null Beeld

Help uzelf écht: gooi die zelfhulpboeken weg!

De Deense hoogleraar psychologie Svend Brinkman schreef een boek tégen de zelfhulpcultuur. ‘De neiging om mensen positief te doen denken, grenst aan de waanzin.’

'Al dat positief denken maakt ons blind voor reële problemen'

Of hij weleens een boek over persoonlijke groei heeft gelezen? Met een armgebaar wijst Svend Brinkmann naar de boekenkast tegen de muur van zijn werkkamer. Een volle plank, van links naar rechts, is ingeruimd voor de motiverende woorden van coaches als Tony Robbins, de spirituele inzichten van goeroes als Andrew Cohen en de levenslessen van talrijke mensen die hun angsten of depressies te boven zijn gekomen. Ja, dus.

Brinkmann las die boeken over persoonlijke groei om ze te recenseren. Hij heeft weleens yoga of meditatie geprobeerd tegen de stress, maar verder heeft hij het niet zo begrepen op zelfhulpboeken. ‘Mijn punt is niet zozeer dat ze niet zouden werken,’ verduidelijkt hij, ‘maar dat ze voor een heel beperkte, individualistische benadering van problemen staan.’ Brinkmanns kritiek op de zelfhulpcultuur is zojuist vertaald als ‘Standvastig. Onder alle omstandigheden jezelf blijven’. Om verwarring te vermijden heeft Uitgeverij Lev ‘#1 anti-zelfhulp bestseller’ op de kaft gezet.

HUMO Voor een boek tégen de zelfhulpcultuur staat er aardig wat advies in over hoe we ons leven moeten leiden.

Svend Brinkmann «Klopt. Het is ten dele een ironische parodie op het genre, maar de ironie is wel serieus. Ik wil tot een culturele kritiek op het egocentrisme van onze tijd komen door gebruik te maken van het genre dat dit egocentrisme vertegenwoordigt.»

HUMO Wat is er mis met boeken over persoonlijke ontwikkeling?

Brinkmann «Nou, de enorme hoeveelheid zelfhulpboeken geeft op zich al aan dat ze geen geluk, gezondheid, succes of rijkdom brengen. Zat er één boek tussen dat écht werkt, dan zouden we het daarbij kunnen laten. Toch worden er ieder jaar duizenden nieuwe werken geschreven.»

HUMO Kennelijk is er behoefte aan. Wat is het probleem van overdaad?

Brinkmann «Ze prediken allemaal een filosofie die draait om jezelf, om je eigen ik. Je moet ‘je ware zelf’ zijn, ‘ontdekken wie je bent’ en ‘van jezelf leren te houden’. Dergelijke boodschappen kunnen gemakkelijk tot narcisme leiden, of tot een blijvende ontevredenheid over wie we zijn. De constante druk om ons als persoon te moeten ontwikkelen, put ons uit en kan zelfs tot angst of depressie leiden – ben ik wel goed genoeg? In een land als Denemarken lijdt één op de vier à vijf mensen aan een psychiatrische stoornis.»

HUMO Dat is toch niet de schuld van de zelfhulpboeken?

Brinkmann «Nee, maar die boeken zijn wel een oppervlakkig symptoom van een problematische cultuur waarin we proberen te overleven door ons op onszelf te richten. Maar een gebrek aan betekenis in je leven los je niet op door je op jezelf terug te plooien. Al dat navelstaren is net gif voor onze mentale gezondheid.»

HUMO Wat is uw tegengif?

Brinkmann «We moeten radicaal breken met onze afhankelijkheid van ontwikkeling en therapie. Betekenis vinden we buiten onszelf, in onze relaties met anderen en de gemeenschap waartoe we behoren. Het heeft meer zin om je af te vragen hoe je een goed en fatsoenlijk mens kunt worden, toegewijd aan het welzijn van anderen en de wereld om je heen, dan om je te concentreren op je eigen persoonlijke ontwikkeling en succes.»

HUMO Maar om anderen te helpen groeien, moeten we toch eerst voor onszelf zorgen?

Brinkmann «Daar ben ik het niet mee eens. In veel zelfhulpboeken wordt inderdaad gesteld dat lezers eerst van zichzelf moeten leren te houden voordat ze van anderen kunnen houden, maar dat is een misleidende opvatting van liefde. Liefde stroomt namelijk naar buiten, naar anderen. Vaak maakt men de vergelijking met een vliegtuig: daar wordt aan volwassenen verteld dat ze hun eigen zuurstofmasker moeten vastmaken voordat ze hun kinderen helpen. Maar dat is een bedrieglijke metafoor. Je kunt je beter een vliegtuig voorstellen met een hoop mannen en vrouwen die als bezetenen in hun zuurstofmasker aan het ademen zijn – misschien onder de noemer van mindfulness of meditatie – terwijl het vliegtuig snel naar beneden raast en niemand even van zijn plek opstaat om eens te controleren of er eigenlijk wel een piloot in de cockpit zit.»

HUMO Waarom is die metafoor zoveel treffender?

Brinkmann «Omdat ze erop wijst dat we de grotere, meer structurele, maatschappelijke of politieke kwesties – het neerstortende vliegtuig in de vergelijking – geen aandacht meer geven. Je ziet dat ook bij bedrijven. In Denemarken krijgen werknemers die bezwijken onder de stress ontspanningsoefeningen aangeboden. Maar daarmee behandelen we slechts een symptoom, wellicht zit die onderneming met een fundamenteel probleem dat onopgelost blijft.»

HUMO U bedoelt dat we het grotere plaatje missen.

null Beeld

Brinkmann «Inderdaad. De neiging om alles tot onszelf terug te brengen is een extreme vorm van individualisme. We moeten met die logica breken door ze volledig op haar kop te zetten. Dáárom zeg ik dat je moet stoppen met naar je innerlijke stem te luisteren en beter eens naar anderen luistert. Dat het niet belangrijk is om jezelf te ontdekken, maar om te ontdekken wie anderen zijn. Dat je geen coach nodig hebt, maar een vriend.»

HUMO In uw boek hekelt u de positieve toon van zelfhulpboeken, die iedere tegenslag als een kans zien.

Brinkmann «De dwang om over alles positief te zijn, is wijdverspreid. Sommige critici spreken terecht van een ‘tirannie van de positiviteit’. Ze wijzen erop dat een legitieme, kritische stem vandaag vaak in de kiem wordt gesmoord.»

HUMO Maar er is juist een overvloed aan slecht nieuws over de toestand in de wereld. Is een beetje optimisme dan geen gezonde strategie?

Brinkmann «Integendeel. Positief denken is niet verstandig en niet rationeel. Het maakt ons slechts blind voor reële problemen. Als we niet negatief en kritisch mogen zijn, hoe kunnen we dan ooit begrijpen wat er werkelijk speelt?

»Het hoofd van onze staatsomroep is een groot voorstander van ‘positieve journalistiek’: ieder journaal eindigt met een lichtvoetig onderwerp, om de kijkers een beetje op te vrolijken.»

HUMO Kom, zo erg is dat toch niet?

Brinkmann «Die neiging om mensen op te dragen positief te denken, grenst aan een soort waanzin. Het klinkt in theorie heel aardig, maar werkt het echt? In feite worden moeilijkheden zo gebagatelliseerd: dan neem je problemen en de mensen die ze signaleren toch niet serieus?»

HUMO U pleit voor de levensfilosofie van de stoïcijnen. Wat hebben we daar vandaag aan?

Brinkmann «Voor de stoïcijnen was er maar één verplichting: rationeel en koel reflecteren over wat je ethische taken zijn. Ze waren zich er ook meer van bewust dat onze menselijkheid samenhangt met onze sterfelijkheid. Memento mori is het sleutelbegrip: bedenk dat je zult sterven. Want dat besef geeft het leven een diepere laag en stelt je in staat om te aanvaarden dat er in het leven nu eenmaal veel beperkingen zijn die we niet kunnen veranderen.»

HUMO Zo’n boodschap levert waarschijnlijk geen bestseller op.

Brinkmann «Nee, dan kun je beter zoals goeroe Tony Robbins schrijven dat je succes moet opvatten als: doen wat je wil, wanneer je wil en hoeveel je maar wil. Lezers zijn gevleid als auteurs zoals hij stellen dat ze als kleine goden zijn.»

HUMO U schrijft: ‘Gods plaats als het centrum van het universum is ingenomen door het ego.’ Is zelfhulp de nieuwe religie?

Brinkmann «Misschien wel. De cultus van de zelfhulpboeken is in elk geval bezig religie te vervangen. Maar er is een belangrijk verschil tussen de twee: in een religie zoeken we de betekenis van het leven buiten onszelf, in de zelfhulpindustrie zoek je die in jezelf. Dat zie ik als een gevaarlijke manier om jezelf los te weken van sociale verplichtingen.»

HUMO Zelfhulp omschrijft u als ‘een literatuur voor voeten en niet voor wortels’. Terwijl het nuttig is om wortels te ontwikkelen.

Brinkmann «Zodat we eens kunnen stilstaan, ja, en niet voortdurend veranderlijk zijn.»

HUMO Is dat niet heel conservatief?

Brinkmann «Nee, in een wereld die zo snel voortraast, is het net progressief om wortel te schieten. Wortels stellen ons in staat om stevig en onbuigzaam te staan, om een moreel verantwoord leven te leiden. Misschien is het voor het eerst in de geschiedenis progressief om een tikkeltje conservatief te zijn.»

HUMO Hoe bedoelt u dat?

Brinkmann «Een halve eeuw geleden was het progressief om je los te worstelen van alle traditionele banden, om te werken aan zelfrealisatie, om helemaal ‘jezelf’ te willen zijn. Dat was destijds de manier waarop je je tegen het systeem verzette. Maar nu leven we in een kapitalistische consumentenmaatschappij waarin die ontvoogding is ingekapseld. Het hele systeem is afhankelijk van mensen die zichzelf voortdurend willen ontwikkelen en verbeteren, en die hun hoogstpersoonlijke verlangens en voorkeuren centraal stellen.

»Daarom denk ik dat het vandaag juist progressief is om stevig te staan in plaats van onze zwaktes te erkennen, om onbuigzaam te zijn in plaats van eeuwig flexibel, om stil te staan bij het verleden in plaats van de toekomst, en om persoonlijke ontwikkeling af te wijzen ten voordele van de zorg voor anderen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234