null Beeld

Het jaar van de hoop (6): hoe we de rede moeten laten zegevieren

Over werkelijk álles werd in 2016 driftig van mening verschild, het liefst op het ijdele podium van de sociale media, maar over één ding is iedereen het eens: het was een dampdrol van een jaar. Enter Johan Braeckman, de Gentse hoogleraar wijsbegeerte: ‘Al bij al was 2016 vrij normaal – zeker geen rampjaar.’

Jeroen Maris

'Vergelijk jezelf niet met je buur, maar met je grootouders'

Maar waarom hebben wij dan allemaal de indruk dat het ellende régende?

Johan Braeckman «De meeste mensen redeneren vanuit een buikgevoel, niet op basis van statistieken. Maar het kan verhelderend én geruststellend werken om naar de cijfertjes te kijken. Dan valt het, in tegenstelling tot wat onze intuïtie ons influistert, allemaal wel mee. Neen, 2016 was geen rampjaar voor de wereld: het was een beter jaar dan 2006, een veel beter jaar dan 1956, en een substantieel veel beter jaar dan 1516.

»Ik ben geen devote vooruitgangsoptimist, hoor: er schort nog heel veel aan die wereld van ons, en ondanks de bemoedigende inspanningen van meerdere landen maak ik me grote zorgen over de opwarming van de aarde. Maar overschouw het globale plaatje en zet dat af tegen de geschiedenis, en je kunt alleen maar optimistisch zijn. De democratie wint terrein, bijvoorbeeld. Nog niet zo heel lang geleden waren Duitsland, Spanje, Portugal, Griekenland en Italië nog dictaturen. Nu hebben we overal in Europa robuuste democratieën. Want moslimfundamentalisme bedreigt allerlei zaken, maar niet de interne structuren van onze democratie – daar is die te sterk voor.

»Verder? Een wetenschapper als Steven Pinker heeft overtuigend aangetoond dat er in de hele wereld mínder geweld voorkomt – minder dan eeuwen geleden, maar ook minder dan in pakweg de jaren 80. Onderwijs zit wereldwijd in de lift: de taliban blazen scholen op en dat is uiteraard vreselijk, maar globaal bekeken zijn de cijfers positief – meer kinderen gaan naar school, meer meisjes ook. De kindersterfte is sinds 1990 gehalveerd. De toegang tot proper water en hygiëne neemt toe. Analfabetisme wordt teruggedrongen. De levensverwachting stijgt. De corruptie daalt. Er is minder honger in de wereld. En zelfs waar het onmiskenbaar niet goed gaat, zie je verbetering als je één en ander in het licht van de geschiedenis plaatst. De sub-Sahara, bijvoorbeeld, huilt onder hiv, armoede en analfabetisme. Maar ook daar gaan ze erop vooruit als je de situatie vergelijkt met die van twintig jaar geleden, en zéker als je vergelijkt met honderd jaar geleden.

»Enfin, als al die evoluties zich doorzetten – en er is geen reden om daaraan te twijfelen – zie ik 2017 hoopvol tegemoet, ja.»

'Je moet mensen uitleggen dat ze in uitzonderlijk goeie tijden leven'

HUMO Relatief gezien zal het inderdaad wel beter dan ooit gaan. Maar is die manier van kijken wel gepast op een moment dat er in absolute cijfers nog heel veel ellende is?

Braeckman «Zelfs als je die historische benadering weggooit, en focust op de problemen die er nog zijn, zie ik genoeg argumenten om hoopvol te zijn. Het is gewoon een kwestie van realistische doelen vooropstellen. Neem het voorbeeld van malaria: in 2000 stierven een goeie 800.000 mensen aan de ziekte, in 2015 waren dat er minder dan 400.000. Dat zijn er nog altijd veel, maar het is toch spectaculair dat we dat aantal in vijftien jaar hebben kunnen halveren? Daar word je toch optimistisch van?

»Volgens mij kun je aan mensen uitleggen dat ze in uitzonderlijk goeie tijden leven. Bon, ik begrijp best dat niet iedereen zin heeft om studies en statistieken uit te pluizen. Maar laat die kennis dan via een omweg tot je komen. Lees eens een biografie van een 17de- of 18de-eeuwer! Die van Johann Sebastian Bach, bijvoorbeeld. Hij was wees op z’n 9de en moest later de helft van zijn kinderen begraven – de kindersterfte lag toen verschrikkelijk hoog. Zijn eerste vrouw stierf jong en zijn tweede vrouw bleef zonder bestaansmiddelen achter toen hij zelf overleed.»

HUMO Ik vat het even samen: als we onze wereld vergelijken met die van onze voorouders, komt het hoopvol perspectief vanzelf.

Braeckman «Helaas zit de menselijke psyche op dat vlak een beetje pijnlijk in elkaar. Liever dan onze voorouders nemen we immers onze buren als maatstaf. En je zult altijd zien dat die een net iets duurdere auto, een net iets beter huwelijk en net iets slimmere kinderen hebben. Zo ontstaat frustratie en verbittering – de frustratie en verbittering die voor een stuk de brexit en de verkiezing van Donald Trump verklaren, en die ervoor zorgen dat mensen de trol gaan uithangen op Facebook en Twitter.

»Ik zal je iets anekdotisch uit mijn eigen leven vertellen: mijn grootouders hadden geen stromend water thuis. Water kwam uit de pomp, en het toilet was een gat met een plank erover in de tuin. Ik spreek nu over de jaren 70: dat is niet zo gek lang geleden, hè? Dát is mijn advies: vergelijk jezelf niet met je buurman, vriend of collega om je geluk in te schatten. Vergelijk met je grootouders!»

HUMO Zijn er nog dingen die ons in 2017 kunnen vooruitstuwen?

Braeckman «We weten intussen wel ongeveer wat tot vooruitgang leidt. Een sterke, doortastende overheid, bijvoorbeeld, en technologische en wetenschappelijke evolutie. Maar ook, en daar kunnen we allemaal zelf aan meewerken: de verspreiding van het redelijke, kritische denken. Het is klaarblijkelijk in de mode om de idealen van de Verlichting in vraag te stellen. Maar ik vind net dat er nog altijd te weinig Verlichting is. Dat wij nu een geciviliseerd bestraffingsbeleid kennen, en geen tongen meer uitrukken of mensen op brandstapels gooien, dat is de Verlichting. Dat het homohuwelijk op almaar meer plekken als iets logisch – en dus: niet bijzonder – wordt gezien: de Verlichting. We moeten die erfenis liefdevol koesteren.

»Daarnaast kan het ook helpen om minder fatalistisch te denken. De moeilijke integratie van migrantenkinderen is een goed voorbeeld: voor sommigen lijkt dat een onwrikbaar probleem, iets waar geen beweging in te krijgen is. Maar een ommekeer in mentaliteit kan er soms heel snel komen. Bestrijd het bijgeloof en de te grote greep van religie, stimuleer de meisjes, importeer het feminisme, en je zult al heel snel progressie zien. Het is misschien een gekke vergelijking, maar kijk hoe we op korte termijn helemaal anders naar dierenrechten zijn gaan kijken. Nog niet zo lang geleden moest GAIA tegen ezelkoersen protesteren. Nu is het ondenkbaar dat we wedstrijden zouden organiseren waarbij die lieve dieren voor ons vermaak gewond raken. En het mooie is dat we die dingen afgeschaft hebben louter omdat we ze moreel verwerpelijk vinden – er was geen economische trigger. Dat de verspreiding van redelijke inzichten zo snel kan gaan, dat geeft toch hoop?»

undefined

'Er is minder geweld in de wereld – minder dan eeuwen geleden, maar ook minder dan in de jaren 80'

HUMO In de eindejaarsvraagjes noemde u ‘de versnippering van informatiekanalen en de uitholling van het begrip ‘gezaghebbend’’ de belangrijkste evolutie van het voorbije jaar. Dat klinkt dan weer niet erg hoopvol.

Braeckman «In de Verenigde Staten geloven onrustwekkend veel mensen bijvoorbeeld niet dat de opwarming van de aarde een reëel gegeven is. Terwijl daar intussen een wetenschappelijke consensus over is. Het eerste wat je daaruit leert is dat die miljoenen mensen, Trump inbegrepen, niet geneigd zijn om wetenschap als een gezaghebbend iets te erkennen. Terwijl ze geen bal verstand hebben van het klimaat. Ikzelf ook niet, trouwens, maar ik weet wel dat als nagenoeg alle beslagen klimatologen erkennen dat dertig jaar studies hebben uitgewezen dat er wel degelijk een probleem is, ik dat moet aanvaarden. Het is fundamenteel fout om dan toch ‘I don’t buy it’ te zeggen. Dan ondergraaf je de democratie. En neen, dat is geen pleidooi voor een kritiekloze adoratie van de instellingen. Wel voor redelijk denken.

»Enfin, ik ben ervan overtuigd: wie de juiste informatie absorbeert, zal als vanzelf hoopvoller worden. Ik hou innig van het idee van Spinoza: om een zo groot mogelijke mate van geluk te bereiken, moet je je zo goed mogelijk laten informeren door de rede. Of, want ik heb vandaag nog niet uit het evangelie van Johannes geciteerd: ‘De waarheid zal u vrijmaken.’»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234