quarantaine met kakkerlakIan McEwan

'Het enige positieve dat over het coronavirus te zeggen valt, is dat het ons de Brexit heeft doen vergeten'

Het leek nochtans gezellig te gaan worden: Ian McEwan, één van Europa's meest vooraanstaande schrijvers, stelde voor om over zijn nieuwste boek te keuvelen bij een glas in het Amsterdamse Ambassadehotel - kwestie van een dag vol interviews wat informeler te beëindigen. Maar daar kwam te elfder ure iets tussen dat corona heet. En dus namen we de telefoon om het behalve over Covid-19 ook over 'De kakkerlak' te hebben, een satire over de Brexit. 'De nederlaag is totaal. Er is niks wat we kunnen doen.'

IAN MCEWAN «Sorry voor de afzegging, dat glas drinken we wel een andere keer. Ik heb beslist heel voorzichtig te zijn. Ik ben 72, en daarmee zit ik in de op één na hoogste risicogroep. 80 procent van de mensen die overlijden ten gevolge van corona zijn 55-plussers. En daar maken mannen 73 procent van uit - zo gek is het dus niet om voorzichtig te zijn.»

HUMO Dus intussen zit u daar in de Cotswolds de ellebooggroet te oefenen en dat soort dingen?

MCEWAN «Thuisblijven, tennissen en proberen aan een nieuwe roman te beginnen: daar komt mijn aanpak op neer (lachje)

HUMO Zou corona een goed thema zijn om over te schrijven?

MCEWAN «Een héél goed thema zelfs, alleen vrees ik dat de boekhandels over twee jaar zullen uitpuilen van de coronaromans.

»Ik begrijp dat nogal wat mensen gek worden als ze niet meer uit hun huis kunnen, maar voor schrijvers is dat minder erg, geloof ik. Die zijn wel wat isolement gewoon. Een vriend van me, die dichter is, vertelde me opgewekt dat hij nog nooit zoveel werk heeft kunnen verzetten als afgelopen week, nu hij niet meer buitenkomt.»

HUMO Bent u erg met het thema bezig dezer dagen?

MCEWAN «Ik volg de berichtgeving goed op en kijk geregeld naar The Johns Hopkins University Ncov Dashboard. Googel dat maar een keer: daar krijg je het beste overzicht van wat Covid-19 wereldwijd aan het aanrichten is.

»Wat ik tot nog toe teleurstellend vind, is dat de respons een nationalistische vorm aanneemt. Ik zie spijtig genoeg niet veel samenwerking binnen Europa. Elk land heeft zijn eigen aanpak, het ene land weigert gasmaskers aan het andere te leveren, en dat soort dingen.»

HUMO De alarmerende berichten zijn snel gaan escaleren: in Duitsland hebben ze het over scenario's waarin 60 tot 70 procent van de bevolking besmet raakt.

MCEWAN «Dat is theoretisch mogelijk, dat soort percentages is hier bij ons ook al genoemd. Al zijn de prognoses daarna weer bijgesteld tot 20 procent. Niemand weet het, dat is het hele probleem met corona.»

HUMO Laten we dan maar dat andere deprimerende onderwerp aansnijden: de Brexit.

MCEWAN (lacht) «Dat is het enige positieve dat over het coronavirus te zeggen valt: het heeft ons de Brexit doen vergeten.»

HUMO Wat deed u - vrij laat in de loop van de Brexit-campagne - besluiten 'De kakkerlak' te schrijven?

MCEWAN «Ik ben eraan begonnen in juli, en in augustus was ik klaar. Toen dachten we nog dat een tweede referendum mogelijk was.»

HUMO Toch leek u niet veel hoop meer te koesteren om nog op het debat te wegen: u kondigde uw boek aan als een therapeutisch geschrift.

MCEWAN «Uiteindelijk heeft het me als therapie nauwelijks geholpen, moet ik eerlijkheidshalve zeggen. Als ik er nu op terugkijk, waren er twee dingen die me aan het schrijven hebben gezet: enerzijds een diepe wanhoop, anderzijds het gevoel dat we onszelf in een positie gemanoeuvreerd hadden die ongelooflijk absurd en dus lachwekkend was.»

HUMO En dus drong de vorm zich ook min of meer op: een satire.

MCEWAN «De neiging om er de spot mee te drijven, werd steeds sterker, ja. Maar desondanks bleven de woede en de wanhoop over wat er gaande was zeer voelbaar aanwezig.»

HUMO 'De kakkerlak' is opgedragen aan uw vriend, de historicus Timothy Garton Ash. Die bleef in zijn politieke beschouwingen over de Brexit, ook bij ons te lezen, altijd een kampioen van de hoop op een gunstige evolutie.

MCEWAN «Tim is veel beter dan ik in steeds maar weer overeind krabbelen en vooruitkijken. Ik lunch geregeld met hem en de hele duur van de Brexit-campagne waren dat amusante bijeenkomsten, omdat we allebei op een soort donkere humor terugvielen om ermee te kunnen omgaan. Omdat mijn boek in diezelfde sfeer is ontstaan, heb ik het aan hem opgedragen.»

HUMO In 'De kakkerlak' schrijft u niet rechtstreeks over de Brexit.

MCEWAN «Dat had ik in de krant al zo vaak gedaan.»

HUMO En dus probeerde u een soortgelijk politiek project te bedenken. Was dat moeilijk?

MCEWAN «Ik moest iets vinden dat even absurd is als die hele Brexit-onderneming. Een idee waarvoor mensen zichzelf in de voet willen schieten, vanuit patriottische of nationalistische motieven. Ik heb een nieuwe vorm van economie bedacht: reversionalism.»

HUMO 'Retournisme' heet het in de Nederlandse vertaling: de geldstroom wordt omgedraaid. Mensen betalen hun werkgever voor de uren die ze arbeiden, maar worden in de winkel dan weer gecompenseerd voor alle producten die ze uit de rekken halen.

MCEWAN «Ik heb intussen mails gekregen van mensen die me zeggen dat zoiets zou kunnen werken. Dat heeft me toch wat zorgelijk gestemd (lachje)

HUMO Voor de aanzet haalde u de mosterd bij Kafka, die in zijn beroemde verhaal 'De gedaanteverwisseling' Gregor Samsa laat wakker worden als een tor. Maar ook dat zet u op zijn kop: bij u wordt een kakkerlak wakker als Brits premier.

MCEWAN «Ik zag net de cover van de Nederlandse vertaling, en Jaco Groot van Uitgeverij De Harmonie heeft een briljant en tegelijk eenvoudig idee gehad: hij heeft de eerste cover van Kafka's 'De gedaanteverwisseling' weer opgediept. Een prachtige houtsnede is dat, en ik heb begrepen dat een poster met die cover de straten van Amsterdam zal sieren.»

HUMO Uw premier heet Jim Sams. Je kunt Boris Johnson in hem herkennen, maar ook Theresa May liet haar sporen na.

MCEWAN «Er zitten inderdaad elementen van die twee in. Maar mijn hoop is dat deze kleine roman de Brexit zal overstijgen en dat je er in de toekomst ook allerlei andere dwaze of donkere ideeën die in de bloedstroom van extreem nationalisme circuleren, mee zult kunnen verbinden.»

HUMO Jim Sams staat voor de narcistische, machtsbeluste politici die het vandaag goed doen, genre Boris Johnson en Donald Trump. Ook die laatste loopt mee in uw boek, als Archie Tupper.

MCEWAN «Mij stond het soort politicus voor ogen dat politiek opvat als een spelletje, en meer in het schaakspel geïnteresseerd is dan in het voeren van een beleid. Het grootste probleem is nog dat deze Jim Sams echt verslaafd is aan de macht, want dat is een sterke drug.

»Daar zit ik veel over te piekeren de laatste tijd. Verplaats het even naar Amerika: als Joe Biden bij de verkiezingen in november met een kleine marge van Trump wint, dan is het nog maar de vraag of Trump zomaar met stille trom zal vertrekken. Vergeet niet wat hij vier jaar geleden zei: als ik verlies, kan dat alleen maar betekenen dat er bedrog in het spel is.

»Dat is uiteindelijk het ultieme criterium om te bepalen of je al dan niet in een democratie leeft: de verliezer moet bereid zijn op te stappen. En zo bekeken ziet het er wereldwijd niet bepaald goed uit voor de democratie: Poetin heeft het net zo geregeld dat hij tot 2026 aan de macht kan blijven, de Chinese leider Xi Jinping kan regeren tot aan zijn dood, en ik betwijfel of de Turkse leider Erdogan zonder slag of stoot de scène zal verlaten.»

De economische toestand van Italië zit al jaren als een geest in de fles, maar Covid-19 zal 'm doen ontsnappen. De andere EU-landen zitten zélf met corona: het zal hun zwaar vallen om geld op tafel te leggen voor de Italianen.

LEVE MERKEL

HUMO Volgt u de Amerikaanse verkiezingen op de voet?

MCEWAN «Dat spektakel wil je toch niet missen? Neem nu de video van Trump waarin hij duidelijk maakte dat hij zo'n briljant genie is dat hij ook nog eens alles over virologie weet en corona perfect kan inschatten, omdat zijn oom een groot viroloog was. Mijn vrouw heeft dat eens gecheckt, en die oom bleek een elektrisch ingenieur te zijn.

»Wat mij er nog maar eens aan herinnerde hoe moeilijk het is een satire te schrijven over dat soort man: hij staat elke dag zélf borg voor een satirisch nummertje dat je verbeelding te boven gaat.»

HUMO Maar is het met Boris Johnson niet net zo? Uw collega-schrijver Jonathan Coe zei ooit dat Johnson de invloedrijkste satiricus van zijn generatie is.

MCEWAN «Hij had het toen over de artikels die Johnson in de jaren 90 schreef, toen hij als correspondent voor The Daily Telegraph in Brussel werkte. Met zijn verhalen waarin hij de EU afschilderde als een triviaal clubje dat elke dag stomme wetten uitbraakte en zich zelfs met ons geliefd kopje thee wou bemoeien, heeft hij hier de toon gezet voor de discussies over Europa.»

HUMO Europa dat standaardmaten voor condooms wilde voorschrijven, dat soort comedyverhalen.

MCEWAN «Als je er nu op terugkijkt, kun je daar de geboorte van fake news situeren. Want Johnsons verhalen berustten uitsluitend op zijn eigen fantasie, maar ze werden door The Daily Telegraph wel als de waarheid gepresenteerd, waarvoor ze zich eeuwig moeten schamen. En de Britse pers ging dat soort verhalen op grote schaal imiteren, omdat een groot deel van het publiek er verlekkerd op was.»

HUMO Merkel is een politica die u wél zeer waardeert, geloof ik.

MCEWAN «Ja, ze is zowat de enige volwassene die in die wereld is overgebleven, denk ik weleens.»

HUMO Ze stelt in uw boek de Britse premier de vraag: 'Waarom doet u dit? Waarom, met welk doel, verscheurt u uw volk? Waarom stelt u deze eisen aan uw beste vrienden en doet u of wij uw vijand zijn?'

MCEWAN «En het enige antwoord op die vraag staat in dezelfde paragraaf: 'Daarom.' Punt.

»Ook in het geval van de Brexit is dat het enige antwoord: 'We doen dit,' is het antwoord van Boris Johnson, 'omdat we gezegd hebben dat we het gingen doen. We doen dit omdat een kleine meerderheid van de mensen gezegd heeft dat ze dit willen.'»

HUMO 'Dan blijft nog de vraag,' schreef u in de krant, 'hoe het zover is kunnen komen dat een niet-bindend referendum, dat het met een nipte meerderheid haalde, zo'n verregaand gevolg kon hebben: Groot-Brittannië dat uit Europa valt.'

MCEWAN «Een groot deel van het antwoord is dat Labour niet voor een tegenstem in het parlement gezorgd heeft. Aan de linkerkant is er altijd een vijandige opstelling tegenover de EU geweest, want dat zou een club van kapitalisten zijn. En Europa maakte het dan ook nog eens onmogelijk om tot nationalisaties over te gaan.

»Het liep helemaal verkeerd toen Jeremy Corbyn, tot dan een compleet obscuur persoon aan de linkerzijde, aan de macht kwam bij Labour. Gelijk welke Labourleider van de laatste kwarteeuw zou erin geslaagd zijn zich te ontpoppen tot dé oppositiestem, maar Corbyn dus niet. We hebben gewoon brute pech gehad met die man.

»Als ik me nog eens een zijstap naar Amerika mag veroorloven: ik denk dat het voorbeeld van Corbyn er nu toe kan leiden dat Bernie Sanders niet aan zet zal komen als uitdager van Trump. Veel hooggeplaatste Democraten zijn zenuwachtig geworden door het voorbeeld van Corbyn: ze vermoeden dat Sanders Trump niet zal kunnen verslaan, evenmin als Corbyn Johnson kon verslaan bij de verkiezingen in december. En dus kiezen ze voor een veilige koers met Biden. Nu, of die koers inderdaad zo veilig is, moet nog blijken.»

HUMO Corbyn krijgt in uw boek de naam Crabbe: dat klinkt wel heel Nederlands in mijn oren.

MCEWAN «O, dat had ik me niet gerealiseerd, ik dacht aan het Engelse crab, zo'n beest dat niet recht vooruit kan, maar zich zijwaarts beweegt.»

HUMO U hebt het over de 'operetta' die opgevoerd werd in het parlement, met een bescheiden passage ook van speaker John 'Order!' Bercow. In korte tijd werd hij zo beroemd dat hij intussen z'n memoires al kon uitbrengen.

MCEWAN «Bercow is een held geworden voor onze kant, de remainers, want hij heeft hard gevochten voor de macht van het parlement, tegen de regering in. Daardoor heeft hij zich extreem onpopulair gemaakt bij de harde rechtervleugel van zijn eigen Conservative Party. En die doen nu alles om te beletten dat hij een zitje krijgt in het Hogerhuis, wat nochtans de gewoonte is voor een uittredende speaker.»

Als je er nu op terugkijkt, kun je het ontstaan van fake news situeren bij Boris Johnson, toen hij als correspon­dent over de EU schreef.

GEEN VAARWEL

HUMO Niet alleen in het parlement ontbrak een stem om de Brexit tegen te houden, ook op straat lukte het niet. Misten jullie ook daar echte leidersfiguren?

MCEWAN «We hebben wel enorme betogingen gehad, met nog meer mensen dan toen we demonstreerden tegen de invasie in Irak. Ik heb een keer of drie meegelopen, en vond het altijd weer heel opgewekte optochten, vreedzaam, geestig: je had de indruk met het beste deel van de natie op stap te zijn. Maar de Brexit is dan echt het thema geworden van de verkiezingen in december, en er is veel gekibbel ontstaan tussen verschillende fracties binnen het kamp van de remainers. Dat heeft ons geen goed gedaan.

»En wat ook speelde: mensen waren het kotsbeu. Als Johnson dan zei: 'Get Brexit done'- en veel meer heb ik hem niet horen zeggen - waren er ook remainers die voor hem stemden. Als er maar een einde aan kwam, als ze over dat Brexit-gedoe maar niets meer moesten horen of zien. Een enorme vermoeidheid aan alle kanten heeft Johnson zijn grote meerderheid bezorgd.»

HUMO Was de 31ste januari 2020, de dag waarop Groot-Brittannië uit de EU stapte, een bijzondere dag voor u?

MCEWAN «Nee, ik heb me toen voorgenomen mijn leven te hernemen zoals ik het altijd geleefd heb. Ik heb toen een stuk voor The Guardian geschreven, waarin ik beschreef hoe het vanuit het perspectief van de remainers allemaal verlopen is. Nog nooit heb ik zoveel reacties ontvangen op één van mijn stukken. Een hele ochtend heb ik al die mails zitten lezen: veel dankbetuigingen voor wat ik had geschreven, veel berichten van een verslagen leger. Wat doen verslagen soldaten? Je gaat bij elkaar zitten en je opent een fles, je doet alsof je de moed erin houdt, terwijl je weet dat de nederlaag totáál is. Ik zou ook niet weten wat ons nu te doen staat, behalve even uitblazen.»

HUMO Is het de grootste politieke nederlaag in uw bestaan?

MCEWAN «Goh, ik heb al veel verkiezingen meegemaakt (lacht). En meestal verliezen diegenen voor wie ik stem. Ik overweeg dus voor de Tory's te gaan stemmen, het is misschien wel mijn enige mogelijkheid om ze te vernietigen.»

HUMO Hoe ziet u het nu verder evolueren?

MCEWAN «Zoals het er vandaag uitziet, stevenen we af op een ruw afscheid van de EU, zonder enige deal - tenzij de coronacrisis Johnson nu een excuus geeft om het proces te vertragen.

»Weet je, emoties hebben de overhand genomen, met een rationele economische politiek had de Brexit weinig te maken. Er zijn cijfers over wat er nu zou veranderen als Groot-Brittannië een handelsovereenkomst sluit met de VS: voor onze economie maakt het haast geen verschil, als je rekening houdt met het verlies dat de breuk met de EU betekent.

»De drijfveren achter de Brexit zijn nooit economisch van aard geweest. Er speelden andere zaken, zoals de xenofobie die in het Engelse nationalisme altijd heel sterk aanwezig is geweest. De nostalgie naar het Britse imperium. En de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog, toen we helemaal alleen stonden en toch maar overeind bleven, nietwaar?»

HUMO U laat de premier 'Walkin' Back to Happiness' van Helen Shapiro voorstellen als nieuw volkslied.

MCEWAN «Precies, één van de gruwelijkste songs uit de popgeschiedenis! Maar zo werkt het dus niet, even terugwandelen naar het geluk: 'Take back control' was een cynische, lege slogan.»

HUMO Maar Johnson is wel populair.

MCEWAN «Hij zit nog in zijn wittebroodsweken. Hij heeft net zijn eerste begroting opgemaakt, en daar valt al veel uit te leren. Hij tooit zich in de kleren van Labour, want hij wil de nieuwverworven kiezers in het noorden, het traditionele arbeiderspubliek, koste wat het kost behouden. En dus toont hij weer een keer hoe sluw hij is: hij breekt met de traditie dat je in het begin van je ambtstermijn alle onpopulaire dingen doet, in de hoop dat iedereen ze daarna vergeet. Nee, hij doet het andersom: hij doet nu alles wat hij beloofd heeft. En dus doet hij het vandaag heel goed in de peilingen.»

HUMO Wie weet, hoor je dezer dagen ook zeggen, lukt het hem om het land een economische boost te bezorgen door een Singapore-aan-de-Theems uit te bouwen.

MCEWAN «Ik kan me voorstellen dat hij bedrijven minimaal zal belasten, en dat we dankzij een lakse regelgeving een eiland worden dat aantrekkelijk is voor Amerika en China. Maar het wezenlijke punt voor mij is of we ook een rechtvaardiger samenleving zullen hebben. Misschien wordt een deel van het land rijker in Johnsons Groot-Brittannië, maar zal het ook een toleranter, rechtvaardiger land zijn waar de mensenrechten gedijen?

»Ik sluit niet uit dat Johnson nog meer onderdelen van het traditionele Labourprogramma moet overnemen om aan de macht te blijven. Men schrijft hem soms te snel een neoliberaal profiel toe. Hij staat dichter bij John Maynard Keynes dan bij Milton Friedman. Je ziet bijvoorbeeld dat hij vandaag niet voor besparingen kiest, maar voor gigantische investeringen in openbare werken. Maar dat z'n beleid de meerderheid ten goede komt, zo zie ik het vandaag nog niet uitpakken.

»Als er ooit een dag komt dat dankzij Boris Johnson de werknemers beter beschermd worden, dat de opwarming van de aarde efficiënter bestreden wordt, dat we er cultureel op vooruitgaan, dat de economie floreert voor iedereen, dan zal ik met plezier verklaren: 'Ik zat er compleet naast!'»

HUMO Dat zijn wel veel als'en op een rij.

MCEWAN «Andere toekomstscenario's zijn ook mogelijk. Als de opwarming voortschrijdt en de migratiedruk op het Europese vasteland nog toeneemt, komt de EU voor enorme problemen te staan. Alleen al de beslissing over de economische toestand van Italië. Die kwestie zit al vele jaren als een geest in de fles, en Covid-19 zal 'm uit die fles doen ontsnappen. Het zal de Duitse of Nederlandse belastingbetaler, die al hun eigen problemen met dat virus hebben, heel zwaar vallen om veel geld op tafel te leggen voor Italië. Intussen is Turkije de druk aan het opvoeren door Syrische vluchtelingen richting Griekenland te laten vertrekken, waardoor de Grieken nu traangas inzetten tegen die migranten.

»Als Groot-Brittannië zich dan, omdat het nu eenmaal een eiland is, op enige afstand van die problemen kan houden, zullen de voorstanders van de Brexit luid roepen: 'Wat hebben we geluk dat we die club verlaten hebben en dat er 22 mijl water tussen ons en het vasteland zit!'»

HUMO Maar 22 mijlen zullen niet volstaan. Dat is toch wat u in de krant schreef: ook Groot-Brittannië zal betrokken worden bij bloedige conflicten als het gaat stormen in continentaal Europa.

MCEWAN «Dat is een realistisch scenario, vrees ik. We hebben ons in het verleden ook nooit compleet van het vasteland kunnen afscheuren, en dat moet ook niet, vind ik. Het zou veel beter zijn als we verbonden blijven met Europa en de problemen samen aanpakken.

»Dat zou ons ook helpen om een groeiend Engels nationalisme te bestrijden. De Brexit is nooit een Brits project geweest, het is een Engels project. En de uitkomst kan zijn dat Groot-Brittannië uit elkaar valt, dat Schotland een klein land binnen de EU wordt, en dat Engeland toegeeft aan een virulent xenofobisch nationalisme.

»Om dat tegen te gaan, moeten we vechten om de uitwisseling van studenten via het Erasmus-programma te behouden, om de wetenschappelijke en culturele kruisbestuiving niet te doen slinken. Die gevechten kunnen we winnen, denk ik, want ik zie geen meerderheid van Britten die willen dat er minder Europeanen in Groot-Brittannië wonen. We moeten ons verwelkomend opstellen.»

HUMO Het is duidelijk dat u de hoop deelt die eerder al werd uitgedrukt door Guy Verhofstadt en Frans Timmermans: we hebben elkaar geen definitief vaarwel gezegd.

MCEWAN «Het is niet onmogelijk dat we over vijf of tien jaar, na nieuwe verkiezingen, een regering hebben die een andere koers wil varen en - zonder meteen weer een EU-lidmaatschap aan te vragen - opnieuw deel wil uitmaken van de Europese eenheidsmarkt. En dan zullen we de facto weer deel uitmaken van het verenigde Europa, zoals Noorwegen vandaag ook doet.»

HUMO Kunnen wij intussen nog iets betekenen voor jullie, remainers?

MCEWAN «Blijf op bezoek komen! En zorg er alsjeblief voor dat we niet te lang in de rij moeten staan in Zaventem of Schiphol.»

Ian McEwan, 'De kakkerlak', Uitgeverij De Harmonie

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234