Het is een alarmerend warme winter op de Noordpool: 'Als de Golfstroom stilvalt, zakt de temperatuur in Europa tot 8 graden'

In het noordpoolgebied is het voor het tweede jaar op rij amper winter. Het koude seizoen begon twee maanden te laat, was natter dan ooit en kwakkelt nu nog altijd verder. Dat heeft ingrijpende gevolgen voor het arctische gebied, én voor ons klimaat. Humo ging te rade bij Maarten Loonen, ecoloog en bioloog van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij bemant al 26 zomers een arctisch onderzoeksstation op het Noorse Spitsbergen.

'We belanden in weersystemen waarvan we de draagwijdte niet kennen'

HUMO De gemiddelde temperatuur op de Noordpool lag in bepaalde periodes van november en eind december 20 graden te hoog. Dat is alsof het bij ons in december gemiddeld 24 graden zou zijn. Hoe lang houdt die hittegolf al aan?

Maarten Loonen «Al lang: ook in het ruimere poolgebied, zoals op Spitsbergen, is de winter pas half november begonnen. Toen zakte de temperatuur onder 0 graden, terwijl dat eigenlijk al op 20 september had moeten gebeuren. De winter begon dus twee maanden te laat. Tussen november en nu is de temperatuur nog maar heel kort onder -10 gezakt, wat hoogst uitzonderlijk is, en in december zijn er zelfs nog dagtemperaturen boven 0 graden gemeten. Ik maak me dus ernstig zorgen, want ook vorige winter lagen de temperaturen ver boven wat normaal is.»

HUMO Het poolijs zou vanaf midden september moeten aangroeien. Maar die groei is later begonnen, en hij is minder dan voorheen.

Loonen «Al midden oktober was die achterstand te zien, en hij heeft zich doorgezet tot nu. Sinds 1981, het jaar waarin de metingen begonnen zijn, was er nooit eerder zo weinig zee-ijs.»

HUMO Naast het jonge ijs dat elke winter aangroeit, heeft de Noordelijke IJszee ook een kap van ouder en massiever ijs. Hoe staat het daarmee?

Loonen «Dat meerjarige pool-ijs dat uit bevroren zeewater bestaat, was vroeger ijs van vijf jaar oud: daarna smolt het weg omdat het naar het warmere zuiden (het noordoosten van Groenland, red.) ging. Maar nu is meerjarig ijs nog amper twee jaar oud, omdat er zoveel ijs wegsmelt in de zomers, die te warm zijn. De hoeveelheid meerjarig ijs neemt dus drastisch af, niet alleen qua oppervlakte, maar ook qua dikte en volume. Waardoor het nóg gevoeliger wordt voor temperatuurverhoging.»

Humo Het zomerijs is 4 à 5 miljoen vierkante kilometer groot. Dat is 150 keer de grootte van België, maar toch zegt men dat dit ijsmassief tegen 2035 of 2040 verdwenen kan zijn.

Loonen «Dat hangt ervan af of deze warme temperaturen zich doorzetten of niet. In 1990 voorspelde men dat het zomerijs mogelijk in 2100 zou verdwijnen, intussen heeft men dat bijgesteld naar zestig tot zeventig jaar vroeger. In feite gaat de opwarming zo snel dat onze modellen tekortschieten. Klimaatmodellen moeten de toekomst proberen te voorspellen, maar wat er nu gebeurt, hebben die modellen nooit voorspeld. En dat vind ik alarmerend: dat we nu in processen en weersystemen belanden die we niet kennen, die zo hors catégorie zijn dat we de draagwijdte ervan niet kunnen inschatten.

'Nooit eerder was er zo weinig zee-ijs op de Noordpool' Maarten Loonen

»Eerst was het tamelijk lineair: de CO2-uitstoot is de boosdoener die voor de opwarming zorgt. Inmiddels leren we dat niet alleen de stijgende temperaturen belangrijk zijn: het blijkt om een waaier van factoren en interacties te gaan waarop we nog te weinig zicht hebben. Het poolijs smelt immers niet alleen door hogere temperaturen, maar ook door warm water pockets. Dat zijn wateroppervlaktes tussen het ijs die donker zijn en de warmte van de zon absorberen, daar waar het glinsterende ijs de zon kan weerkaatsen. Die water pockets hollen het ijs uit en ondermijnen het. Dat is een nieuw proces en we voegen het aan de modellen toe, maar we blijven de feiten achternahollen.

»Omdat we de modellen kunnen verbeteren, lijkt het alsof we de zaken beter onder controle hebben. Maar er blijven nieuwe processen opduiken die erop wijzen dat de natuur sneller evolueert dan wij wetenschappelijk kunnen bevatten. Zo was 2016 bijvoorbeeld een heel sterk El Niño-jaar. Die periodiek optredende opwarming van het zeewater in de Stille Zuidzee heeft het weer altijd al beïnvloed, maar ze kwam nooit zo ‘hoog’ dat ze een impact had op ons poolklimaat. Nu lijkt het erop dat El Niño toch invloed heeft. Alweer een proces dat nog niet in de modellen zit.»

Humo Kunnen zulke nieuwe processen tijdelijk en voorbijgaand zijn?

Loonen «Ja, er kunnen uitschieters zijn. Elke goeie meteoroloog zal zeggen: ‘De onderzoeksperiode is te kort, het is onmogelijk om nu al conclusies te trekken of draagwijdtes te voorspellen.’ Maar als ik kijk naar de 26 zomers die ik op Spitsbergen heb doorgebracht, dan kan ik alleen maar vaststellen dat het elk jaar erger was dan wat tevoren voorspeld was. Ik ga er zelfs al niet meer van uit dat het volgend jaar minder warm wordt. Dat is de trend: het gaat alsmaar meer richting versnelling, richting meer warmterecords.»


Aardverschuiving

Humo In de voorbije zachte wintermaanden is er ook een recordhoeveelheid regen gevallen.

Loonen «Tussen september en november is er op Spitsbergen drie maanden lang drie keer meer neerslag gevallen dan normaal. Dat heeft voor slijklawines en aardverschuivingen gezorgd. Nabij de hoofdplaats Longyearbyen moesten 256 mensen geëvacueerd worden. Dat lijkt weinig, maar komt neer op 10 procent van de totale bevolking van Spitsbergen!

»Enkele inwoners mochten zelfs niet meer teruggaan. Zij woonden dicht bij de kust en daar waren eerder al grote massa’s land weggeslagen. Vooral door het ontdooien van de permafrost. Als die diepere ondergrond niet meer bevriest bij het begin van de winter, als er te veel regen is of een te dikke sneeuwlaag die de vorst afremt, dan zit je aan de kust met een te zachte bodem. Tegelijk werkt daar de golfslag op in, en als die golven ook geen ijs dragen, zijn ze heftiger, waardoor de zacht geworden kust afbrokkelt. Sommige inwoners woonden nog maar op 5 meter van de kliffen. Een vriendin van mij mocht niet meer naar haar woning terugkeren: door de harde regenval vreesde men dat ook de bodem onder haar huis zou wegschuiven. In Alaska is er een heel dorp dat om dezelfde reden moet afgebroken en verplaatst worden.»

Humo U noemt die evacués de eerste klimaatvluchtelingen van de poolregio.

Loonen «Zo is het. Op Spitsbergen heeft men altijd moeten uitkijken voor sneeuwlawines, maar niemand had ooit gedacht dat lándverschuivingen de huizen zouden kunnen bedreigen. En nu blijkt een aanzienlijk deel van het dorp eens om de honderd jaar te kunnen worden bedolven of weggedrukt. Daar kun je niet blijven wonen.

»Vandaar dat ik me zo vreselijk heb geërgerd aan de vrolijke commentaren op sociale media. De warme temperaturen aan de Noordpool werden door sommigen verwelkomd: ‘Fijn, dan kunnen we daar binnenkort ook op het strand gaan liggen.’ Of ze zeiden dat het positief was voor de internationale scheepvaart. Zo de gevolgen van de klimaatverandering ontkennen, daar kan ik niet bij.

»Door de afbrokkeling van de kust op Spitsbergen zijn er trouwens ook al een aantal graven van walvisvaarders de zee in gespoeld. Met noodopgravingen probeert men die stoffelijke resten nu te vrijwaren, om hun erfgoed niet te verliezen.»


SOS ijsbeer

Humo Als we aan het Hoge Noorden denken, zien we rotsen en ijs, en nu gaat zo’n gebied aan het smelten en schuiven.

Loonen «Ja, we denken: in België en Nederland zitten we bij de zee, wij moeten oppassen voor de stijging van de zeespiegel. In die landen in het Noorden, met hun kou, rotsen en bergen verwacht je geen problemen, en ineens zijn die éérst aan de beurt. Dat onverwachte, dat onvoorspelbare, baart mij zorgen.

»Toen ik in 1990 met m’n onderzoekswerk op Spitsbergen begon, zeiden de klimatologen dat Siberië de kwetsbare plek was. Daar stijgen de wintertemperaturen, daar ontdooit de permafrost en daar zal methaangas in de atmosfeer komen en het broeikaseffect versnellen. Spitsbergen zou gevrijwaard blijven wegens gebufferd door die immense koude oceaan. En wat zien we nu: Spitsbergen wordt evenzeer getroffen als Siberië.»

Humo De zachte wintertemperaturen zijn ook nefast voor de fauna.

Loonen «De gezondheid van de wilde rendieren wordt aangetast omdat we in de wintermaanden oktober, november en december nog zoveel zware regendagen hebben gehad. Die beesten kunnen extreme droge kou aan, maar geen nat kwakkelweer, waarbij hun pels nat wordt en daarna bevriest. Hun vacht verliest zo haar isolerend vermogen. De dieren vinden ook moeilijker voedsel, omdat er door regen en vorst een ijslaag op de bodem zit. De regenperiode viel in volle bronst- en paartijd – het is dus afwachten of de rendierpopulatie geslonken is.

»De 3.000 ijsberen in het oosten van Spitsbergen zullen het ook héél lastig krijgen. De wijfjesberen maken een sneeuwhol in het winterijs om rustig hun jong te kunnen werpen. Dat doen ze normaal in november, maar die maand was zó zacht en nat dat er geen ijsbodem en geen sneeuw was om een hol in te maken. En het verdwijnende ijs heeft nog meer gevolgen. Een ijsbeerjong blijft tot twee jaar in de nabijheid van de moeder, om te leren hoe het voedsel zoekt, zeehonden verschalkt en rustplaatsen vindt. Zo’n dier baseert zijn oriëntatie en zijn voortbestaan op plekken en locaties die het met zijn moeder bezocht heeft, maar als die voortdurend verdwijnen of veranderen, raakt zo’n jong doorlopend gedesoriënteerd. Dan moet het zwemmen en zoeken om elders voedsel te vinden, waardoor het alleen maar meer uitgeput geraakt.»

'Op Spitsbergen, nabij de hoofdplaats Longyearbyen, moest 10 procent van de bevolking geëvacueerd worden.'


Cruisen in gletsjers

Humo U noemt de Noordpool de kanarie in de mijn. Vanwege haar kwetsbaarheid én impact op het hele klimaat?

Loonen «Kijk, in Spitsbergen was het afgelopen jaar 6 graden warmer dan gemiddeld, dus rekening houdend met de dag- én de nachttemperatuur. Als de klimaatconferenties tot doel hebben de gemiddelde temperatuurstijging wereldwijd onder de 2 graden te houden, dan is de norm hier sterk overschreden. Het is ook een heel zichtbare verandering. Als het in Nederland of België 4 graden warmer is, dan zal het landschap niet zoveel veranderen, maar hier verdwijnt het ijs, hier verdwijnt het landschap in z’n geheel.

»Het noordpoolgebied is ook de barometer van de aarde: de veranderingen dáár zullen andere weersystemen beïnvloeden. Neem nu de polaire vortex: die voert koude lucht rond de Noordpool en ‘verblijft’ daar. Maar nu zien we dat die vortex onstabiel wordt en soms uitschuivers maakt naar het zuiden. Daardoor was het de afgelopen maanden extreem koud in Rusland, en kwam er een opwaartse stuwing van warme lucht naar de Noordpool. Dat is ook klimaatverandering. Zoals onze zomers onstabiel worden en geplaagd worden door wolkbreuken en overstromingen, zo hebben de winters aan de Noordpool ook hun vastigheid verloren.

»Ook op lange termijn zullen er gevolgen zijn. Als zomer- en winterijs drastisch blijven wegsmelten, dan bestaat de vrees dat de Golfstroom, de warme zeestroming in de Atlantische Oceaan van de Golf van Mexico naar de kust van Europa, stilvalt of een ander traject neemt, waardoor de temperatuur in West-Europa 6 tot 8 graden zou zakken. Dan zitten België en Nederland niet meer in een gematigd, maar in een winters klimaat!»

'Maarten Loonen: 'Klimaatconferenties hebben tot doel de temperatuurstijging tot 2 graden te beperken. Hier is die norm sterk overschreden.'

Humo Vlak bij uw onderzoeksstation poolstation.nl meren in de zomer grote cruiseschepen aan, met vaak ook Amerikanen aan boord. Hoe is hun houding ten aanzien van de klimaatverandering?

Loonen «Dat valt best mee. Het merendeel van die passagiers heeft zelfs bewust voor een cruise naar het arctische gebied gekozen omdat ze weten dat hier zo’n kentering aan de gang is. Ze zijn heel begaan met wat ze zien en ik ben blij dat ze komen: die toeristen worden allemaal ambassadeurs die met eigen ogen de ernst van de situatie hebben gezien. Nu varen ze in een fjord met in de verte een gletsjer, maar op een zeekaart van 2006 zou hun boot pal ín de gletsjer liggen. Zo ver heeft die gletsjer zich al teruggetrokken in die tien jaar. Er zijn zelfs passagiers die nu met hun kinderen naar het zomerijs komen kijken, want: ‘Als ze groot zijn, is het er misschien niet meer.’

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234