Het echte verhaal achter de Belgische reddingsoperatie van 244 Syrische christenen: het mirakel van Aleppo

Theo Francken en Didier Reynders slaagden in juli erin, via een geheime regeringsoperatie, 244 Syrische christenen te redden. Achteraf raakte bekend dat de operatie het initiatief was van de christelijke denktank Logia. Dat was niet helemaal juist: het was het project van Focolare, een katholieke beweging met sektarische trekken.

'Eén man heeft op volstrekt willekeurige gronden geoordeeld: wie mag mee naar België, wie niet?'

Theo Francken schuwde de grote woorden niet, toen hij op 8 juli het bestaan van een geheime reddingsoperatie van 244 Syrische christenen ontvouwde. ‘Het is de eerste keer dat ons land zo’n actie opzet,’ zei hij, ‘maar deze mensen zijn gered omdat ze extra kwetsbaar zijn.’ Hij haalde er een Hebreeuws gezegde bij: ‘Tikkun Olam’ – iedereen moet zijn rol spelen in het helen van de wereld.

Begin maart had Francken een voorstel gekregen van een actiecomité van vijfentwintig mensen. Of de staatssecretaris mee de vlucht wilde organiseren van christenen in Aleppo die, ten gevolge van de jarenlang aanslepende burgeroorlog, als ratten in de val zaten. Francken nam het voorstel aan. Hij verdedigde het op de ministerraad, en de regering volgde hem: 244 Syrische christenen konden in de loop van het voorjaar vluchten naar de Belgische ambassade in Beiroet, de hoofdstad van Libanon, waar ze een humanitair visum kregen. Daarna werden ze naar ons land overgevlogen, waar hun naar alle waarschijnlijkheid de erkenning wacht – dat is gebruikelijk voor oorlogsvluchtelingen. Intussen hadden ook heel wat Belgische vrijwilligers zich borg gesteld voor de opvang van de vluchtelingen na hun erkenning. Een prachtig parcours van inburgering lag in het verschiet: taalbad, lessen maatschappelijke oriëntatie, hulp bij de zoektocht naar een geschikte baan. Francken: ‘Eén vrouw vertelde me dat ze elke dag had gebeden om een mirakel. Dat mirakel was eindelijk gekomen.’

Ook aanwezig op de persconferentie: Hans Geybels, de voormalige woordvoerder van kardinaal Godfried Danneels. Hij legde uit wie het actiecomité van vijfentwintig mensen bevolkte. Een verscheiden groep, zei hij, onder wie christenen, maar ook vrijzinnigen en joden. De actievoerders van niet-christelijke gezindte waren er wel later bijgekomen, om het voorstel een groter maatschappelijk draagvlak te verlenen. Het oorspronkelijke initiatief kwam van Logia, een christelijke denktank waarvan Geybels de drijvende kracht is.


Van Logia naar Focolare

‘Het was geen initiatief van Logia,’ zegt oud-politica Wivina Demeester, voorzitster van de raad van bestuur van Logia. ‘Het zijn mensen die elkaar via Logia hebben leren kennen, en zij hebben samen iets ondernomen. Dat is iets anders. Logia is erop gericht het christelijke gedachtegoed in de media te verspreiden. Zo’n reddingsoperatie valt buiten de opzet, maar het blijft wel een schitterende zaak.’

De leden van Logia die hebben besloten samen iets te ondernemen, zijn Hans Geybels en Erik Hendriks. Ze zien elkaar dagelijks: ze werken op dezelfde plek.

Het adres van Logia is: Dijkstraat 44 in Wespelaar, nabij Leuven. Op hetzelfde adres is ook Sylvester Productions gevestigd, een productiehuis met een solide reputatie in de televisiewereld. Dat ze hetzelfde gebouw delen, is geen toeval. De zaakvoerders, Erik Hendriks en Geert Vanoverschelde, zijn net zo goed overtuigde christenen als Geybels. Ze werken ook nauw met hem samen: Horizonmedia, het bedrijf van Geybels dat filmpjes op het internet plaatst van christelijke jongeren (CheckpointTV) en zorgbehoevenden (TVzorg), krijgt de volle steun van Sylvester Productions.

Televisie maken is voor Hendriks en Vanoverschelde meer dan een baan; het is een missie. Soms brengen ze op nogal nadrukkelijke wijze de goede boodschap, zoals vorig jaar toen ze voor ‘Koppen’, het reportagemagazine op Eén, een exclusief interview van de paus met enkele Vlaamse jongeren regelden. Soms is de boodschap met een vergrootglas te zoeken. Maar hoe subtiel ook, de programma’s van het bedrijf dragen altijd het stempel van de inspiratie van de zaakvoerders, zelfs al gaat het om ‘Kinderen van Dewindt’ of ‘Econoshock’.

Die inspiratie, daar maken Hendriks en Vanoverschelde geen geheim van, is Focolare, een van oorsprong Italiaanse katholieke lekenbeweging. ‘Haardvuur’ betekent het. Focolare is een tak van de charismatische vernieuwing in de kerk die gestaag groeit. De ontdekking van de religieuze beweging, zei Hendriks in een interview met het Filipijnse New City Magazine in 2002, was ‘een revolutie’. Voortaan zou hij proberen ‘het beste van elk moment te maken door zijn naasten lief te hebben’.

Televisie paste oorspronkelijk niet in dat plaatje, maar langzaam rijpte bij Hendriks het inzicht dat een massamedium best nuttig kan zijn. ‘Met aantrekkelijke programma’s kan je sterke waarden doorgeven.’ Hij draagt nog altijd een aanzienlijk deel van zijn inkomen aan Focolare af.

Erik Hendriks is de man die Hans Geybels attent maakte op H., een priester uit Aleppo (uit veiligheidsoverwegingen wordt zijn naam niet volledig weergegeven, red.). H. werkte mee als researcher aan ‘Kamp Jordanië’, een reportage voor ‘Koppen’ van Sylvester Productions over vier jongeren die de vluchtelingenkampen aan de Jordaans-Syrische grens bezoeken. De uitzending kwam in februari 2015 op het scherm. De boodschap van H. aan de televisiemakers was duidelijk: christenen moeten het in Syrië ontgelden, maar staan zelden op de eerste rij bij hulpacties uit het Westen.

Tijd dat daar verandering in komt, besloten Erik Hendriks en Hans Geybels. Ze smeedden plannen om zelf iets te ondernemen: de reddingsactie van 244 christenen uit Aleppo was geboren.

Advocaat Paul Quirynen, lid van Logia, geen lid van Focolare, zegt: ‘Erik Hendriks is een determinerende factor.’

Erik Hendriks zelf is niet bereid tot commentaar, ‘omwille van de veiligheid van de vluchtelingen en de achterblijvers’. Ook Hans Geybels weigert toelichting.


Een open vent

H. heeft een dubbele nationaliteit: hij is Syriër en Belg. Dat is een uitvloeisel van de periode toen hij, aan het eind van jaren 90, in ons land kwam studeren en jarenlang de aalmoezenier van de Arabische gemeenschap in het Luikse was. Hij studeerde eerst in Brussel, aan het religieuze instituut Lumen Vitae, daarna aan de universiteiten van Louvain-la-Neuve en Lille. ‘Zijn verblijf aan de universiteit was geen succes,’ zegt priester Mathias Schmetz, ‘omdat hij het te druk had als aalmoezenier. Van studeren kwam niet veel meer in huis.’

Schmetz begeleidde de jongeman, een maronitische christen (een oosterse tak van de katholieke kerk, red.) uit Aleppo, jarenlang. Hij noemt hem ‘een zeer eenvoudig mens’, ‘een open vent’, ‘een echte priester’.

‘Schmetz, die zelf deel uitmaakt van Focolare, heeft H. in contact gebracht met de beweging,’ zegt Alphonse Borras, vicaris-generaal van het Luikse bisdom.

‘Klopt niet,’ zegt Schmetz, ‘H. behoorde al tot Focolare voor hij naar België kwam. Sterker nog: daarom is hij bij mij terechtgekomen. Ik hoefde hem niet meer met de beweging in contact te brengen.’

Borras: ‘Na zijn studie is H. naar Aleppo teruggekeerd. Ik heb hem daar bezocht. Samen zijn we nog op uitstap geweest naar Palmyra, Homs en andere Syrische steden, waarvan ik me niet meer durf voor te stellen hoe ze er nu uitzien.’

In februari van dit jaar liep Borras H. weer tegen het lijf in België. Hij nodigde hem uit een radio-interview te geven over de deerniswekkende toestand van de christenen in het Midden-Oosten, maar die uitnodiging wees H. resoluut af. ‘Hij was doodsbang, op het paranoïde af, hij wilde de reddingsoperatie die hij aan het voorbereiden was op geen enkele manier in gevaar brengen.’

'Voetbalbestuurder Michel D'Hooghe is lid van de christelijke denktank Logia, voormalig Europees president Herman Van Rompuy is een sympathisant.'

H. moest ook de zegen van de kerk krijgen, zegt Borras: de goedkeuring van de substituut-bisschop in Aleppo, de maronitische patriarch in Libanon en de bisschop van Luik. ‘Niemand maakte bezwaar.’ Borras windt er geen doekjes om: ‘H. heeft zijn invloed in ons land, in Wallonië, Brussel én Vlaanderen, te danken aan Focolare.’


Een mooi initiatief

De grote gangmaker van het reddingsplan is niet Erik Hendriks. Hij trok zich terug nadat hij Hans Geybels had overtuigd. Geybels schakelde, in hands-onmodus, het netwerk van Logia in. Hoe ver dat reikt, zie je aan de publicaties die hij in de loop der jaren heeft uitgebracht. In 2012 bijvoorbeeld redigeerde Geybels een boek, ‘Geloven in de toekomst’, waarvoor toenmalig Europees president Herman Van Rompuy het voorwoord schreef en Michel D’Hooghe, bestuurder bij de wereldvoetbalbond FIFA, een bijdrage leverde. Quirynen: ‘D’Hooghe is lid van Logia, Van Rompuy een sympathisant.’

Geybels overtuigde vijfentwintig mensen een open brief te ondertekenen gericht aan Theo Francken, staatssecretaris voor Migratie en Asiel, Didier Reynders, minister van Buitenlandse Zaken, en premier Charles Michel. De ondertekenaars zijn mensen van Logia en daarbuiten, onder wie vrijzinnigen en joden.

Quirynen: ‘Ik heb met Mark Geleyn, voormalig directeur-generaal van Buitenlandse Zaken, de afrondende gesprekken met Theo Francken gevoerd over het uitreiken van humanitaire visa. Francken was verbaasd dat we mensen uit het middenveld hadden gemobiliseerd – geen politici. ‘Een mooi initiatief,’ zei hij, ‘ik ga dat verdedigen.’ En dat heeft hij gedaan: de regering is hem gevolgd.’

Franckens enthousiasme was mede te verklaren door de belofte van nazorg vanwege de actievoerders. Ze hadden in Vlaanderen gezinnen bereid gevonden om de Syriërs te begeleiden: de vluchtelingen zouden binnen de kortste keren volledig geïntegreerd zijn. Quirynen: ‘Een aantal van die gezinnen komt uit Focolare, ja.’


De hand van H.

Over de omstandigheden waarin de Syrische christenen waren gevlucht, viel op de persconferentie weinig te vernemen. Ze zouden op eigen kracht in zeven groepen de grens met Libanon hebben bereikt. Een Arabische vriend van H. heeft het over een heldenepos: ‘Vanuit Aleppo was het driehonderd kilometer over één weg met aan weerszijden het dreigende gevaar van IS en al-Nusra. Daar red je het niet zonder moed, geloof of hulp van de Heer. Geloof me, op weg naar Libanon zijn er mirakels gebeurd. H. zat als allerlaatste op het vliegtuig: hij heeft er zorg voor gedragen dat iedereen meekwam.’

Nog onduidelijker waren de verklaringen op de persconferentie over de selectie van de vluchtelingen. Peter Adriaenssens, die tot de vijfentwintig ondertekenaars van de open brief behoort, had naar eigen zeggen aangedrongen op gezinnen, ouders met kinderen. Die zijn, hoe hard het ook klinkt, de toekomst. Maar hij had geen lijstje met namen opgemaakt. Wie dan wel? Geen antwoord.

Vreemd. Bij de hervestiging van kwetsbare vluchtelingen gebeurt de selectie normaal door de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties (UNHCR) en het Commissariaat-generaal voor de Vluchtelingen, maar geen van beide organisaties was bij de operatie betrokken. Vanessa Saenen, woordvoerder van UNCHR: ‘In geval van hervestiging is hét criterium: kwetsbaarheid. Wie zijn de meest kwetsbaren onder de vluchtelingen? Dat gold nu niet. Het criterium van de regering was: godsdienst. De christenen uit Aleppo zijn gered.’

'Waarom hebben onze autoriteiten alleen christenen naar België gehaald: waart de geest van de kruisvaarten hier nog rond?' Suzy Bochi, SOS Syrian Children

De Antwerpse Suzy Bochi van SOS Syrian Children is boos. De moslimfamilie van haar man woont, net als de christenen, in het westelijke deel van Aleppo dat door het regime van Assad wordt gecontroleerd. De moslims overleven er ook ternauwernood, zonder water, gas en elektriciteit. De meesten onder hen zijn ook doodsbang voor de beulen van IS. ‘Waarom hebben onze autoriteiten alleen christenen naar België gehaald: waart de geest van de kruisvaarten hier nog rond?’

Professor Christian Cannuyer, specialist oosterse godsdiensten: ‘Ook de christenen in Aleppo snappen er niks van: waarom deze selectie? En ik vraag me af: waarom heeft de regering de specialisten, die normaal bij dit soort overleg worden betrokken, overgeslagen?’

Suzy Bochi: ‘Omdat een priester in Aleppo toevallig de juiste vriendjes had, die hun connecties konden aanspreken?’

De verwijzing naar H. is niet verkeerd. H. heeft, dat bevestigen verscheidene onafhankelijke bronnen, in zijn eentje de selectie gemaakt: ‘Wie mag mee naar België en wie niet?’ Daarom was het zo stil op de persconferentie: één man heeft op volstrekt willekeurige gronden geoordeeld. De Arabische vriend van H. zegt: ‘Het is logisch dat een priester christenen redt.’

Alphonse Barras weet dat H., behalve zijn moeder en zus, voornamelijk maronitische christenen heeft uitverkoren, de christenen van zijn gezindte. ‘Dat was wellicht onvermijdelijk.’

Brigitte Herremans, medewerker Midden-Oosten bij Broederlijk Delen: ‘Er zijn ook andere oosterse christenen meegekomen, maar zij vormen een kleine minderheid.’

Vanessa Saenen: ‘De selectie is gebeurd op basis van godsdienst én afkomst.’

Of H. met name leden van Focolare naar België heeft gebracht, is onduidelijk. Hij neemt de telefoon voor Humo niet op. Ook Trees Verhegge, de verantwoordelijke voor Focolare België, doet dat niet.


Sekte of niet?

De eerste focolarini hebben zich in 1958 in België gevestigd. Sindsdien is de beweging langzaam uitgebreid: op dit moment zouden er in België en Luxemburg zo’n 2.500 leden zijn. Wereldwijd zijn het er meer dan vier miljoen. Terwijl kerken en kloosters afbrokkelen, groeit de lekenbeweging. Iedereen is welkom, ongeacht leeftijd of ras, rang of stand – zelfs niet-christenen komen erin. De leden krijgen wel de wenk een deel van hun loon af te staan. En meer dan 800 bedrijven participeren aan de zogenoemde gemeenschapseconomie: ze staan twee derde van hun winst aan de beweging af. Collega Raf Sauviller schatte in zijn boek ‘Het geld van de kerk’ (2013) de waarde van de bezittingen van Focolare op 10 miljard euro.

Met het geld is ook de invloed van de beweging toegenomen. Toen in 2005 het nagelnieuwe Belgische ontmoetingscentrum in Rotselaar openging, waren kardinaal Danneels en koningin Fabiola prominente gasten.

Maar het is niet al goud wat blinkt. De beweging vecht nog altijd tegen het hardnekkige verwijt dat ze een sekte is. Bij het Informatie- en Adviescentrum inzake Schadelijke Sektarische Organisaties staat Focolare niet als dusdanig geseind. ‘Sinds zijn oprichting heeft het centrum maar een beperkt aantal informatievragen aangaande Focolare ontvangen,’ meldt directeur Eric Brasseur. Maar er is het boek van de Nederlandse Monique Goudsmit, die onder een pseudoniem verslag doet van vijftien nare jaren in de beweging: ‘Hoe vaak heeft men niet gezegd: ‘Monique mag niet bestaan. Monique moet dood voor de eenheid.’’

'We hebben mensen in acute nood gesteund, meer valt daar niet achter te zoeken' Theo Francken

En is er het verpletterende boek van de uitgetreden Britse journalist Gordon Urquhart, ‘Het geheime leger van de paus’, waarin hij als ervaringsdeskundige uitlegt waarom het wel degelijk een sekte is: de persoonlijkheidscultus van de stichter, de rigide hiërarchie, de indoctrinatie om het ego en het zelfstandig denken uit te schakelen. ‘Wie er uitstapt, wordt gek verklaard.’

En er is ook de site ‘Focolare.net – een kritische kijk op een religieuze sekte’, met bijdragen van voormalige leden uit Italië, Scandinavië, Engeland, Argentinië, Amerika, Duitsland, België en Nederland. Citaat van de beheerder van de site: ‘Wat erg opvalt, is het gebrek aan transparantie en openheid. Dit geldt voor de financiële kant, de organisatie, maar ook de spirituele kant van de beweging. Ook blijkt het moeilijk er echt los van te komen als je er eenmaal uit wil.’


Op naar de toekomst

De Arabische vriend van H. feliciteert ons land met de opvang van de Syrische vluchtelingen. Enkele dagen geleden heeft hij, in het gezelschap van H., een deel van hen bezocht in de Ardennen, en werkelijk waar, die mensen kwamen niks te kort. ‘Ik heb,’ zegt hij, ‘toen ik een vakantieverblijf in de Ardennen huurde, minder comfort gehad.’

Ook de directeur van het centrum waar de Syriërs verblijven, is positief. De vluchtelingen, Syriërs en anderen, hebben laatst nog een estafetteloop gehouden, en zelfs de Belgen uit de buurt deden mee.

De Syriërs wacht een mooie toekomst. Binnenkort worden ze erkend en kan een leven zonder oorlog en angst beginnen.

Ook voor H. is dit een nieuw begin. Hij zal van het Luikse bisdom binnenkort het voorstel krijgen weer een parochie voor Arabische christenen te vormen. ‘Ik heb al een idee in welke kerk hij aan de slag kan,’ zegt vicaris-generaal Alphonse Borras, ‘maar ik mag me niet uitspreken: ik heb nog niet met de bisschop overlegd.’

Borras is er geen voorstander van dat de Syriërs in dezelfde buurt gaan samenwonen, zoals nu het plan is. ‘Dat creëert getto’s,’ zegt hij, ‘in steden als Brussel en Antwerpen hebben we gezien waartoe dat kan leiden.’

Borras: ‘H. zal het pluralisme van onze samenleving moeten ontdekken. Iedereen heeft recht op zijn overtuiging, christenen, moslims en vrijzinnigen. Dat is een probleem voor mensen die in Aleppo zijn opgegroeid, dat begrijp ik. Maar het is ook een uitdaging. In zijn parochie mag er ook geen onderscheid bestaan tussen de oosterse christenen, van welke gezindte ze ook zijn.’


★★★

Eind goed al goed? 244 mensen zijn door een ingreep van de Belgische regering aan de gruwel van de burgeroorlog in Syrië ontsnapt, daar kan geen weldenkend mens op tegen zijn. Maar de vraag blijft: waarom geeft de regering de regie van een reddingsoperatie in handen van een vertegenwoordiger van de sektarische beweging Focolare?

Theo Francken (via zijn woordvoerder): ‘Ik ken de beweging niet. Enkel menselijkheid en hoogdringendheid hebben meegespeeld in de beslissing om in te grijpen: de radicaal islamitische rebellen stonden aan de poorten van Aleppo. We hebben mensen in acute nood gesteund, meer valt daar niet achter te zoeken.’

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234