null Beeld

Het donutmodel: Oxford-econome Kate Raworth predikt de evolutie

Als we niet naar de haaien willen, moeten we het kapitalisme zo snel mogelijk inruilen voor een nieuw economisch model: de donut. Dat predikt Oxford-econome Kate Raworth in haar bestseller ‘Donuteconomie’: ‘We moeten dringend van ons geloof af dat eeuwige groei de enige weg naar welvaart is.’

'Donald Trump is de laatste grote stuiptrekking van het neoliberalisme'

Sinds de publicatie van ‘Doughnut Economics’ in april van dit jaar lijkt het leven van de 47-jarige Oxford-econome Kate Raworth op dat van een rockster. Nadat de Britse krant The Guardian haar had uitgeroepen tot de 21ste-eeuwse John Maynard Keynes, één van de invloedrijkste economen van de vorige eeuw, groeide haar boek in een rotvaart uit tot een internationale bestseller. Raworth vertrok op een lezingentournee door Europa en Amerika die vandaag nog steeds niet afgelopen is. Nu ligt ook de Nederlandse vertaling van het boek in de winkel, met de titel ‘Donuteconomie’. In haar boek schetst Raworth hoe we in zeven stappen ons dolgedraaide, alles verzengende en op eeuwige groei geconstrueerde kapitalisme kunnen ombouwen tot een duurzaam mens- en planeetvriendelijk economisch model voor de 21ste eeuw. Dat nieuwe model ziet eruit als een donut.

Kate Raworth «Omdat de twee cirkels van mijn model samen een donut vormen. De buitenste cirkel vertegenwoordigt de ecologische bovengrens: alles wat daar aan economische activiteit buiten valt, schaadt onze planeet en ons welzijn. De binnenste cirkel staat voor de sociale ondergrens en geeft weer wat we minimaal nodig hebben om wereldwijd in de basisbehoeften van elke mens te voorzien. In de toekomst moeten we onze industriële en economische activiteit binnen die twee cirkels van de donut houden.»

HUMO Het leverde u bijval op van groene politici, milieu- en mensenrechtenactivisten, duurzame ondernemers en bezorgde burgers. Maar u werd ook op hoongelach onthaald, en als voormalig Oxfam-onderzoeker en lid van de Club van Rome afgeserveerd als ‘professionele alarmist’.

Raworth «Ik trek me op aan de vele enthousiaste reacties van mijn lezers. Het grote succes van mijn boek heeft me verrast, maar het wijst er duidelijk op dat zeer veel mensen op dit moment naar een beetje hoop hunkeren. Als je de kranten leest, lijkt het alsof de crisis onze normale toestand geworden is. En de wereld wórdt ook geteisterd door flink wat rampspoed: politieke instabiliteit, volksverhuizingen, overstromingen, droogte, bosbranden en andere kwalijke effecten van de klimaatverandering. Veel mensen hebben behoefte aan een positieve kijk op de werkelijkheid, en ze verlangen naar een verhaal waar ze helemaal vóór kunnen zijn, een zinvolle visie op de wereld.»

HUMO En die visie geeft u in ‘Donuteconomie’?

Raworth «Blijkbaar wel (lacht). Oorspronkelijk wou ik laten zien wat er allemaal niet deugt aan de klassieke economische theorie, die vertrekt vanuit vraag en aanbod. Maar geleidelijk groeide het besef dat ik de kritiek van deze tijd aan het schrijven was. Tezelfdertijd drong het tot me door dat veel andere mensen met precies hetzelfde bezig zijn. Vanuit verschillende disciplines vertellen we allemaal dat de omwenteling die ons te wachten staat, even ingrijpend wordt als de revolutie die astronoom Nicolaas Copernicus in de 15de eeuw ontketende met het inzicht dat de zon niet rond de aarde draaide, maar de aarde rond de zon. De copernicaanse wending van vandaag is dat we door de penibele omstandigheden waarin we beland zijn, eindelijk gedwongen worden om de échte grondslagen van ons welzijn onder ogen te zien.»

HUMO En die grondslagen zijn?

Raworth «Ik gebruik graag de metaforen van de knikker en de boon om te illustreren waarvan onze voorspoed in de 21ste eeuw zal afhangen. De kleine boon staat voor het vervullen van onze dagelijkse basisbehoeften aan voedsel, water, gezondheidszorg, huisvesting, elektriciteit en onderwijs. Ze symboliseert de zorg voor de gezondheid en het welbevinden van elk individu. De voorwaarden daarvoor staan netjes opgelijst in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, die volgend jaar haar 70ste verjaardag viert. Maar ons welzijn hangt ook af van de knikker: onze schitterende blauwe planeet, die we in 1968 voor het eerst zelf konden zien op foto’s die waren genomen door de astronauten van de Apollo 8-missie. Ons voortbestaan is onlosmakelijk verbonden met de planeet aarde. We varen wel bij een stabiel klimaat, een bloeiende biodiversiteit, overvloedig zuiver water, een beschermende ozonlaag, propere oceanen en vruchtbare gronden. De knikker en de boon kunnen niet zonder elkaar: mensenrechten gedijen enkel op een gezonde planeet.

»De 20ste eeuw werd gedomineerd door geld als de maat voor succes: een steeds groter wordend bruto binnenlands product stond synoniem voor vooruitgang. We zijn er volledig van doordrongen geraakt dat eeuwige groei de enige weg naar welvaart is. Dat geloof moeten we dringend afvallen. In de 21ste eeuw zullen welvaart en voorspoed gekoppeld zijn aan het in balans brengen van de menselijke behoeften met de behoeften van de planeet. Dáárop zal onze economie moeten worden gebaseerd.»

undefined

'De voorbije tweehonderd jaar hadden wij de luxe dat we onze vervuiling elders konden dumpen. Maar China en India leven nu in de smog van hun eigen industrialisering'

HUMO Met alle respect, maar u vertelt toch niet echt iets nieuws?

Raworth «Nee, en ik geef dat in mijn boek ook grif toe. De ecologische econoom Herman Daly zei in de jaren 70 van de vorige eeuw net hetzelfde: ‘We moeten de economie als een ondergeschikt systeem van de aarde beschouwen.’ Decennia geleden al gingen feministische economen in tegen de fetisj dat de economie alleen draait op betaalde arbeid. Zij merkten op dat zonder het onbetaalde huiswerk het hele systeem niet lang zou overleven. U hebt dus gelijk: mijn werk is niet nieuw. Maar misschien is het wél mijn verdienste dat ik mijn boek op het juiste moment heb geschreven. En dat ik de denkbeelden van ecologische, feministische en andere progressieve economen met elkaar verbind om de fundamenten van de neoliberale economie ter discussie te stellen.»

HUMO Eén van die fundamenten is hebzucht. ‘Greed is good’, het motto van Gordon Gekko uit ‘Wall Street’, lijkt na de verkiezing van de Amerikaanse president Donald Trump meer dan ooit alive and kicking. Inclusief het adagium van onbeperkte groei.

Raworth «Spijtig genoeg wel, en dat geldt niet alleen voor Trump. Eigenlijk heeft zowat elke politicus uit om het even welke partij het voortdurend over groei. Telkens als ik dat woord hoor op de radio of de tv, denk ik: ‘Bingo!’ Ze spinnen er wol omheen en hebben het over ‘slimme groei’, ‘duurzame groei’, ‘weerbare groei’, ‘inclusieve groei’, ‘kapitaalsgroei’... Maar groei is hun alfa en omega. Het bewind van Donald Trump beschouw ik als één van de laatste grote stuiptrekkingen van het neoliberalisme zoals dat door Margaret Thatcher en Ronald Reagan is vormgegeven. Trump lijkt zelfs recht uit de late jaren 50 naar 2017 gekatapulteerd te zijn, met zijn rotsvaste geloof in de zegeningen van de ultravrije markt. In tegenstelling tot veel andere politici zet hij géén masker op en doet hij niet alsof hij duurzaamheid hoog in het vaandel heeft. Hij is heel helder over zijn agenda: meer kolen, meer olie, minder regels, ongebreidelde groei en de pot op met al die groene watjes. Tijdens zijn verkiezingscampagne hamerde Trump voortdurend op groei, waardoor hij herinneringen opriep aan the good ol’ days onder John F. Kennedy: die stelde in de sixties de Amerikanen een welvaartsstijging van wel 5 procent per jaar in het vooruitzicht. Maar zestig jaar geleden leefden we echt in andere tijden. We kenden alleen de boon en waren ons nog niet bewust van de blauwe knikker. ‘Silent Spring’ van Rachel Carson moest nog verschijnen, één van de eerste boeken waarin begin jaren 60 gewezen werd op de grote milieuschade die wordt veroorzaakt door de industriële ontwikkeling.

»Groei omwille van de groei is een heilloze weg: zo putten we alle reserves van onze aarde uit. Wat we nodig hebben, is een economie die drijft op gemeenschappelijk belang en niet op eigenbelang of hebzucht. De nieuwe digitale deeleconomie kan als voorbeeld dienen. Uw landgenoot Michel Bauwens leverde daar met zijn P2P Foundation pionierswerk voor. De opensource-economie zoals hij die propageert, lijkt een beetje op het Wikipediamodel. De achterliggende gedachte is dat een groep mensen meer weet dan één individu. Iedereen mag zijn bijdrage leveren en als iemand de plank misslaat, wordt dat gecorrigeerd door anderen. Opensourcesoftware werkt net zo: op het net vind je nu onder andere fantastische tekstverwerkings- en fotobewerkingssoftware die gratis gedownload mag worden en die door de gemeenschap gebouwd, onderhouden en verfijnd wordt. Politici moeten dringend dat ongelofelijk krachtige digitale gemeenschapsmodel onder de loep nemen.»

HUMO Die digitale deeleconomie is er ook verantwoordelijk voor dat de jobs van steeds meer mensen in de echte wereld in gevaar zijn.

Raworth «Het is zeker zo dat de digitale technologie op dit moment zeer verstorend werkt. Maar misschien heeft dat vooral te maken met wie er aan de knoppen zit. In de handen van mensen die het gemeenschapsbelang voor ogen hebben, kan digitale technologie een héél andere rol spelen dan in de handen van grote bedrijven die zoveel mogelijk macht en controle willen centraliseren. De nieuwe technologie hoeft geen aanleiding te vormen tot angst of vreugde, wel de doelen waarvoor ze ingezet en gebruikt wordt. Het lijkt nu inderdaad alsof nietsontziende spelers als Uber en Amazon zowat de hele digitale markt in handen hebben en zo de reële economie zwaar verstoren. Maar ik geloof nooit dat ze de uiteindelijke winnaars zullen zijn. Oké, ze hebben de eerste ronde gewonnen, maar het verzet groeit. Steeds meer mensen willen geen deel uitmaken van een Uber-maatschappij waarin het ieder voor zich is. De technologie die achter Uber schuilgaat, kan veel beter ingezet worden voor een digitaal platform dat gebaseerd is op samenwerking en niet op uitbuiting. Wat houdt ons tegen om een taxi-app te ontwikkelen waarbij de chauffeurs en de gebruikers baas zijn?»

undefined

null Beeld

undefined

'Wees een activist en vraag jezelf af wat jíj kunt doen om de verandering mogelijk te maken'


Bernie en Jeremy

HUMO Hebben we een revolutie nodig om het wilde kapitalisme te vervangen door uw donuteconomie?

Raworth «De doeltreffendste revolutie met resultaten op lange termijn is een évolutie. Maar die evolutie van een neoliberale economie naar een donuteconomie moet wel heel radicaal gebeuren.»

HUMO Is er nog tijd voor evolutie?

Raworth «De vraag is: hebben we wel tijd voor révolutie? Revoluties vernietigen het bestaande, zonder dat er iets zinvols in de plaats komt. Maar een evolutie kan soms snel gaan en als die veranderingen zinvol lijken, zijn miljoenen mensen bereid om ze ook te aanvaarden. Een fantastisch voorbeeld is mobiele telefonie: die technologie werd niet van vandaag op morgen ontwikkeld, maar toen de gsm er eenmaal was, werd hij wereldwijd een instantsucces. In tegenstelling tot een halve eeuw geleden hebben we nu het internet en al die digitale platformen. De invloed daarvan op wereldschaal mag u echt niet onderschatten. Zij maken het mogelijk dat nieuwe evoluties snel ingang vinden.

»Als we onze economie willen omvormen tot een donut, moeten we tijdens het hele overgangsproces altijd het ultieme doel van een duurzame, sociale en rechtvaardige samenleving voor ogen houden. Wat ik niet wil, is een hervormd soort kapitalisme. Je hoort nu pleidooien voor een groen kapitalisme, maar waarom moeten we dat typisch 20ste-eeuwse begrip blijven hanteren in een economisch model voor de 21ste eeuw? Zo stellen we de essentie van dat kapitalisme en zijn drang naar eeuwige groei niet ter discussie.

»Weet u waar we wél een revolutie nodig hebben? In het onderwijs. De voorbijgestreefde economische theorieën over vraag en aanbod die nu onderwezen worden, moeten razendsnel vervangen worden door mijn model van de donuteconomie. En alle ismes van de vorige eeuw, zoals het kapitalisme en het socialisme, horen thuis in de geschiedenisboeken.»

HUMO Nogal wat jonge mensen zien wél nog brood in het socialisme dat u naar de vuilnisbak van de geschiedenis verwijst. Hoe is anders het succes van krasse knarren als Jeremy Corbyn en Bernie Sanders te verklaren?

Raworth «Ik betwijfel of hun succes iets met socialisme of marxisme te maken heeft. Het gaat over fundamentele menselijke waarden. De kiezers van Corbyn of Sanders willen, net als zoveel anderen, een samenleving waarin niemand gedwongen wordt om aan te schuiven aan de voedselbank voor eten voor de kinderen. Mocht Karl Marx terugkeren, dan zou hij zeer ongelukkig zijn over wat er van zijn marxisme geworden is. Ismes helpen ons geen millimeter vooruit. Weg ermee.»

HUMO U mag het kapitalisme dan wel doodverklaren, in een land als de VS zijn het de rijkste ondernemers en bankiers die met hun sponsorgeld onrechtstreeks bepalen welke president er in het Witte Huis zit. De regering-Trump is een staalkaart van superrijk kapitalistisch Amerika.

Raworth «Dat is een groot probleem. Tijdens de financiële crisis van 2008 namen bankiers van Goldman Sachs het financiële bewind in Amerika over. Ze werden binnengehaald door de toenmalige minister van Financiën Henry Paulson, een voormalige CEO van die investeringsbank. Er is voor de Amerikaanse pers flink wat werk aan de winkel om de corrupte relaties bloot te leggen tussen de financiële wereld en politici van rechts én links. De geldstromen van ondernemers en bedrijven naar partijen en politici moeten volledig opdrogen.»

HUMO U bent er rotsvast van overtuigd dat uw donuteconomie het van het kapitalisme zal winnen?

Raworth «Als we helemaal niets ondernemen, maakt mijn economische model geen enkele kans. We hebben politieke activisten als Naomi Klein en George Monbiot nodig: samen met hen en vele anderen móéten we op datzelfde aambeeld blijven hameren. Na een lezing krijg ik soms de opmerking: ‘Oh, I love your optimism.’ Ik kijk dan altijd heel verbaasd: ‘Heb ik gezegd dat ik optimist ben? Wees nooit een optimist om jezelf beter te voelen. En wees nooit een pessimist die een excuus zoekt om de handdoek in de ring te gooien. Wees een activist en vraag jezelf af wat jíj kunt doen om de transformatie mogelijk te maken.’ Het is hoog tijd voor actie. De klimaatverandering speelt zich voor onze ogen af en misschien is het zelfs al te laat. Maar als we helemaal niets doen, wordt de catastrofe alleen maar groter.»

HUMO Terwijl wij hier laadpalen, windmolens en zonnepanelen installeren en vegetariër of veganist worden, stikken de inwoners van een stad als Manilla in hun eigen smog en afval. In tal van miljoenensteden op deze planeet staan duurzaamheid en ecologie niet in het woordenboek. Dweilen wij zo niet met de kraan open?

Raworth «Reden te meer om ook in landen als China, India en de Filipijnen hard en gepassioneerd actie te blijven voeren voor een duurzame industrialisering en verstedelijking. In sommige miljoenensteden in Azië worden nu de fundamenten gelegd voor de steden van de toekomst. Natuurlijk zijn er vreselijke uitwassen, maar je vindt er ook zeer hoopgevende projecten. Op veel plaatsen in de wereld moet de eerste steen voor nieuwe infrastructuur nog gelegd worden. Zij kunnen nog kiezen of ze transportsystemen rond de stad aanleggen voor auto’s of voor ménsen. De voorbije tweehonderd jaar hebben wij de luxe gehad dat we de vervuiling van onze industrialisering naar de rest van de wereld konden transporteren. De wereld leek groot genoeg om onze vuiligheid te dumpen. China en India industrialiseren op het moment dat de draagkracht van de wereld zijn limieten heeft bereikt. Chinese burgers leven nu in de smog van hun eigen ontwikkelde industrie; India kampt in sommige staten met vreselijke droogte, waardoor miljoenen mensen er moeten verhuizen. De regeringen van die landen worden met hun neus op de feiten gedrukt: ze ondervinden de nadelen van de industrialisatie en worden zo gedwongen om het roer radicaal om te gooien.»

HUMO Bent u ooit gevraagd door een politieke partij?

Raworth «Nog nooit. Ik word weleens door een partij om raad gevraagd en ik ben bereid om met elke politieke partij te praten, wat haar strekking ook is. Maar ik wil niet dat mijn ideeën gepikt worden door één partij. Ik heb ‘Donuteconomie’ zeer bewust geschreven voor alle jonge mensen die nu aan het studeren zijn: zíj zijn de politici en de bewindslui van de toekomst. Ik merk aan mijn eigen studenten dat ze mijn model willen omarmen. Ik ben er rotsvast van overtuigd dat we in de economische theorie voor een hervorming staan zoals de katholieke kerk die in de 16de eeuw heeft meegemaakt, toen Maarten Luther zijn 95 stellingen op de deur van de slotkerk van Wittenberg spijkerde en zo het protestantisme lanceerde.»

HUMO Wat spontaan de vraag oproept: is economie wetenschap of religie?

null Beeld

Raworth «Dat is een interessante, maar moeilijke kwestie. Voor veel neoliberalen is het een religie. Niet zo lang geleden kwam er na een lezing een dokter naar me toe. Hij vroeg zich af: is economie wetenschap, of misschien eerder kunst? Op een bepaald moment zei hij: ‘Of zou het een behandeling kunnen zijn, zoals geneeskunde?’ Dat klonk best zinvol, want dokters behandelen de levende mens, en economen denken na over complexe systemen en proberen de levende planeet te behandelen. Ze maken daarbij allebei gebruik van wetenschap, maar zeker voor economen geldt dat zij er af en toe ook flink op los experimenteren.»

‘Donuteconomie. In zeven stappen naar een economie voor de 21ste eeuw’ is uit bij Nieuw Amsterdam. Kate Raworth geeft op 11 januari een lezing in Gent. Meer info op oikos.be

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234