Koen Pepermans: ‘De winkels sluiten lijkt me geen optie waarmee we een derde golf kunnen vermijden.’ Beeld
Koen Pepermans: ‘De winkels sluiten lijkt me geen optie waarmee we een derde golf kunnen vermijden.’

Kerst en corona

Het grote corona-onderzoek: ‘Bang zijn helpt niet om de maatregelen op te volgen’

Met de eerste verjaardag van de pandemie in zicht leeft de wereld tussen hoop en vrees. De verlossende vaccins zijn op komst, maar de curves ogen weinig geruststellend en half Europa gaat opnieuw op slot. Wij blikken met enkele experts terug op één jaar corona: welke inzichten heeft de pandemie ons opgeleverd, wat kunnen die ons vertellen over de dreigende derde golf, en hoe slagen we erin op anderhalve meter van elkaar te blijven tot we een prik hebben gekregen?

Koen Pepermans, faculteitsdirecteur Sociale Wetenschappen aan de UA, en Philippe Beutels, professor gezondheidseconomie en lid van het nieuwe adviesorgaan GEMS, zijn mee de initiatiefnemers van de Grote Coronastudie, een enquête die de UA sinds het begin van de epidemie organiseert samen met UHasselt, de KUL en de ULB. De eerste maanden werd de tweewekelijkse enquête door honderdduizenden mensen ingevuld, nu schommelt het aantal deelnemers tussen de 20.000 en 25.000.

HUMO Wat zijn de opvallendste trends en conclusies?

KOEN PEPERMANS «Dat veel mensen bereid zijn om de maatregelen op te volgen. Zeker in de eerste golf hadden heel wat mensen het gevoel dat het een ver-van-mijn-bedshow was, maar dat is in de tweede golf veranderd. Veel mensen kennen nu iemand in hun omgeving die ziek is geworden of besmet is geraakt.»

HUMO Volgens de peiling van begin december kende 64 procent iemand die in de twee maanden daarvoor positief had getest. Eén op de vijf kende ook iemand die aan het virus is overleden. Heeft dat een invloed op het gedrag?

PHILIPPE BEUTELS «Zeker. Het risico dat mensen denken te lopen, is één van de belangrijkste voorspellers voor een gedragsverandering. Afgelopen zomer hebben ze het risico op een besmetting zeer laag ingeschat en zijn ze hun grenzen beginnen te verleggen.

»Eén van onze eerste aandachtspunten in de enquête was het thuiswerken. We zien dat dat in de loop van de pandemie duidelijk is afgenomen. In het begin werkte meer dan 50 procent van de werknemers thuis, maar in september was dat gedaald tot 20 procent. Na de strengere maatregelen in oktober klom het weer naar 40 procent, nu is het weer minder.»

HUMO In september nam de druk van leidinggevenden toe om naar het werk te gaan. Tegelijk neemt meer dan de helft van de gecontroleerde bedrijven het niet zo nauw met de coronamaatregelen.

BEUTELS «Dat zien we ook in onze enquête. In oktober, toen het Overlegcomité had beslist dat thuiswerken opnieuw de norm werd, maakten veel werknemers zich zorgen: één op de vijf deelnemers had het gevoel op een onveilige werkplek te zitten.»

PEPERMANS «Sommige werkgevers stelden hun personeel voor de keuze: als ze niet kwamen werken, werden ze ontslagen. Er was dus druk om naar het werk te gaan, ook al was het alleen toegestaan als het echt niet anders kon.»

HUMO Welke maatregelen vonden we het lastigst?

PEPERMANS «Vooral het gebrek aan sociaal contact weegt door. Dat zie je ook tijdens de feestdagen: mensen willen kerst graag met meer mensen dan het eigen gezin vieren.»

BEUTELS «De quarantaine respecteren is ook lastig. Mensen houden het niet lang genoeg vol, of zelfs helemaal niet, en ze geven dat ook eerlijk toe. Vaak moeten ze naar hun werk, of naar de winkel. De overheid zou de naleving kunnen stimuleren, bijvoorbeeld door een quarantaineperiode met een vergoeding te compenseren.»

PEPERMANS «Uit onze peiling van november bleek dat het beperkte aantal aanwezigen op begrafenissen, de sluiting van de horeca en de cultuursector, de afschaffing van de regel van vier en het verbod op groepssporten het zwaarst wegen. De inschatting speelt ook een rol: als je denkt dat een maatregel effect zal hebben, vind je die minder lastig.»

HUMO In een fysieke winkel kunnen shoppen vindt 9,7 procent zeer belangrijk, en 6,1 procent zelfs uitermate belangrijk. Het gaat vooral om mensen die het financieel moeilijker hebben. Waarom?

BEUTELS «Wellicht omdat ze vaak geen laptop, internetaansluiting of kredietkaart hebben, waardoor ze niet online kunnen shoppen.»

HUMO Half mei, na de invoering van de regel van vier, wilde de helft van de 18- tot 35-jarige mannen zich aan die regel houden. En begin november was bijna de helft van de ondervraagde studenten de voorafgaande twee weken getuige geweest van een corona-onveilige activiteit.

BEUTELS «Studenten en jongeren hebben het moeilijk met de maatregelen, maar ze zijn voor hen ook het hardst. Daardoor gaan ze af en toe over de schreef. Maar ik geloof niet dat één categorie de hele tijd alle regels negeert en continu aan het feesten is. Het gaat om een heel kleine minderheid.»

HUMO Slechts 10 tot 15 procent denkt dat andere mensen zich goed of zeer goed aan de richtlijnen houden. Vooral de 18- tot 35-jarigen blijken minder vertrouwen te hebben in anderen.

PEPERMANS «Mensen hebben altijd een zeer goed beeld van zichzelf. We vinden dat we het beter doen dan anderen, maar die anderen vinden dat natuurlijk ook van zichzelf.»

BEUTELS «Dat jongeren elkaar minder vertrouwen, is logisch. Zij komen meer buiten en zien ook wat anderen doen. Als ze de regels overtreden, is dat ook zichtbaar.»

HUMO Het vertrouwen in de wetenschappers was wel opvallend groot.

BEUTELS «Dat is al de hele pandemie lang zo. Na de wetenschappers heeft men het meeste vertrouwen in dokters en andere zorgmedewerkers, en in de overheden.»

HUMO Over de communicatie is er veel te doen geweest. De richtlijnen van de Nationale Veiligheidsraad in juli bleken voor 44 procent ‘onduidelijk’ en voor 9 procent ‘erg onduidelijk’. Was dat een dieptepunt?

BEUTELS «Iedereen is het erover eens dat er toen rampzalig is gecommuniceerd. Plots mochten we vijftien vaste contacten hebben, die per week mochten wisselen. Daarmee gaf men iedereen carte blanche. Tegelijkertijd liep het in Antwerpen volledig uit de hand.»

HUMO Welke invloed heeft de crisis op het inkomen?

PEPERMANS «20 procent van de respondenten geeft aan dat ze minder beschikbaar inkomen hebben. In april was dat zelfs 33 procent. Het hakt er dus wel in. Vooral de groep van de 18- tot 35-jarigen heeft het inkomen zien slinken. Een vergeten groep zijn de studenten: hun studentenjobs vielen weg en ze kunnen géén beroep doen op steunmaatregelen.»

BEUTELS «Het hardst getroffen zijn de werknemers in de horeca, de cultuur- en de evenementensector. Die sectoren liggen ook al het langst stil.»

HUMO Op de premies en steunmaatregelen van de overheid werd massaal een beroep gedaan.

PEPERMANS «In juni zeiden twee op de drie zelfstandigen gebruik te maken van één of meerdere maatregelen. Eén op de vier werknemers heeft toen een premie voor tijdelijke werkloosheid aangevraagd. En bij de werknemers en werkzoekenden heeft ongeveer één op de zeven een compensatie voor water, gas en elektriciteit gevraagd.»

Koen Pepermans: ‘Sommigen hebben dit jaar al twéé keer een medische ingreep zien uitstellen.’ Beeld Caroline Dupont
Koen Pepermans: ‘Sommigen hebben dit jaar al twéé keer een medische ingreep zien uitstellen.’Beeld Caroline Dupont

HUMO Jullie polsen ook naar financiële moeilijkheden.

PEPERMANS «In de recentste enquête gaf 9 procent aan het ‘eerder moeilijk’ te hebben om in het huishouden de eindjes aan elkaar te knopen, en 2 procent heeft het ‘moeilijk’. We moeten wel aanstippen dat er ongetwijfeld een groep is die het financieel moeilijk heeft, maar die we met deze enquête niet opmerken. Dat geldt overigens ook voor de groep in de hoogste inkomensschaal.

»Uit de bevraging van eind oktober bleek dat bij 24 procent het totale inkomen – de optelsom van lonen, kindergeld en uitkeringen – in 2020 aanzienlijk is gedaald. In november omschreef 23 procent de financiële situatie als ‘moeilijk’. 93 procent van die mensen zei geen geld over te houden voor ontspanning, en 19 procent van hen moest financiële steun zoeken, vaak bij familie.»

HUMO In november zei 7,2 procent van de deelnemers die in de gezondheidssector actief zijn, dat ze overwogen ander werk te zoeken. Bij wie in het onderwijs werkt, is dat 4,7 procent. Die sectoren hebben het nu al moeilijk om mensen aan te trekken.

BEUTELS «Bij het personeel in het onderwijs is er veel onzekerheid over de risico’s die ze lopen om besmet te raken, en in de zorgsector zit men al een tijd op het tandvlees. Dan is het niet verwonderlijk dat veel mensen naar ander werk durven uit te kijken.»

PEPERMANS «Ik vind het toch hoge cijfers. Zeker omdat mensen in de zorg hun beroep vaak met veel passie uitoefenen. Als bijna één op de tien eraan denkt van werk te veranderen, is dat erg veel. Ook in het onderwijs gaat het om mensen die vaak bewust voor hun vak hebben gekozen.»

HUMO Wat zegt jullie enquête over het mentale welzijn van de bevolking?

BEUTELS «De opvallendste vaststelling is dat de tweede golf zwaarder weegt dan de eerste. Dat komt omdat er geen einde in zicht is. In maart had wellicht bijna niemand gedacht dat we negen maanden later nog altijd niet van de ellende verlost zouden zijn.»

HUMO Waar zien we de meeste mentale problemen?

BEUTELS «De jongeren lijden er het zwaarst onder. Niet alleen omdat hun sociale activiteiten zijn weggevallen, maar ook omdat ze weinig toekomstperspectief hebben. Ze worstelden al met onzekerheid, maar de pandemie heeft dat versterkt.

»De groep die er het best mee om kan, zijn de gepensioneerden, en de ouderen onder hen nog het allerbest. Ze hebben een kortere toekomst, maar meer zekerheid. En ze hebben door hun pensioen ook een vast inkomen.

»Bij de actieve beroepsbevolking hangt het sterk af van de sector en van het statuut waarin mensen zitten. Bij werknemers in de horeca en de cultuursector neemt het mentale welzijn een duik als de onzekerheid stijgt of er nieuwe maatregelen in de lucht hangen. Leerkrachten en gezondheidswerkers hebben het ook zeer moeilijk. En dan moet je er nog rekening mee houden dat die laatste groep gemiddeld een vast en hoger inkomen heeft.»

PEPERMANS «Voor de groep van de 18- tot 25-jarigen moeten we zeker extra aandacht hebben. Daarom stellen sommigen voor om hen het eerst te vaccineren, en niet de ouderen. Dat is te verdedigen.»

HUMO Uit de enquête van november blijkt dat 11,1 procent van de mensen die in het verleden al psychologisch ondersteund werden, dit jaar hulp heeft gezocht, en 1,6 procent ging voor het eerst naar een psycholoog.

PEPERMANS «Veel knipperlichten geven aan dat we zwaar moeten inzetten op de toegang tot de geestelijke gezondheidszorg. Psychologen en de Zelfmoordlijn laten weten dat de vraag om hulp sterk is toegenomen.»

HUMO Met welke klachten stappen mensen naar de psycholoog?

PEPERMANS «Daar hebben wij niet naar gevraagd, maar afgaand op de gegevens van andere onderzoeken gaat het om depressieve klachten, eenzaamheid, een gevoel van uitzichtloosheid…»

NAAR OPA EN OMA

HUMO Begin mei zei 72 procent van de mensen met symptomen dat ze zonder mondmasker de deur uit waren geweest.

PEPERMANS «Bij velen leefde het gevoel dat de risico’s niet zo groot waren. Omdat de spelregels zo onduidelijk waren, dachten mensen wellicht oprecht dat ze zich veilig gedroegen, terwijl dat niet het geval was.»

BEUTELS «Of ze dáchten dat ze geen covid hadden.»

HUMO Bij de start van de zomervakantie zei 20 procent van de jeugd dat ze tijd met de grootouders zouden doorbrengen. Bij kinderen tot 8 jaar was dat 25 procent.

PEPERMANS «Dat vonden wij ook opmerkelijk. Tijdens de eerste golf, toen mensen thuiswerk met thuisopvang en zelfs thuis lesgeven moesten combineren, deden ze vaak een beroep op de grootouders. Daarna hebben we dat wel zien verminderen, maar veel mensen hadden geen alternatief.»

HUMO Er was veel kritiek op de contact- en bronopsporing omdat die te traag op gang kwam en lange tijd niet goed functioneerde. Wordt dat bevestigd door jullie cijfers?

BEUTELS «In juni bleek slechts 21 procent van de respondenten die met corona besmet was geraakt, door een contact tracer gebeld te zijn. Dat gebeurde tussen de drie en twaalf dagen na de eerste symptomen. Toen stond het systeem dus nog niet op punt. Dat is mettertijd verbeterd. We moeten natuurlijk willen meewerken: we mogen na de eerste symptomen niet wachten om naar een arts of een testcentrum te bellen.»

HUMO Begin december peilden jullie naar de vakantieplannen: 3 procent wil op reis. De eindejaarsuittocht zou dus kunnen meevallen.

BEUTELS «3 procent is toch een pak volk, hoor. Nu, misschien hebben veel mensen hun plannen weer bijgesteld.»

Philippe Beutels: ‘Bijna een kwart van de mensen omschrijft zijn financiële situatie als moeilijk door corona.’ Beeld Wouter Van Vooren
Philippe Beutels: ‘Bijna een kwart van de mensen omschrijft zijn financiële situatie als moeilijk door corona.’Beeld Wouter Van Vooren

HUMO In Nederland is berekend dat uitgestelde medische behandelingen tijdens de eerste coronagolf minstens 50.000 gezonde levensjaren zullen kosten. Uitgestelde zorg zou ook bij ons een serieus probleem zijn.

BEUTELS «In april zocht 23 procent van de mensen met gezondheidsproblemen die niets met covid te maken hadden, géén medische hulp. Ze wilden de diensten niet belasten of waren bang om besmet te raken. Die uitgestelde zorg was nog niet ingehaald toen de tweede golf begon: sommige mensen hebben dit jaar al twéé keer een chirurgische ingreep zien uitstellen. Dat zijn niet de dringendste ingrepen, maar uitstellen is nooit goed.»

HUMO Men vreest dat de kerstdagen voor een opflakkering kunnen zorgen. Tonen jullie gegevens dat ook aan?

PEPERMANS «Half november zei een derde van de ondervraagden dat ze kerst met meer dan één extra persoon zouden vieren. Twee weken later was dat cijfer wel gedaald: de overheid had de regels voor de feestdagen vastgelegd, en de besmettingscijfers gingen weer in stijgende lijn.»

BEUTELS «Mensen geven ook aan dat ze op een alternatieve manier willen vieren, bijvoorbeeld in de tuin, of door samen te gaan wandelen.»

PEPERMANS «Of door online contact te houden met familie of vrienden. Het zou ook goed zijn als de overheid alternatieven zou aanreiken en tonen hoe je coronaproof kunt vieren.»

HUMO Is er een verschil tussen de generaties?

PEPERMANS «Jongeren zijn iets minder geneigd de richtlijnen te volgen: zij zoeken in die periode vooral hun netwerk buiten het gezin op. De oudere generaties vieren de feestdagen traditioneel binnen het gezin.»

HUMO In Nederland en Duitsland is er een harde lockdown, onze regering wil vooral toezien op een betere handhaving van de regels. Een goede keuze als we een derde golf willen vermijden?

PEPERMANS «De winkels sluiten, zoals in sommige buurlanden, lijkt me geen optie. Ik denk dat er bij het thuiswerken nog wel winst te behalen valt. Dat is flink afgenomen. We moeten de kerstperiode hoe dan ook gebruiken om de cijfers om te buigen.»

BEUTELS «Uit onze modellen blijkt alvast dat het heel belangrijk is dat de thuiswerkmaatregel wordt nageleefd. We weten dat mensen met kinderen minder thuiswerken als de scholen open zijn. De neiging is groot om naar het werk te rijden als ze hun kinderen aan de schoolpoort hebben afgezet.»

PEPERMANS «Nochtans zou je het omgekeerde verwachten: als de kinderen op school zijn, kun je thuis rustig werken.»

HUMO Gelukkig is er ook goed nieuws: men hoopt vroeger met vaccinatie te kunnen beginnen dan gepland.

BEUTELS «Het nieuws dat de vaccins bleken te werken, was het belangrijkste moment van het jaar. Ze zijn niet alleen cruciaal om de pandemie onder controle te krijgen, ze bieden de mensen ook perspectief. Daar was iedereen wel aan toe. Je mag er niet aan denken hoe we ons nu zouden voelen als we dat vooruitzicht niet zouden hebben. Dan was de motivatie om de maatregelen te volgen wellicht weggesmolten.»

HUMO De vaccins zijn pas onze redding als voldoende mensen zich laten vaccineren.

BEUTELS «87 procent zei in juli zich zeker of ‘wellicht wel’ te laten vaccineren. In september gaven de twijfelaars vooral de mogelijke bijwerkingen op als reden om zich niet te laten vaccineren, en het vermoeden dat de vaccins te snel ontwikkeld zijn om doeltreffend te zijn. Daarom is het belangrijk dat je betrouwbare informatie kunt vinden. Als je nu ‘vaccin’ intikt op het internet, krijg je er automatisch ‘autisme’ bij, of je wordt doorgestuurd naar een website van twijfelaars. Op sociale media wordt ook verkeerde informatie verspreid.»

PEPERMANS «Het zou niet slecht zijn als bekende mensen en influencers zich voor de camera’s laten inenten. Dat kan zeker helpen.»

'Als bekende mensen zich voor de camera laten inenten, zou dat helpen om twijfelaars te overtuigen' Beeld REUTERS
'Als bekende mensen zich voor de camera laten inenten, zou dat helpen om twijfelaars te overtuigen'Beeld REUTERS

KRACHTIG OPTREDEN

Hoe het met onze motivatie gesteld is, wordt al maanden nauwgezet gevolgd via de motivatiebarometer. De onderzoeksgroep achter die enquête wordt geleid door motivatiepsycholoog Maarten Vansteenkiste, professor aan de Universiteit Gent.

HUMO Wat zijn de belangrijkste inzichten die acht maanden motivatiebarometer hebben opgeleverd?

MAARTEN VANSTEENKISTE «Na iedere persconferentie van zowel de vorige als de nieuwe regering hebben we de communicatiestijl en het motivatiepeil gemeten: bij die van de regering-Wilmès bleek de motivatie telkens af te nemen. Dat kwam omdat de boodschap niet altijd even helder en verbindend werd gebracht. Ook het nut van de maatregelen had meer aandacht kunnen krijgen. Na een persconferentie moest er vaak bijgestuurd worden, wat voor een golf van onrust zorgde.»

HUMO Het frappantste voorbeeld was de persconferentie begin september, waar Wilmès versoepelingen aankondigde terwijl de cijfers verslechterden.

VANSTEENKISTE «De motivatie om de maatregelen te volgen zakte toen met 22 procent. Als mensen het gevoel hebben dat het risico op besmetting reëel is, moet je juist daadkrachtig optreden. Dan zijn ze bereid om te doen wat je vraagt. Met doortastend beleid en een heldere uitleg kun je ervoor zorgen dat groeiende onzekerheid niet omslaat in paniek.»

HUMO Uit de recente Grote Peiling van HLN, ‘VTM Nieuws’, Le Soir en RTL bleek dat bijna 70 procent van de Vlamingen wil dat de avondklok van kracht blijft met eindejaar en dat 78 procent een verbod op reizen wil.

VANSTEENKISTE «Dat bewijst nog eens dat we tot veel bereid zijn. Dat zag je ook in de discussie over het mondmasker. Zodra mensen beseffen dat een mondmasker dragen helpt om de pandemie onder controle te krijgen en het coronabewustzijn hoog te houden, voelt een maatregel niet als dwingend aan.»

HUMO Volgens u is het van groot belang om duidelijk te maken waaróm we de maatregelen in acht moeten nemen.

VANSTEENKISTE «Het kan veel beter. Vandaar ook ons pleidooi voor een coronabarometer, waarbij de bevolking weet waar ze staat, wat het einddoel is en welke tussendoelen ze moet bereiken. Dat idee hebben we in mei op tafel gelegd bij de expertengroep GEES, maar hij is er nog altijd niet. We hebben visuele communicatie nodig, waarbij de mensen in één oogopslag zien in welke risicofase we zitten. Bij gebrek aan zo’n referentiekader is het voor hen heel moeilijk om in te schatten hoe risicovol de situatie is en te weten hoe de curve evolueert.

»We moeten de bevolking ook over de vooruitgang informeren met duidelijke doelen. Vóór half januari zitten er wellicht geen versoepelingen in. Leg psychologische mijlpalen vast waar we samen naar willen streven, en creëer daar een verbindend verhaal rond.»

Maarten Vansteen­kiste: ‘Je moet de positieve voorbeelden tonen, niet de 20 procent die alles aan zijn laars lapt.’ Beeld Humo
Maarten Vansteen­kiste: ‘Je moet de positieve voorbeelden tonen, niet de 20 procent die alles aan zijn laars lapt.’Beeld Humo

HUMO Wanneer was de motivatie het hoogst?

VANSTEENKISTE «Ze was het hoogst in maart, bij het begin van de lockdown: 80 procent van de bevolking stond toen achter de maatregelen. In augustus zagen we met 22 procent een dieptepunt. Mensen vonden dat de maatregelen niet afgestemd waren op de risico’s die ze toen dachten te lopen, en vonden ze buiten proportie. De zomer is ook de periode bij uitstek om mensen te ontmoeten.»

HUMO Heeft de komst van de langverwachte vaccins ook een invloed op onze wil om de maatregelen te volgen?

VANSTEENKISTE «Sinds het aantreden van de regering-

De Croo schommelt de motivatie tussen de 48 en 60 procent. Dat heeft ook te maken met de meer wervende en empathische communicatie. Na de persconferentie over de maatregelen die we voor de feestdagen moeten volgen, was er wel een lichte daling. Er werden ook geen coronaproof alternatieven of psychologische ondersteuning aangereikt.»

HUMO Is er een duidelijk verband tussen de motivatie en de coronacijfers?

VANSTEENKISTE «Op het moment dat de hospitalisaties en besmettingen pieken, ligt de motivatie duidelijk hoger, omdat we ons bewust zijn van de risico’s. Maar als we cijfers communiceren, moeten we dat op zo’n manier doen dat ze niet de angst verhogen, want angst is geen drijfveer om de maatregelen beter op te volgen.»

HUMO U bent niet zo’n fan van de cijfers die tv-journaals en kranten dagelijks geven.

VANSTEENKISTE «Ik ben bezorgd dat er een verzadiging optreedt. Mensen worden overladen met informatie. We hebben er ook lang bij de VRT voor gepleit om een soort coronabulletin te maken, naar analogie van het weerbericht. In zo’n bulletin zou je de informatie op een visuele manier kunnen brengen, met ludieke elementen erin verwerkt. Nu sla je de mensen vooral om de oren met droge cijfers en grafieken. De ziekenhuisopnames zijn vandaag bijvoorbeeld met 6 procent gestegen. Zo’n cijfer zegt op zich niks. Mensen weten niet waar en in welke alarmfase ze precies zitten en hoelang ze nog in die fase zullen blijven. Dat geldt ook voor de berichten over de mogelijke derde golf. Hoe ernstig is de situatie nu? Mensen kunnen dat moeilijk inschatten.»

HUMO De harde aanpak waar de regering voor leek te gaan, zou een averechts effect hebben op het motivatiepeil.

VANSTEENKISTE «Ze beseft intussen dat in een dwingende kramp schieten niet de beste strategie is. Het zou beter zijn om de nadruk te leggen op wie wél de maatregelen volgt, in plaats van zich te concentreren op de 20 procent die ze aan zijn laars lapt. Je moet de positieve voorbeelden delen, zodat we elkaar kunnen inspireren. En mensen die hoge boetes of zelfs celstraffen hebben gekregen omdat ze een lockdownfeestje bijwoonden, zou je kunnen vragen om een covid-afdeling te bezoeken of zorgwerkers te interviewen. Zo toon je ze hoe precair de situatie in de gezondheidszorg is en doe je het risicobewustzijn groeien.»

HUMO Kunnen positieve voorbeelden ons motiveren?

VANSTEENKISTE «Als de maatregelen respecteren de norm is, kun je daarmee de twijfelaars over de streep trekken. De norm heeft namelijk een positief effect. Als het de norm is om je niet te laten vaccineren, zullen mensen die twijfelen ontmoedigd worden. Het is ook belangrijk dat je je afvraagt voor wie je het doet. Haal je een persoon voor de geest, daar haal je vast energie uit.»

HUMO Wat leert het onderzoek over de invloed van corona op het mentale welzijn?

VANSTEENKISTE «We hebben een enquête gehouden bij studenten, en daaruit bleek dat zij kwetsbaarder zijn dan andere groepen. Ze zijn het gewend om in groep op te groeien en allerlei activiteiten te doen. Dat is nu weggevallen. Jongeren en jongvolwassenen hebben een kleinere kans om ziek te worden: vanuit hun perspectief mogen we iets meer begrip hebben voor hun situatie, en waardering voor hun inspanningen, want ze doen het vooral voor anderen. Ze ervaren de maatregelen als een keurslijf. Ze moeten van een zekere vrijheid genieten om vorm te geven aan hun identiteit: wie ben ik? Waar wil ik naartoe in het leven? Die zoektocht onderneem je deels in groep, met anderen. Dat valt nu weg. Omdat ze voortdurend achter hun scherm zitten en zelfstandig veel leerstof moeten verwerken, kan de twijfel toeslaan: zal ik wel slagen? Is het wel de juiste studierichting? Is dit nu het studentenleven?

»De universiteiten hebben al veel ondernomen, maar bij de studentenpsychologen is er nog extra mankracht nodig.»

HUMO Hoe zit het met de zorgen en angstgevoelens bij de bevolking?

VANSTEENKISTE «Als de besmettings- en hospitalisatiecurve stijgt, neemt ook de angst toe. Mensen zijn niet alleen bang om besmet te raken met het virus, ook de onvoorspelbaarheid leidt tot angst.»

HUMO Volgens KUL-psycholoog Filip Raes zijn mensen wel veerkrachtig: blijvende psychologische schade zal de pandemie niet veroorzaken.

VANSTEENKISTE «Voor de grote meerderheid zal dat zo zijn. Mensen zijn weerbaar, maar het is toch belangrijk dat we elkaar steunen door voorbeelden te delen van hoe je kunt omgaan met de crisis. Het commissariaat van Pedro Facon werkt nu bijvoorbeeld aan een inspiratiegids met tips om de eindejaarsperiode op een veilige manier door te brengen.»

HUMO Eind november hebben jullie gepeild naar hoe mensen kerst wilden vieren. Wat kwam daaruit?

VANSTEENKISTE «We hebben vier scenario’s voorgelegd: de huidige maatregelen, twee extra mensen uitnodigen naast het ene knuffelcontact, vier extra mensen vragen, of een onbeperkt aantal contacten. Slechts 8 procent pleitte ervoor om kerst op de traditionele manier te vieren, en 88 procent vond dat te laks, onder meer omdat ze vreesden besmet te raken of anderen te besmetten. Over het kerstscenario met twee extra bezoekers bestond toen, op 23 november, de grootste consensus. Het toont aan dat mensen niet per se versoepelingen wensen. De optie met twee extra bezoekers levert de grootste psychologische winst op. Er is meer verbondenheid en de bezorgdheid dat het uit de hand loopt, blijft onder controle.»

HUMO Het is maar een klein verschil met de regels die men nu heeft vastgelegd.

VANSTEENKISTE «Dat advies is niet gevolgd, omdat er te weinig speelruimte was. Nu is het percentage dat zegt de kerstmaatregelen te zullen respecteren, gestegen van 63 naar 70 procent.»

HUMO In een lezersbrief in Humo sloeg een bezorgde dertiger alarm: in zijn omgeving is niemand van plan zich tijdens de feestdagen aan de regels te houden.

VANSTEENKISTE «Dat zagen we ook in de enquête over de kerstscenario’s: jonge mensen bleken voorstander van meer versoepelingen. Dat is ook normaal, omdat zij de feestdagen meer in groep vieren dan de andere generaties. De vraag is hoe je jonge mensen toch kunt overtuigen om zich aan de regels te houden. Een mogelijkheid is om visueel voor te stellen wat het effect op de curve zou zijn als je vier extra personen uitnodigt. »

HUMO Communicatiespecialist Guillaume Van der Stighelen zegt dat we samenhorigheidscampagnes moeten opzetten en dat symbolen zoals de witte lakens helpen. Of een door het kruim van de muziekscene gezongen lied à la ‘We Are the World’.

VANSTEENKISTE «Een zeer goed voorstel. Ik hoop dat er ook financiële middelen worden vrijgemaakt om de culturele sector in te schakelen. Die mensen zitten nu toch thuis.»

HUMO Hij vond ook dat voetballers moeten stoppen met elkaar enthousiast te bespringen na een doelpunt.

VANSTEENKISTE «Dat zou inderdaad anders kunnen. De Rode Duivels zouden een coronaproof ritueel kunnen verzinnen om een doelpunt te vieren. Daar kan iedereen zich dan aan spiegelen. Dat blijft één van de grote problemen: we hebben de alternatieven tot nu toe te weinig benadrukt.»

HUMO De coronamoeheid begint toe te slaan, terwijl we cruciale dagen en weken ingaan. Hoe kunnen we die moeheid nog keren?

VANSTEENKISTE «Het mag niet louter een verhaal van verboden zijn. Laten we veilige alternatieven en voorbeelden in de verf zetten. Voorts moeten we perspectief bieden. Waar moeten we naartoe? Hoe zullen de versoepelingen verlopen? En wat als we ons niet aan de maatregelen houden? Dat moeten we illustreren met verhalen uit de gezondheidszorg. Die solidariteitsgedachte is een krachtige bron van motivatie.

»Sinds een paar weken volgen mensen de sociale beperkingen minder. De stagnerende curves doen ons twijfelen aan de doeltreffendheid van de maatregelen. Dat zet een negatieve spiraal in gang.»

HUMO Hoe doorbreken we die?

VANSTEENKISTE «Door te benadrukken dat de maatregelen werken. Zo kunnen we de moed blijven opbrengen om vol te houden.»

HUMO De Warmste Week is bezig: kan dat het mentale welzijn een boost geven?

VANSTEENKISTE «Dat denk ik wel. Het thema, dankbaarheid, is ook een goede keuze. We weten uit studies dat het cultiveren van dankbaarheid het welbevinden en de relaties tussen mensen versterkt en dat het een motiverend effect heeft op de persoon die hulp heeft geboden. Laten we er zelfs een Warmste Winter van maken.»


De Grote Coronastudie vindt u hier, en de motivatiebarometer hier.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234