schwarz, geboren in Antwerpen, stamde uit een Joodse familie uit Frankfurt. Haar man, Kurt Mulisch, was uit het toenmalige Oostenrijk-Hongarije in 1921 naar Amsterdam geëmigreerd. Over dat voor een Nederlandse schrijver niet zo evidente ouderstel heeft Mulisch het in zijn boeken vaak genoeg gehad. Lang was zijn moeder niet in de buurt: toen hij 9 was, verliet ze het huis. Hij werd grootgebracht door huishoudster Frieda, die ál het moederwerk deed, behalve hem ter wereld brengen, zoals hij het eens formuleerde. Alice Schwarz verhuisde in 1951 naar San Francisco. Mulisch bleef nadien gesteld op zijn moeder, schrijft Ammerlaan, maar liefde zou een te groot woord zijn. Mulisch: ‘Ik hield niet echt van mijn moeder. Ik hield van mijn hond. Houden van is iets voor pubers.’

In ‘Zo'n genie ben je nu ook weer niet’ staan de brieven die Alice Schwarz vanuit Californië aan haar zoon heeft geschreven. Belangrijkste onderwerp: dat Harry nauwelijks antwoordde. Wilde ze iets over hem weten, dan schreef ze best naar haar ex-man (ook die correspondentie is opgenomen). Voorts gaan haar brieven over geld- of gezondheidsproblemen en andere niet zo wereldschokkende dingen. Toch is het interessant er een intelligente, cultureel onderlegde vrouw in te zien opdoemen, die niet op haar mondje is gevallen en zich niet door haar zoon laat intimideren.

De weinige brieven die Mulisch haar heeft geschreven, zijn nooit teruggevonden, waardoor een krater is geslagen in deze correspondentie, maar Ammerlaan heeft die handig weten op te vullen door intermezzo's in te bouwen met teksten van Mulisch uit zijn dagboeken of autobiografische werken.

Met soevereiniteit kan egocentrisme en egoïsme gepaard gaan, en veelzeggend in dat opzicht zijn de opgenomen afscheidsbrieven van drie belangrijke vrouwen in z'n leven. Dit is Ineke Verwayen: ‘Je weet niet het verschil tussen goed en kwaad, dus ook niet tussen waarheid en leugen. [...] Wil jij mijn spijkerbroek en de sleutel sturen?’

Overigens is er ook nog een bundeling van aforismen van Mulisch verschenen, ‘Ik kan niet dood zijn’. Dit is een mooie: ‘Een begin verdwijnt nooit, zelfs niet met het einde.’

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234