null Beeld

Het onderwijs van de toekomst: scholen zonder punten

Het zou weleens kunnen dat punten op school hun beste tijd hebben gehad. Komen uw kinderen straks thuis zonder rapport? Verlost de school hen van al die slopende toetsen en examens? En wat komt er dan voor in de plaats?

Marc Van Springel

'We moeten studenten het plezier van leren bijbrengen. Daar heb je geen cijfers voor nodig'

Roger Standaert, professor emeritus vergelijkende en internationale pedagogiek aan de UGent en auteur van ‘De becijferde school’, is zo’n onderwijsexpert die zich al lang vragen stelt bij het pedagogische nut van cijfers.

Roger Standaert «Cijfers zitten in onze cultuur ingebakken. Het eerste wat onze ouders altijd vroegen, was hoeveel procent we hadden op ons rapport en de hoeveelste van de klas we waren. Maar eigenlijk zijn cijfers een zeer vereenvoudigde en arbitraire weergave van iets dat zeer complex is. Stel dat je als leraar een examen moet afnemen en je hebt tien vragen. Je zet de eerste vraag op tien punten, de tweede op zeven, en zo verder. Als je de punten optelt, blijk je maar aan 48 te komen. Wat doe je dan? Je doet er hier en daar nog een punt bij, zodat je aan 50 komt, want zo’n rond getal telt een stuk makkelijker. Maar als je diezelfde toets aan een collega-leraar zou geven, dan zou je wellicht een heel andere puntenverdeling krijgen, met alle gevolgen van dien voor de leerlingen.»

HUMO En toch wordt het puntensysteem al zeer lang gebruikt.

Standaert «Omdat het menselijk brein lui is. Wanneer we het ons gemakkelijk kunnen maken, zullen we dat ook doen. En cijfers lijken een makkelijke en duidelijke manier om ingewikkelde zaken weer te geven. Maar in werkelijkheid zijn ze daar helemaal niet zo geschikt voor. Bij examens voor grote groepen is het bijvoorbeeld gebruikelijk om met multiplechoicevragen te werken, waarbij elke vraag op één punt staat. Maar de ene vraag is toch belangrijker dan de andere?

»In de exacte wetenschappen wordt dan nog gewerkt met duidelijk afgelijnde schalen als meters, graden en voltages, maar in de humane wetenschappen zíjn sommige dingen eenvoudigweg niet in punten uit te drukken. En bijgevolg zal elke quotering subjectief zijn.»

HUMO Wat is het alternatief?

Standaert «We moeten terug naar de oervorm van leren. Toen mijn vader mij leerde lassen, zei hij gewoon: ‘Probeer het eens op deze manier. Dan zal het beter lukken.’ En er kwamen geen cijfers aan te pas. Die heb je alleen nodig als je wilt selecteren. Als onderwijs dient om te zien wie er de besten zijn.

»In de eindtermen van het onderwijs staan de leerdoelstellingen: de zaken die een leerling aan het eind van een bepaalde cyclus moet beheersen. Dat is het perfecte instrument om leerlingen te beoordelen. Je zou cijferrapporten kunnen vervangen door doelstellingenrapporten, waarin de leerdoelen staan opgesomd en vermeld staat of de leerling ze heeft bereikt. Zo niet, dan wordt in een commentaar vermeld wat eraan kan worden gedaan: de stof herhalen, aanvullende oefeningen of bijlessen. Zo krijg je een onderwijs dat verbeterend werkt in plaats van selecterend.

»Cijferrapporten geven onvoldoende informatie. Als je een 4 op 10 hebt, weet je natuurlijk dat je gebuisd bent. Maar waar ben je dan tekortgeschoten? En wat is de beste weg om weer op het goeie spoor te geraken?»

HUMO Als cijfers zoveel nadelen hebben, waarom blijft men er in het onderwijs dan zo hardnekkig aan vasthouden?

Standaert «Omdat het onderwijs per definitie een behoudend orgaan is. Er is ook de angst voor het nieuwe. Ik hoor altijd van leraren dat er bij de ouders geen vraag is naar een alternatief beoordelingssysteem: ze hebben als kind ook alleen maar punten en procenten gekend, en dat vinden ze makkelijk en overzichtelijk.

»Ouders, weet ik uit eigen ervaring, zijn echter niet het grootste probleem. Uit sociologisch onderzoek blijkt dat ze doorgaans de neiging hebben de school van hun kind positief te beoordelen: vaak is het de enige die ze goed kennen en kunnen ze dus niet vergelijken. Maar dat betekent ook dat de school hen makkelijk zou kunnen overtuigen als ze de punten zou willen afschaffen, zolang ze het maar goed uitlegt.

»Leraars zijn daar veel moeilijker in. ‘Als er niet genoeg leerlingen gebuisd worden, lijkt het niveau van onze school niet hoog genoeg’: dat vooroordeel leeft helaas nog bij meer leraren dan je zou denken.»

HUMO Punten zijn volgens sommige pedagogen ook veel te prestatiegericht. Leerlingen leren vooral om hoge punten te halen, niet omdat ze het gevoel hebben dat leren zinvol is.

Standaert «Terwijl dat net de essentie zou moeten zijn. Je moet leerlingen het plezier van het leren bijbrengen, en leren zichzelf te vervolmaken. Want leren houdt niet op na je studies: je zult het je hele leven moeten blijven doen, en dan is er geen leerkracht meer om je bij te staan. Cijfers leren je alleen maar te werken voor goeie punten. Ze maken leerlingen afhankelijk van een externe motivatie, terwijl je geluk en voldoening moet vinden in het plezier zelf iets te creëren, te leren en vorderingen te maken.»

HUMO Cijfers zijn ook stigmatiserend voor wie minder goed scoort. Terwijl die leerlingen er vaak even hard of nog harder voor gewerkt hebben dan de beteren in de klas.

Standaert «In een puntensysteem word je altijd vergeleken met anderen. Dat is leuk als je bij de besten zit. Maar als je niet zo’n slim kind bent en altijd onder het gemiddelde scoort, is dat zeer demotiverend en kan het een negatief zelfbeeld in de hand werken. In plaats van leerlingen met elkaar te vergelijken, moet je hun resultaten vergelijken met hun vorige prestatie. Heeft een leerling een stap vooruit gezet, dan heeft hij goed gewerkt. Ook als zijn resultaat nog altijd onder het klasgemiddelde zit. Zo hou je ook de mindere leerlingen gemotiveerd.

»Je hoort vaak dat het onderwijs vooral moet investeren in de allerbesten, de bollebozen, want dat zijn de innovatieve geesten waar de industrie en de economie op draait. Dat economische denken staat haaks op wat onderwijs zou moeten zijn. En we moeten ons ook geen illusies maken: de knapste koppen worden weggekocht door Amerikaanse elite-universiteiten, waar ze tien keer meer kunnen verdienen dan hier. Nergens zijn er meer bollebozen te vinden dan in de Verenigde Staten, terwijl het onderwijs daar net heel slecht is.»

HUMO Niet alleen aan het nut van punten wordt getwijfeld, ook aan de zinvolheid van examens. Er zijn in Vlaanderen al middelbare scholen waar de examens in de eerste en tweede graad werden afgeschaft.

Standaert «Die toetsenweken zijn nog zo’n traditie. Als je de oefeningen in je handboek kunt oplossen, heb je het toch geleerd? Waarom moet je er dan nog een toets over afleggen? Integreer het leren van vaardigheden gewoon in het didactische proces. Zonder examenreeksen komen er meteen een paar weken extra lestijd vrij: toch ook een aanzienlijk voordeel. Al zullen niet alle leerlingen het daarmee eens zijn (lacht).»

HUMO Een toets of een examen is ook een momentopname: als je je wat minder goed voelt wegens een verkoudheid of omdat je slecht hebt geslapen, kan dat je resultaat al negatief beïnvloeden.

Standaert «Het is niet alleen een momentopname, het is ook maar één mogelijkheid om iets te meten. Vraag aan tien leraars om een vraag te formuleren over de berekening van de oppervlakte van een driehoek en de kans is groot dat je tien verschillende opgaven krijgt. Zo’n toets zegt dus niet veel. Ze vertelt alleen iets over de prestatie van de leerling vergeleken met die van andere leerlingen die diezelfde toets hebben afgelegd.»

HUMO Zijn er al landen waar geëxperimenteerd wordt met scholen zonder punten of examens?

Standaert «In de meeste landen is men nog méér gefixeerd op cijfers. In Nederland staat het onderwijs zelfs helemaal in functie van toetsen. Op hun twaalfde moeten kinderen daar een centraal examen afleggen dat hun verdere onderwijstraject bepaalt: wetenschappelijk onderwijs, algemeen onderwijs of beroepsonderwijs. Je wordt dus al op zeer jonge leeftijd beoordeeld en in een bepaalde richting gedwongen. In de VS, Groot-Brittannië en veel Aziatische landen is het nog veel erger. Maar in Scandinavië heb je een heel ander model: daar houdt men de leerlingen tot zestien jaar bij elkaar en wordt er dan pas een beslissing over hun toekomst genomen. Dat is een veel democratischer en rechtvaardiger systeem.»

HUMO Tot slot: acht u het denkbaar dat de evaluatie met punten over een jaar of tien volledig verdwenen zal zijn in onze scholen?

Standaert «Ik ben hoopvol gestemd. De leerdoelen in de eindtermen geven de scholen daarvoor alvast de instrumenten in handen. In het secundair onderwijs zou je dan bijvoorbeeld een vakrapport krijgen zonder punten, maar wel met een advies of een beslissing. Het secundair is opgedeeld in graden van twee jaar. Je hebt dus telkens twee jaar om een leerling op te volgen en in zijn ontwikkeling te begeleiden, niet met punten maar met feedback. En aan het eind van de cyclus wordt door het lerarenteam in samenspraak met de ouders en de leerling een beslissing genomen.

»Leerlingen leren geleidelijk aan hun leerproces zelf in handen te nemen, vanaf de lagere school al. Het zal in het onderwijs dan gaan om ieders individuele talenten en het maximaal benutten daarvan, en niet langer om wie de beste of de slechtste is. En dat komt dicht bij het ideaal van wat opvoeding zou moeten zijn.»

Roger Standaert, ‘De becijferde school. Meetcultus en meetcultuur’, Acco

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234