‘Het belangrijkste doel van racisme is: de macht en de welvaart in handen van de middenklasse houden’

racisme in vlaanderenPoliticologe Olivia Rutazibwa

'Het is verbazend dat er niet méér rellen zijn in Brussel, Antwerpen en Gent'

De dood van George Floyd zal ook in ons land niet zonder gevolgen blijven. In april brandde het in Anderlecht nadat de 19-jarige Adil was omgekomen toen hij vluchtte voor een patrouille. Het lijkt een alleenstaand incident, maar volgens politicologe Olivia Rutazibwa is het een teken van het racisme in onze samenleving. 'Ook in België is het gevaarlijker voor een niet-witte jongeling: als een agent hem tegenhoudt, weet hij niet hoe het zal aflopen.'

Olivia Rutazibwa (41) is doctor in de politieke wetenschappen, reist geregeld naar de VS en werkt vandaag als docent aan de universiteit van Portsmouth in Engeland. Ze is gespecialiseerd in internationale politiek, dekolonisatie en racisme.

HUMO Bent u geschrokken van de gewelddadige dood van George Floyd en de protesten in de VS?

OLIVIA RUTAZIBWA «Niet echt. Ik vind het interessant hoe veel Vlamingen en Europeanen gechoqueerd zijn: 'Dat kan toch niet?' Maar achter het racistische politiegeweld in de VS zit een systeem, de hele samenleving is er zelfs op racisme gebouwd.»

HUMO Waarom lijkt het nu ernstiger dan ooit tevoren?

RUTAZIBWA «Door de coronacrisis is de situatie extra explosief geworden. Links Amerika had al langer geen vertrouwen meer in Donald Trump, zijn regering en de overheidsinstellingen. Maar ook een groot deel van de rest van de bevolking heeft tijdens de pandemie het vertrouwen in de overheid verloren. Niet-witte Amerikanen worden het hardst getroffen door corona. Toen in dat klimaat de beelden van de gewelddadige dood van George Floyd verspreid raakten, was het hek van de dam. Maar zijn dood is niet uitzonderlijk. Het is de zoveelste laatste druppel.»

HUMO De reactie van president Trump is opvallend: hij gaat vooral tekeer tegen linkse bewegingen die de rellen zouden aanwakkeren, maar hij heeft het nooit over racisme.

RUTAZIBWA «Dat is niet onschuldig. Hij geeft links de schuld van de protesten, en heeft het ook over losgeslagen heethoofden: hij maakt criminelen van hen. Eigenlijk deed hij hetzelfde in 2017 in Charlottesville, toen het tot een confrontatie kwam tussen demonstranten en white supremacists met brandende kruisen en swastika's. Trump sprak toen schijnbaar verzoenende woorden: 'Geweld is altijd slecht. We have bad people and fine people on both sides.' Het leek alsof hij de situatie ontmijnde, maar met zo'n discours stelde hij wél een politieke daad. Kleur bekennen is cruciaal. In een samenleving die doordrenkt is van racisme, kun je niet gewoon zeggen dat je geen racist bent. Dan moet je expliciet antiracistisch zijn, zeker als politicus.»

HUMO Maar het antwoord van de overheid is: hard ingrijpen.

RUTAZIBWA «Het leger en de nationale garde inzetten is een simpele oplossing voor een probleem dat al eeuwen de samenleving verziekt. Je noemt de demonstranten 'criminelen' en zo creëer je een atmosfeer waarin 'alles' met harde hand opgelost moet worden.

»Daarom eisen de Black Lives Matter-demonstranten geen interne politiehervorming, maar wel dat de geldkraan wordt dichtgedraaid. De Amerikaanse politie is de laatste jaren steeds zwaarder bewapend, ze beschikt zelfs over pantservoertuigen. Het is een internationaal fenomeen. Je ziet dezelfde ordehandhavingstechnieken - zoals die knie in de nek van George Floyd - ook bij Israëlische troepen tegenover de Palestijnen, of in Irak en Afghanistan. De heersende ideologie is die van de VS na 9/11: problemen in de samenleving pak je aan op een gemilitariseerde manier.»

HUMO In april kwam de 19-jarige Brusselaar Adil om het leven bij een aanrijding met een politievoertuig. Ook zijn dood leidde tot rellen. Is Adil de Belgische George Floyd?

RUTAZIBWA «Absoluut. Veel jongeren met een migratieachtergrond komen dagelijks in contact met de politie, ongeacht hun gedrag. Ik werd zelf als kind samen met mijn zus tegengehouden door agenten in een combi, omdat we 'voldeden aan de beschrijving van een verdachte'. Ik herinner me dat ik toen dacht: wát voor beschrijving heb jij gekregen dat je twee willekeurige, donkere minderjarigen tegenhoudt? Je wordt op slag gevoelig voor onrechtvaardigheid: je hebt niets gedaan, en toch word je er uitgepikt.

»Iets wat je héél moeilijk kunt uitleggen aan wie er nooit mee te maken krijgt, is het gevoel dat anderen willekeurige macht over jouw leven hebben. In de VS kan een fouillering of een bange gewapende buurman je dood betekenen. Ook in België is het gevaarlijker voor een niet-witte jongeling: als een agent hem tegenhoudt, weet hij niet hoe het zal aflopen.

»Denk daarnaast aan armoede en uitsluiting omdat sollicitatiebrieven niet beantwoord worden, vrienden die ook geen job vinden en in het weekend tegengehouden worden aan de deur van de discotheek wegens hun naam of huidskleur, denk aan racisme op de huurmarkt... Dan is de dood van iemand uit je wijk door een confrontatie met de politie de druppel die de emmer doet overlopen.»

HUMO Hier is toch veel minder politiegeweld?

RUTAZIBWA «In België circuleren er gelukkig minder wapens. Ook daardoor vallen er minder slachtoffers bij politie-interventies. Maar je hebt hier evenveel kans als in de VS om als lid van een minderheid gefouilleerd te worden of in de gevangenis te belanden.»

Het is te makkelijk om alleen maar te strijden tegen de hakenkruisen in de samenleving. Racisme zit veel dieper.' (Foto: rellen in Anderlecht na de dood van de 19-jarige Adil.)

HUMO Waarom kwam er na de rellen na de dood van Adil geen maatschappelijk debat op gang?

RUTAZIBWA «We leven in een wereld waarin het ene mensenleven minder waard is dan het andere. Het beeld is dat witte Europeanen de wereld het verlichtingsdenken en superieure beschavingsvormen geschonken hebben. Afrikanen of Turken zijn minder intelligent en gevaarlijker. Racisme is de verdeelsleutel die bepaalt wiens leven meer of minder telt. Het is tegen die achtergrond dat je het politieoptreden tegen Adil moet zien.

»In de VS zie je dat de levens van Native Americans, die massaal zijn uitgemoord, en van Afrikanen, die via de slavenhandel naar Amerika zijn gebracht, minder waard zijn dan de levens van witte Amerikanen. Als een witte tiener dronken achter het stuur zit, is de kans dat hij sterft bij een confrontatie met de politie vele keren kleiner dan wanneer het om een zwarte tiener zou gaan. Het gaat over hoe we als samenleving kijken naar het leven van iemand op basis van hoe hij eruitziet. Bij ons is dat het leven van zwart-Afrikanen, niet-witte moslims en mensen zonder papieren.»

PROFITEURS

HUMO U zegt dat onze samenleving gebouwd is op racisme, en dat die rellen het gevolg van dat racisme zijn.

RUTAZIBWA «Ja. Niemand wordt opgevoed met het idee dat het leven van een Marokkaanse jongen minder waard is, maar onze samenleving is er wel van doordrongen. Kijk naar de armoedecijfers, luister hoe we praten over gezinnen die sterven op bootjes in de Middellandse Zee. Als er honderd witte Europeanen zouden omkomen op zee, is dat een ramp zonder weerga.

»Het lastige aan racisme benoemen is dat het niet gaat om een groep 'slechte mensen' die je met de vinger kunt wijzen, maar dat we als samenleving deels onbewust de ongelijkheid in stand willen houden. Racisme dient het status quo, dus moet je dat status quo ter discussie durven te stellen. We leven in een neoliberaal kapitalistisch systeem dat gefocust is op economische groei en winstcijfers voor een kleine minderheid. In het Westen zag je halfweg de 20ste eeuw de opkomst van een brede middenklasse, die het steeds beter kreeg. Vlamingen denken: we hebben hard gewerkt, we zijn vindingrijk en ruimdenkend, en daarom hebben we het nu zo goed. Maar we vergeten wel dat we kolonies leeggezogen hebben, en de bevolking uitgebuit. Onze mooie pleinen en stations zijn gebouwd met het geld dat dankzij grondstoffen en mensen in Afrika is verdiend. Nu doen alsof zogenaamde vreemdelingen hier komen profiteren, is absurd en zelfs wraakroepend.

»Turken en Marokkanen hebben meegevochten tegen het nazisme en daarna voor een laag loon België en Europa mee heropgebouwd. Maar dat wordt systematisch vergeten. Het mechanisme van racisme is namelijk: de machtspositie van de dominante, witte mensen handhaven.»

HUMO In België is racisme in de eerste plaats gelinkt aan islamofobie.

RUTAZIBWA «Niet alleen in België. Racisme is per definitie internationaal. De geschiedenis helpt om de link tussen islamofobie en racisme te leggen. Het sleuteljaar is 1492: Columbus ontdekte de Nieuwe Wereld, het betekende het begin van de koloniale tijden, én het is het jaar van de reconquista in Spanje. Toen zijn de moslims en joden van het Iberische schiereiland verjaagd. De logica dat iemands bestaansrecht afhing van zijn religie, namen de eerste kolonisatoren mee naar de Nieuwe Wereld: het betekende voor al wie er anders uitzag of in een andere cultuur leefde, het verschil tussen leven en dood, of tussen burger en koopwaar of werkpaard.

»Anno 2020 vinden we het normaal om moslims en mensen van Arabische origine vaker te fouilleren en hun vrouwen van de hoofddoek te bevrijden. We geven ze niet zomaar een job, en het leven van Adil is minder waard. Dat is telkens opnieuw racisme, met als belangrijkste doel: de macht en de welvaart in handen van de dominante groep houden.»

HUMO Zou het helpen om contacten tussen de bevolkingsgroepen te stimuleren?

RUTAZIBWA «Absoluut. We leven de facto in een gesegregeerde samenleving. Als lid van de witte middenklasse woon je in een andere wijk, ga je naar een andere school en werk je in andere bedrijven. Racisme vertaalt zich in een klassenmaatschappij, en in de onderste laag van de Europese samenleving zitten onevenredig veel mensen van niet-Europese origine.

»Het is voor hen erg moeilijk om uit de armoede te raken. Aanwervingscommissies zitten vol witte mensen van middelbare leeftijd die Adil nooit spontaan zullen aannemen, want in de schoolboeken en in de media is Adil ofwel onzichtbaar, ofwel een crimineel. Iemand moet al een halve heilige zijn of persoonlijk mensen als Adil kennen, om voorbij de vooroordelen te kunnen kijken.

»Praktijktesten en quotasystemen zijn dus erg belangrijk, want niets zal vanzelf komen. En eerlijker geschiedenislessen: leg daarin uit wat de bijdrage van de kolonies en de gastarbeiders aan onze welvaart is geweest.»

KONING EN ZWARTE PIET

HUMO Bijna de helft van de Vlamingen stemt voor Vlaams Belang of de N-VA.

RUTAZIBWA «Over Vlaams Belang zal ik het niet hebben, maar ook het zogenaamde 'inclusieve nationalisme' van de N-VA is racistisch. Het is gestoeld op een beschavingsidee dat mensen opdeelt, met de 'verlichte Vlamingen' aan de top. Als je de mensenrechten en de gelijkheid tussen man en vrouw aanvaardt, hoor je er zogezegd bij.

»De gelijkheid tussen man en vrouw is ook hier geen feit, kijk maar naar de cijfers over armoede en inkomens. Tegelijk beweert de N-VA dat moslims níét achter die gelijkheid staan. Dat is onversneden racisme. Vooral stuitend is het idee dat 'vreemdelingen' die naar Vlaanderen komen, de zogenaamde 'Europese superioriteit' moeten omarmen en dankbaar moeten zijn. Uit ervaring weet ik dat je zelfs dan niet aan racisme ontsnapt. Je moet maar durven als westerling, als je je welvaart hebt verkregen door systematische mensenrechtenschendingen, door oorlogen en genocides.»

HUMO In de VS komt het al sinds de jaren 60 keer op keer tot rellen. Is dat de toekomst voor Brussel, Antwerpen en Gent?

RUTAZIBWA «Ik ben eigenlijk verbaasd dat er niet vaker protesten uitbreken. Veel witte mensen snappen niet hoe opmerkelijk het is dat niet-witte mensen niet vaker openlijk boos zijn. Jongeren van buitenlandse afkomst groeien op met het idee dat ze het normaal moeten vinden als ze weer eens gefouilleerd worden. Dat ze complimentjes krijgen voor hun Nederlands, terwijl ze hier geboren zijn. Dat ze dankbaar moeten zijn voor 'de kansen die België geeft'.»

HUMO U vindt dat extreemrechts niet zo'n grote rol speelt.

RUTAZIBWA «Het al dan niet onbedoelde racisme van de stille, al dan niet progressieve middenklasse is veel schadelijker voor minderheidsgroepen dan het racisme van extreemrechts, omdat die de machtsposities bekleedt in de samenleving. Maar het succes van extreemrechts blijft niet zonder gevolgen: centrumpartijen spreken al jaren over het hoofddoekenverbod, vanuit dat gevoel van superioriteit en uit electoraal opportunisme. Als je werkelijk antiracistisch wilt zijn, is het te makkelijk om alleen maar te strijden tegen de hakenkruisen in de samenleving. Racisme zit veel dieper.»

HUMO Je lost het niet op door alle standbeelden van Leopold II te verwijderen?

RUTAZIBWA «De discussies over Leopold II en Zwarte Piet zijn thermometers: ze geven aan in welke mate de witte samenleving bereid is om minderheidsgroepen mee te laten bepalen wat de morele waarden zijn. En dat is niet hoopgevend. Witte mensen bepalen het liefst zelf wat racistisch is en wat niet.

»De zaak-George Floyd en de protesten wijzen misschien op een kleine kentering. Maar zolang we in eigen land niet mogen raken aan een dinosaurus als Leopold II of een fictieve figuur als Zwarte Piet, weten we genoeg. Er is nog geen bereidheid om het racisme au sérieux te nemen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234