Het jaar van de Paradise Papers: 'Wie het populisme wil bestrijden, doet er goed aan te beginnen bij de belastingparadijzen'

Anderhalf jaar na de Panama Papers zetten de Paradise Papers dit jaar meer dan 120.000 belastingontduikers in hun hemd, van de Canadese premier Justin Trudeau en U2-frontman Bono over Uber, Nike en Facebook tot de helft van de Britse monarchie. Hun boeman: twee journalisten van de Duitse krant Süddeutsche Zeitung, Bastian Obermayer en Frederik Obermaier. ‘Het zal nooit meer ophouden: er zullen steeds nieuwe klokkenluiders opstaan.’

Bastian Obermayer en Frederik Obermaier, die in 2015 ook de Panama Papers uitbrachten, kregen 1,4 terabyte aan gegevens in handen van anoniem gebleven klokkenluiders. Die berg van 13,4 miljoen documenten deelden ze met het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ), een wijdvertakt netwerk van vierhonderd onderzoeksjournalisten.

HUMO Watergate-veteraan Bob Woodward noemde de onthullingen ‘een journalistieke triomf’, en voor het boek ‘The Panama Papers’ wonnen jullie dit jaar, naast talloze andere prijzen, een Pulitzer.

Bastian Obermayer «Het is surreëel. Duitse journalisten winnen doorgaans geen Pulitzer-prijzen. Eigenlijk waren de voorbije tweeënhalf jaar... raar: twee eerste ministers moesten aftreden door de Panama Papers, en president Poetin gaf commentaar op ons werk.»

HUMO Evenmin alledaags: Netflix wil jullie verhaal verfilmen.

Frederik Obermaier «Ze hebben een optie op de rechten genomen, maar het is nog onduidelijk wat ze precies zullen doen. Enerzijds vind ik het een aangename gedachte dat het hele ICIJ hiermee wordt geëerd. Anderzijds ben ik me natuurlijk bewust van het risico dat ze misschien een loopje zullen nemen met de feiten.»

'Er zullen steeds nieuwe klokkenluiders opstaan, mensen die onfrisse praktijken zien en die rapporteren. Het zal nooit meer ophouden'

HUMO Prangender probleem: ondanks alle kritiek blijken weinig bedrijven geneigd om hun offshoreconstructies op te doeken. Onze minister van Financiën Johan Van Overtveldt onderhandelt zelfs over een belastingdeal met fiscaal paradijs Andorra. Zal jullie werk op lange termijn geen slag in het water blijken?

Obermaier (zucht) «Het gaat tergend traag: twee stappen vooruit, één stap achteruit. Maar: het gaat vooruit. Sinds de Panama Papers zijn er honderden onderzoeken uitgevoerd, en volgens de laatste berekeningen zijn er honderden miljoenen euro’s aan belastingen geïnd die anders niet naar de staat waren gegaan. Mensen zijn zich steeds meer bewust dat het ons allemaal aanbelangt, dat het geen saaie, technische discussie voor experts is. Wanneer landen als België of Duitsland niet genoeg geld hebben voor scholen, ziekenhuizen en wegeninfrastructuur, dan is dat deels omdat de superrijken en de bedrijven hun geld verborgen houden. En als corrupte Afrikaanse regimes samenwerken met multinationals om hun continent te plunderen, doen ze dat meestal via offshorebedrijven.

»Ik ben optimistisch dat het debat nooit zal uitdoven. Anderhalf jaar na de Panama Papers werd er iets minder over gepraat, maar de Paradise Papers staken opnieuw het vuur aan de lont. Er zullen steeds nieuwe klokkenluiders opstaan, mensen die onfrisse praktijken zien en die rapporteren. Het zal nooit meer ophouden.»

HUMO De conclusie is wel: superrijken, overheden en bedrijven zullen hun werkwijze nooit aanpassen, tenzij ze daartoe gedwongen worden.

Obermaier «Klopt, maar dat vergt tijd. De Europese Unie publiceerde twee weken geleden een zwarte lijst van belastingparadijzen. Goed idee, alleen vonden ze het niet nodig ook pakweg Malta, Nederland en Luxemburg daarin op te nemen. Wat heb je aan een zwarte lijst als ze niet volledig is? Bovendien zijn er geen sancties. Dat helpt dus weinig.

»Her en der heb je wel voorstellen voor een openbaar register van aandeelhouders. Dat zou niet alleen toegankelijk moeten zijn voor de overheid, maar ook voor het publiek, journalisten en ngo’s. Complete transparantie. In Duitsland was het bijna zover, maar toen zijn de lobbyisten zich beginnen te roeren, en die hebben hun zin gekregen. Resultaat: de wet is er, en het register ook, maar dat is niet beschikbaar voor het publiek, wat een groot verschil maakt.»

HUMO Jullie staan bekend als journalisten bij wie klokkenluiders veilig terechtkunnen. Staan ze in lange rijen aan te schuiven?

Obermayer «We worden vaak benaderd door mensen die willen dat we hun probleem bekijken. Maar met de meeste tips kunnen we weinig aanvangen. Vaak hoor ik: ‘Mijn bank heeft geld van me gestolen. Help mij.’ Maar daar zit geen verhaal in: Duitse banken gaan soms bedenkelijk te werk, maar ze stelen slechts heel uitzonderlijk van hun klanten. Wij zijn geen hulpverleners, maar journalisten die op zoek zijn naar maatschappelijk relevante dossiers. In anekdotiek zijn onze lezers niet geïnteresseerd.

»Andere tipgevers vertellen ons dat ze gevolgd worden door de geheime dienst.»

HUMO Zou het kunnen dat júllie gevolgd worden?

Obermayer «Nee, maar ik heb ook geen aanleg voor paranoia (lacht). Ik ben wel voorzichtig geworden. Ik moet mijn mails coderen en opletten wat ik in interviews zeg, maar voor geheime diensten ben ik niet interessant genoeg.»

HUMO Hoe gevaarlijk is het wat jullie doen? In oktober werd de Maltese onderzoeksjournaliste Daphne Galizia vermoord met een autobom.

Obermayer «Verschrikkelijk. Maar in Duitsland is een journalist veilig, daar ben ik vrij zeker van. Ik zeg er wel bij dat ik Malta vroeger geen gevaarlijk land vond.»

Obermaier «Een Turkse collega is telefonisch met de dood bedreigd door een bekende zakenman. Idem in Rusland, Latijns-Amerika... Wij hebben fysiek niets te vrezen, maar we hebben wel al sinistere mails en brieven van advocatenbureaus gekregen. Ze wijzen ons weinig subtiel op de financiële slagkracht van hun klant en tegelijk op de beperkte financiën van de Süddeutsche Zeitung. En dat de krant een jarenlang aanslepende rechtszaak wellicht niet zou overleven. Maar zoiets motiveert ons juist om door te zetten: het is een teken dat we op het juiste spoor zitten.»

HUMO Bijna drie jaar tussen miljoenen documenten over gekonkel zitten: heeft dat jullie mensbeeld beïnvloed?

Obermaier «Het heeft mijn kijk op de wereld bijgesteld, ja. Ik ben me meer dan ooit bewust van het bestaan van een parallelle wereld, die alleen toegankelijk is voor de superrijken. Het is bovendien duidelijk dat die wereld onze democratie bedreigt. Overal winnen de populisten nu terrein, en dat komt voor een groot deel door de groeiende frustratie over het onderscheid tussen de gewone burger en de rijken aan de top, ‘voor wie de wetten niet gelden’. Het ergste is: vaak gelden die wetten inderdaad niet voor de rijken. Wie het populisme wil bestrijden, doet er goed aan te beginnen bij de belastingparadijzen en te ijveren voor meer transparantie.»

HUMO Moesten jullie soms persoonlijke teleurstellingen verwerken? Misschien waren jullie vroeger wel U2-fans, en...

Obermayer (lacht) «Het is onduidelijk of Bono wel goed wist wat er met zijn geld gebeurde. Ik beschuldig hem niet persoonlijk, maar hij is een mooi voorbeeld van hoe de rijken vaak achteloos en onnadenkend met hun geld omgaan.»

Obermaier «De focus ligt te vaak op de rijken en te weinig op al die advocaten, consultants en banken die constructies opzetten om de geldmachines in het verborgene te houden. Zij zijn het die er geld mee verdienen, en zouden veel beter onderzocht moeten worden.»

HUMO Zien jullie raakvlakken tussen de Paradise Papers en het #MeToo-fenomeen? Wie de katjes in het donker knijpt, komt daar niet meer ongezien mee weg.

Obermaier «Het zijn verschillende discussies. Bij #MeToo gaat het bovendien om feiten die mogelijk schadelijker zijn voor de slachtoffers. Maar ik begrijp wat je bedoelt: er is een tendens om de dingen bij de naam te noemen. Beide debatten hadden jaren geleden al gevoerd moeten worden. En vooral: niet alleen door experts, maar door de hele samenleving.»

HUMO Welke lekken zal 2018 brengen?

Obermayer «Geen idee. Misschien is een ander nieuwsmedium aan iets groots aan het werken, ik weet het niet. De Panama Papers en de Paradise Papers waren gigantische, veeleisende projecten. Ik kijk ernaar uit om eindelijk weer kleinere zaken te kunnen behandelen.»

HUMO En waarschijnlijk zouden jullie het toch niet aan mijn neus hangen.

Obermayer «Natuurlijk niet. Enkele maanden na de Panama Papers-onthullingen werkte ik in het geheim al aan de Paradise Papers. Ik moest bijna dagelijks liegen tegen iedereen die me vroeg: ‘Wat is je volgende zet?’»

HUMO En wat antwoordde je?

Obermayer «Ik kijk ernaar uit om eindelijk weer kleinere zaken te kunnen behandelen (lacht).»

Bastian Obermayer en Frederik Obermaier, ‘Panama Papers’, Atlas Contact

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234