null Beeld

Het jaar van de hoop (3): hoe we moeten leven met angst

Damiaan Denys, hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam, vertelt waarom onze angst voor terroristische aanslagen ongegrond is. ‘De meerderheid van ons zal gewoon rond zijn tachtigste thuis in bed sterven.’

Katrien Depecker

'We hebben revoluties nodig om te evolueren'

België bleef vorig jaar niet gespaard van terroristische aanslagen: weerzinwekkende daden die niet alleen dood en vernieling zaaien, maar ook paniek. De grootste angst die de aanslagen met zich meebrachten, is het gevoel niet meer vrij te kunnen gaan en staan waar we willen. Maar zo eenvoudig is het niet, zegt Damiaan Denys, die gespecialiseerd is in angststoornissen.

DAMIAAN DENYS «Vrijheid wordt beschouwd als een algemeen goed, en het lijkt alsof we vanaf onze geboorte naar steeds meer vrijheid streven, maar eigenlijk streven we net naar meer controle. Die behoefte is verbonden met een zekere overlevingsdrang: onze voorouders bouwden huizen ter bescherming tegen gevaarlijke dieren, en toen ook het vuur onder onze controle viel, konden we als mens evolueren. Maar tegenwoordig is onze controlebehoefte zo ver doorgeschoten dat ze contraproductief is geworden: ze belemmert onze vrijheid.

»Dat komt enerzijds door de toenemende technologisering. We zijn de laatste 20 jaar enorm succesvol geworden in het toepassen van technologie ter verwerving van meer controle. In zodanig snel tempo zelfs dat je je kunt afvragen of de mens, een traag evoluerend dier, zich daaraan heeft kunnen aanpassen. Neem nu de smartphone: die is onze metgezel geworden. Velen kunnen zelfs niet meer zonder. Het is een technologisch hulpmiddel dat ons niet alleen informatie, maar ook de illusie van vrijheid en controle verschaft. Eigenlijk bindt het ons ook, en dat is de crux van technologie: zodra een mens de controle over iets krijgt, wordt hij er afhankelijk van. Er is niets verslavender dan controle. En technologische vooruitgang kun je nu eenmaal niet terugdraaien – je kunt moeilijk enkele miljarden smartphone-eigenaars vragen hun toestel af te geven.

»Anderzijds leven we nu in een geglobaliseerde wereld, waardoor we ook onder invloed staan van de wereldgebeurtenissen, en dus nog meer nood hebben aan controle, omdat die gebeurtenissen ons schijnbaar bedreigen. Globalisering en technologisering gaan hand in hand: mocht Obama morgen vermoord worden voor het Witte Huis, dan zouden we dat binnen de drie minuten weten.»

HUMO Toch lijken we die kennis niet in perspectief te plaatsen. De aanslagen van het IRA maakten destijds veel meer slachtoffers dan die van IS, en begin jaren 90 werd Europa overspoeld door meer dan een miljoen Bosniërs die vluchtten voor oorlogsgeweld.

DENYS «Er waren vroeger veel meer aanslagen, alleen weten we er nu meer over.

»Het is heel lastig om mensen ervan te overtuigen dat het eigenlijk juist heel goed gaat in de wereld, omdat de schaal waarop er vooruitgang geboekt wordt, ons overstijgt. Een eeuw geleden kon 90 procent van de wereldbevolking niet lezen, nu kan 80 procent van de wereldbevolking dat wél! In België is de kindersterfte zowat onveranderd gebleven, maar op wereldschaal is die op 100 jaar tijd afgenomen van 44 procent naar minder dan 4 procent. Voor alle parameters – welvaart, gezondheidszorg, noem maar op – scoren we op wereldschaal beter dan ooit, maar omdat wij die vooruitgang hier al eerder hadden geboekt, zijn we sceptischer: we voelen hem niet. Wij merken een achteruitgang in onze levensstandaard omdat onze inkomens met drie procent gedaald zijn sinds 2008, maar lijken te vergeten dat ze nog altijd 15 procent hoger zijn dan de inkomens uit 1975.»

'Wie wil nog vechten voor een ideaal? Wij zijn veel te bang om afscheid te nemen van ons succesvolle leven'

HUMO We kijken wel vaker niet verder dan onze neus lang is: de vele slachtoffers van Boko Haram raken ons minder dan die van de aanslagen in Zaventem.

DENYS «We zijn alleen maar geïnteresseerd in aanslagen wanneer ze ons persoonlijke leven raken: dán trekken we plots de straat op om voor onze vrijheid te vechten. Het toenemende individualisme is daar de oorzaak van: we maken onszelf tot het centrum van het universum en geloven dat wijzelf verantwoordelijk zijn voor ons persoonlijke succes. We kijken niet meer naar het leven als iets wat ons overstijgt of naar de gemeenschap waar we deel van uitmaken. Daardoor lopen we meer risico om angstig te worden: we moeten het leven nu immers zelf dragen. Individualisme geeft ons de illusie van meer vrijheid, maar creëert net meer angst.

»Moslimterroristen zijn criminelen die betekenis willen geven aan hun eigen leven. De snelste manier waarop ze dat kunnen doen, is door zich te bekeren tot de islam en te radicaliseren. In dat opzicht is IS het perfecte product van onze hedendaagse samenleving. Maar terroristen verachten de dood en zijn bereid hun leven in de schaal te leggen voor een ideologie – iets wat wij niet meer begrijpen. Raar, want niet zo lang geleden trokken onze soldaten nog ten strijde tegen het nazisme. Iedereen is bang om in een terroristische aanslag om te komen, maar hoeveel mensen zouden nog bereid zijn om te vechten voor een ideaal? Wij zijn veel te bang om afscheid te nemen van ons succesvolle leven.»

HUMO Om die angst voor aanslagen te bezweren, wordt gigantisch veel uitgegeven aan veiligheidsmaatregelen.

DENYS «In de krant las ik dat er onlangs zes aanslagen verijdeld werden, maar de aanslagen in Zaventem vonden plaats ten tijde van het hoogste terreurniveau. De efficiëntie daarvan is dus bijzonder laag. Na een aanslag is het evident dat er militairen op straat komen: zo laat de staat zien dat hij slagkrachtig is. Maar na twee weken heeft dat geen effect meer – dan creëren camera’s, tanks en militairen met machinegeweren net het tegenovergestelde effect. Wat je wél moet doen, is investeren in ‘zachte veiligheid’: zorgen voor gezellige winkelstraten, betere verlichting, enzovoort. Maar dat is minder populair: het duurt lang voor je het effect van opgebouwd vertrouwen ziet.»

'Op wereldschaal scoren we beter dan ooit'

HUMO De bijbehorende opstoten in solidariteit zijn volgens u niet door naastenliefde ingegeven, maar door angst.

DENYS «Dat is altijd zo geweest. Het is zelfs de basis van onze maatschappij: gemeenschappen worden gevormd omdat mensen elkaar nodig hebben. Vroeger bracht natuurgeweld ons samen: uit angst voor overstromingen zijn mensen dammen gaan bouwen – dat kun je niet alleen, dus doe je dat samen. Sinds kort is het de angst voor elkáár die ons samenbrengt: ‘Ik ga nu drinken bij m’n buurman uit angst voor aanslagen, ook al mag ik ’m eigenlijk niet zo.’

»Met Poetin en Trump zitten we nu op een kantelpunt. Misschien moeten we dit soort rare dingen meemaken om toch een stap verder te gaan. We hebben revoluties nodig om te evolueren.»

HUMO Dat we een bang volk zijn, bleek onlangs opnieuw: maar liefst 1 miljoen Belgische tieners zouden angstremmers slikken.

DENYS «Een torenhoog aantal. Het laat zien dat we het als mens moeilijk hebben om angst te accepteren – we vinden dat lijden niet bij het leven mag horen. We accepteren geen problemen meer, maar willen er een instantoplossing voor. Weinig mensen zijn bereid om eerst op een wachtlijst bij een psycholoog te gaan staan, en er daarna ook nog eens verschillende maanden tijd in te investeren. Dan is een pilletje nemen niet alleen goedkoper, maar ook makkelijker.»

HUMO Bent u eigenlijk ergens bang voor?

DENYS (lacht) «Zeker. Ik schrijf en breng ook theatervoorstellingen over de zin en onzin van onze angstcultuur, en toen ik in het begin op de planken stond, heb ik kennisgemaakt met angst.»

HUMO Ziet u de toekomst hoopvol tegemoet?

DENYS «Jazeker. Jongeren van de huidige generatie zijn gespaard gebleven van traditionele religieuze opvattingen. Ze zijn minder gebrand op het klassieke ideaal van huisje-boompje-beestje, hebben veel minder controle en zekerheid nodig. Daardoor zijn ze beter toegerust om in deze wereld te leven.»

HUMO Hoe plant u van 2017 een succes te maken?

DENYS «Ik probeer gezond te leven en voldoende te slapen, en ik heb er nooit aan getwijfeld dat ik met mijn werk iets goeds doe. Ik ben gezegend met een beroep dat mij ethische immuniteit verschaft: ik ben geen wapenhandelaar of beursmakelaar. Ik help mensen met een psychiatrische stoornis, en probeer mijn boodschap over vrijheid, controle en angst de wereld in te sturen.»

HUMO Hebt u nog enkele concrete tips om minder angstig in het leven te staan?

DENYS «Minder tv-kijken en minder de krant lezen (lacht). Angst verkoopt nu eenmaal: we hebben meer oog voor dingen waaraan we kunnen overlijden, dan voor wat ons geluk brengt – dat is een natuurlijk instinct. Het is dus belangrijk je eigen mening te vormen en op zoek te gaan naar betrouwbare informatie.

»Het is misschien een saaie geruststelling, maar de meerderheid van ons zal gewoon rond zijn tachtigste thuis in bed sterven, na een gemiddeld leven, met dezelfde familiale problemen die al eeuwen bestaan. Helaas (lacht). Maar daar hoeven we niet rouwig om te zijn: we mogen ons net gelukkig prijzen met dit saaie leven. Het is al interessant genoeg zoals het nu is.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234