Het optimisme van Steven Pinker, taalkundige, psycholoog en topintellectueel. 'Journalisten bevestigen voortdurend dat we naar de verdommenis gaan, maar dat is zonder meer onjuist'

Steven Pinker, één van ’s werelds topintellectuelen, vindt het tijd om waardering op te brengen voor de vooruitgang. Maar is zijn optimisme over de wereld niet naïef? En ís er wel sprake van een aanval op de vooruitgang? Urgente vragen, die Humo de man dan ook ging stellen.

'Onze angst om iets te verliezen is groter dan onze vreugde wanneer we iets bereiken. We laten ons te veel leiden door pessimisme'

Geen kwaad woord over onze voorouders, maar wij zijn veel rijker, slimmer en gezonder dan zij waren. Ons leven is interessanter, ons eten gevarieerder en veiliger. We zijn fatsoenlijker. Er is meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen, en ook de kloof tussen arm en rijk is aan het dichten. En de wereld die naar verluidt verdoemd is? Die is vrijer, schoner en vreedzamer dan ooit tevoren.

Zo, dat moet maar eens gezegd worden, vindt Steven Pinker, de befaamde taalkundige en psycholoog aan de Harvard-universiteit. En het is allemaal te danken aan de pioniers van de verlichting, stelt hij in zijn pas verschenen boek, ‘Enlightenment Now’, dat dit najaar in een Nederlandse vertaling verschijnt.

Maar als we niet opletten, worden we terug in de tijd geworpen. Want Steven Pinker, die na 63 jaar nog altijd beschikt over de jaloersmakende haardos van Michel Preud’homme in zijn keepersjaren, bespeurt een aanval op alles wat in de verlichting werd opgebouwd: van de democratie en de rede tot de wetenschap en de vooruitgang.

HUMO Uw boek is strijdvaardig, maar hoe controversieel is uw standpunt eigenlijk?

Steven Pinker «We zijn vergeten hoe uitzonderlijk het is wat de waarden van de verlichting ons hebben gebracht. De vooruitgang is gewoontjes geworden. Maar uiteraard is het niet vanzelfsprekend dat er bij ons schoon water uit de kraan komt, dat ons afval keurig wordt gesorteerd, dat het buiten op straat veilig is, dat er behandelingen beschikbaar zijn als we ziek worden, dat we kunnen meebeslissen over het bestuur van het land waar we wonen, en dat mensen niet langer worden gedwongen om te vechten in het leger.»

HUMO U wil vooral dankbaarheid tonen?

Pinker «Ik wil de vruchten van de verlichting inzichtelijk maken, maar ook aanvoeren dat deze waarden nog altijd onmisbaar zijn voor verdere vooruitgang.»

HUMO Er zijn anders ook negatieve gevolgen: milieuschade, verregaande individualisering, het knagende gemis van een groter geheel...

Pinker «Is dat allemaal echt zo negatief? Milieuschade is geen weeffout van de ontwikkeling, maar een tijdelijk neveneffect van het uiterst positieve feit dat we steeds meer energie gebruiken waarmee we ons welzijn verbeteren. Dat we klagen over individualisering is het gevolg van de invoering van individuele rechten tijdens de verlichting: een verademing ten opzichte van de tijd waarin het individu werd opgeofferd in oorlogen en veroveringen. En hoewel ik het belangrijk vind dat we ons kunnen wijden aan iets wat groter is dan wijzelf, zie ik geen morele waarde in een zoektocht naar een mythische godheid, vaak zonder respect voor waarheid of tolerantie.

'Milieuschade is een tijdelijk neveneffect van het positieve feit dat we steeds meer energie gebruiken om ons welzijn te verbeteren ''

»Sterker, het zijn juist instituties die ontstonden tijdens de verlichting – zoals de democratie, de vrije markt, de rechtspraak en de wetenschap – die in dienst staan van het algemeen nut, niet het eigenbelang. Zo ontstaat een correctie op onze individuele tekortkomingen, opdat de samenleving kan floreren. De verlichting gaat in wezen om het scheppen van de juiste voorwaarden om vooruit te komen. Problemen moeten we met een onderzoekende geest kunnen benoemen en in een open debat bespreken. Zo kunnen we oplossingen voorstellen, waarvoor we dan publieke steun winnen en waarvan we de beste kunnen uitproberen.»

HUMO En als die oplossingen leiden tot nieuwe problemen?

Pinker «Dan moeten we die vervolgens gaan oplossen.»

HUMO Vindt u het niet problematisch dat u met uw boek westerse idealen promoot, alsof deze de weg wijzen voor alle culturen?

Pinker «Hoezo? Ideeën moeten toch érgens vandaan komen? Het feit dat veel verlichtingsdenkers uit het Westen kwamen, betekent niet automatisch dat hun ideeën typisch westers waren. Vanaf het begin stuitten die ideeën op sterke weerstand. Die weerstand heeft in het verleden geleid tot tegenreacties, zoals de periode van de romantiek en de opkomst van het fascisme. U noemt de idealen uit de verlichting westers, maar in het Westen zijn ze nooit met enthousiasme onthaald en vereerd. Wat dat betreft is de huidige weerstand niet nieuw, maar een voortzetting van aloude sentimenten.»


Sluipmoordenaar

In 75 grafieken op 556 pagina’s toont Steven Pinker onvermoeibaar de vooruitgang. Eeuwenlang bleef de omvang van onze economieën laag en vrij stabiel, tot die vanaf omstreeks 1800 in steeds meer landen ging vermenigvuldigen, met factoren tot wel 20 of 50. Vanaf dat moment leefden we langer: nadat het wereldgemiddelde eeuwenlang rond de 30 jaar schommelde, is dat nu opgeklommen tot boven de 70. Sinds we betrouwbare IQ-metingen hebben, schoot het gemiddelde omhoog: in Europa met bijna 30 punten in de laatste eeuw, in Azië met wel 35 punten sinds 1950.

Ook over een kortere periode zien we aanhoudende vooruitgang. In de laatste veertig jaar is de ontbossing sterk afgenomen, is er een forse terugval in het aantal olielekken en is de uitstoot van vijf belangrijke vervuilende stoffen in de Verenigde Staten afgenomen, terwijl de bevolking, de economie en het energieverbruik toenamen. Zelfs het aantal vliegtuigongelukken nam in die periode sterk af (van 5 tot 6 doden per miljoen passagiers tot 0,2 dode per miljoen in de afgelopen jaren), terwijl de vrije tijd verder toenam: voor vrouwen met 6 uur per week, voor mannen met wel 10 uur.

HUMO Onder publieke intellectuelen bestaat enig dedain voor optimisme. Bent u niet bang uw status als vooraanstaande intellectueel te verliezen?

Pinker «Haha! Als je je integriteit wilt behouden, moet je niet aan je reputatie denken. Maar dat risico bestaat, ja. In mijn boek benadruk ik dan ook dat ik me bewust ben van serieuze gevaren, zoals klimaatverandering en de dreiging van een nucleaire oorlog.»

HUMO Omdat u anders ongeloofwaardig wordt?

Pinker «Optimisten worden nu eenmaal vaak gezien als oppervlakkig en naïef. Dat is opmerkelijk, want mijn pleidooi voor optimisme is juist gebaseerd op data.»

HUMO Toch moet u na uw vorige boek, ‘Ons betere ik’, over de afname van geweld, hebben beseft dat statistiek niet iedereen overtuigt. Kritische recensenten en lezers bleven argwanend bij uw grafieken, die onder meer wezen op minder oorlogen en minder terrorisme.

Pinker «Met statistiek kan je niet de mening veranderen van mensen die hun positie aanhangen met een heilige overtuiging, of vanwege hun sterke band met een stam waarin een bepaalde mening een dogma is geworden. Maar zolang daar geen sprake van is, blijken mensen heel goed in staat hun mening te veranderen. Dat is ook bij mezelf gebeurd. Tijdens de research voor mijn laatste boek ben ik zelf geregeld wakker geschud door statistieken over de spectaculaire afname van armoede en tropische ziekten. Ik had tevoren net het idee dat die problemen steeds hardnekkiger werden.»

HUMO Waarom wordt er zo neergekeken op optimisme?

Pinker «Wij mensen hebben een natuurlijke neiging om pessimisme hoger te waarderen. Dat heeft vermoedelijk een evolutionair nut: wie op z’n hoede is voor een eventuele sluipmoordenaar heeft meer kans op overleving dan wie lichtvaardig het gevaar tegemoet treedt. Wij hebben daarom meer aandacht voor het negatieve. Zo onthouden we vervelende ervaringen beter dan leuke. Onze angst om iets te verliezen is groter dan onze vreugde wanneer we iets bereiken. In onze talen hebben we meer woorden voor negatieve dan voor positieve emoties.

»Daarom achten we experts hoger wanneer ze wijzen op problemen, fouten, tekortkomingen en alles wat er mis zou kunnen gaan. Dat wordt gezien als doordacht en diepzinnig. Uit studies weten we dat heel kritische commentatoren en recensenten intelligenter en serieuzer worden beoordeeld dan hun vakgenoten die lovende woorden gebruiken.»

HUMO Als pessimisme zo’n nut heeft, is uw uitgesproken optimisme over de vooruitgang dan niet gevaarlijk?

Pinker «Ik denk dat er zoiets bestaat als een optimale hoeveelheid pessimisme: genoeg opdat mensen gemotiveerd zouden zijn om problemen op te lossen, maar niet zoveel dat ze gaan denken dat er toch niets meer te doen valt aan de algehele malaise.»

HUMO En die malaise is tegenwoordig overal, met 24 uur per dag nieuws?

Pinker «Absoluut. Het is op zichzelf een juiste neiging van journalisten om problemen te identificeren, maar daardoor kan het nieuws makkelijk worden opgevat als een bewijs dat we naar de verdommenis gaan. Iedere opleving van geweld of ieder beetje milieuvervuiling in een uithoek van onze planeet kan ons idee bevestigen dat de wereld fundamenteel ziek is en ernstig in verval raakt. Dat idee is zonder meer onjuist.

»Het lijkt me juister om te erkennen dat conflicten en tegenslagen bij het leven horen, dat de menselijke natuur ons hierop voorbereidt, en dat we zijn uitgerust met een talent om problemen te herkennen, te bespreken en op te lossen. Wanneer we zo’n houding aannemen, zullen we de wereld positiever zien.»

HUMO Toch kan er altijd iets vreselijks misgaan. Geen enkele optimist kan de garantie geven dat onze huidige of toekomstige problemen zullen worden opgelost.

Pinker «Klopt. Daarom is het belangrijk om altijd alert te zijn voor wat er verkeerd zou kunnen gaan. Dat is echter iets anders dan paniekerig de noodklok luiden en stellen dat de hele samenleving radicaal overhoop moet worden gegooid. Het betekent vooral dat we een nieuwe uitdaging hebben gevonden.»


Populisme

Wanneer hij schrijft of spreekt, klinkt Steven Pinker elegant en erudiet, maar tegelijk ook fel en strijdbaar. De kapitalen op het boekomslag (‘NOW’ in knaloranje koeienletters) zijn dwingend. Tijdens een debatavond sneerde hij vorig jaar naar de vooraanstaande denkers uit de milieubeweging die aanvoeren dat je onze zieke aarde slechts kunt genezen door de menselijke soort uit te roeien als een kankergezwel: ‘Zodra je retoriek begint te klinken alsof je een nazi bent,’ sprak Pinker fijntjes, ‘wordt het vermoedelijk tijd om je boodschap te heroverwegen.’

De stijl in zijn boek – en daar weet Pinker iets van, als taalkundige en auteur van ‘Gevoel voor stijl: goed schrijven voor denkende mensen’ – is soms zo geraffineerd dat het vermoeden je bekruipt dat hij kundig een zelfbedacht vijandbeeld schetst. Want: is zo’n vurige verdediging van de verlichting en de vooruitgang wel echt nódig?

HUMO Onze economie is gericht op materiële groei. Steeds meer landen worden een democratie. Wetenschappers hebben de rol van priesters overgenomen. Hoezo is het tijd om op te komen voor de vooruitgang?

Pinker «Vaak blijft het bij mooie woorden. Neem onze houding ten aanzien van de democratie, een cruciale uitvinding uit de verlichting. Iedereen zegt de democratie te waarderen, maar intussen is er sprake van een ongekende aanval op onze burgerrechten, waaronder de persvrijheid en de vrije meningsuiting. Dan bedoel ik niet alleen landen als Rusland, Turkije en Venezuela, waar critici van de overheid worden opgesloten. Ik bedoel ook de Verenigde Staten en delen van Europa, waar autoritaire populisten de democratie, de wetenschap en maatschappelijke organisaties terugdringen. Intussen stellen intellectuelen dat het volk bestaat uit irrationele, emotionele wezens die niet in staat zijn om mee te beslissen over complexe zaken.

'De vooruitgang is gewoontjes geworden. We zijn vergeten hoe vreselijk het leven was in het grootste deel van de geschiedenis.'

»En zo liggen alle idealen uit de verlichting onder vuur bij steeds meer academici, journalisten en commentatoren. Veel mensen betwijfelen of we wel zo’n vooruitgang hebben geboekt en koesteren een zekere nostalgie. Er is veel nadruk op de negatieve neveneffecten van groei en ontwikkeling. Het blinde vooruitgangsgeloof en de koele, rationele blik van wetenschappers zouden verantwoordelijk zijn voor alles van kolonialisme en racisme tot de Holocaust. Het humanisme wordt al even zwaar bekritiseerd, niet alleen door gelovigen die menen dat je niet moreel kunt zijn tenzij je gelooft in God, maar ook door romantici die menen dat het welzijn van de planeet voorrang verdient boven de urgente behoeften van onze medemens. Daardoor is er bijvoorbeeld weinig steun voor echte economische groei in ontwikkelingslanden.»

HUMO Hoe verklaart u deze nieuwe aanval op de verlichting?

Pinker «Er is iets in de menselijke natuur dat zich altijd zal verzetten tegen de waarden van de verlichting. Die waarden zijn namelijk niet bijster intuïtief en ze kunnen alleen tot bloei leiden in een open samenleving met waardering voor argumenten. Het is veel makkelijker voor de menselijke soort om te vervallen in een vorm van tribalisme, een stammenstrijd van de ene groep tegen de andere, en in magisch denken over natuurkrachten. Zulke opvattingen zijn vooral verleidelijk voor mensen die zich achtergesteld voelen en niet meekunnen in het proces van modernisering. Het is niet toevallig dat populisten hun aanhang vinden in een demografische groep die ouder, lager opgeleid en minder stedelijk is dan gemiddeld.»

HUMO Milieubewuste burgers zijn daarentegen vaak jong, hoogopgeleid en stedelijk. Toch schaart u hen eveneens onder de groep die een aanval pleegt op de verlichting. Waarom?

Pinker «Ik heb geen kritiek op het ideaal om het milieu te beschermen, maar wel op de romantiek die eromheen hangt. Terechte zorgen om het milieu hebben bij een fanatieke groep geleid tot een dogmatische groene ideologie waarin de mens wordt gezien als slecht. Ooit zouden we in harmonie met de natuur hebben geleefd, maar we hebben gezondigd. Daarom moeten we de moderne verworvenheden afzweren en terugkeren naar een radicaal eenvoudigere leefwijze.»

HUMO Maakt u er zo niet een karikatuur van?

Pinker «In brede lagen van de milieubeweging is te weinig waardering voor modernisering, terwijl we inmiddels weten dat juist het proces van modernisering helpt om beter voor het milieu te zorgen. Welvaart biedt de financiële ruimte om vervuiling tegen te gaan en te voorkomen, stimulering van technologische innovaties kan de natuur ontzien, druk vanuit de samenleving kan leiden tot verstandige regulering. Ik erken dat er spanningen zijn tussen economische ontwikkeling en milieubescherming, maar in de afgelopen veertig jaar hebben we in het Westen onmiskenbaar bewezen dat het mogelijk is beide te realiseren.»

HUMO Hoe zouden we volgens u een meer verlicht tijdperk moeten inluiden?

Pinker «We moeten een beter historisch bewustzijn ontwikkelen. Dan beseffen we hoe vreselijk het leven was in veruit het grootste deel van de menselijke geschiedenis, hoe normaal het was om te sterven van de honger of te vechten in de oorlog. We moeten ook een besef ontwikkelen van de menselijke vatbaarheid voor dwalingen, zoals het waanidee dat wijzelf altijd deugdzaam en correct zouden zijn, en anderen slecht en onwetend.

»We moeten ons bovenal realiseren dat we niet voor niets allerlei instituties hebben opgezet om onze beperkingen te omzeilen en om de vooruitgang aan te wakkeren. Omdat mensen in staat zijn om iemand valselijk te beschuldigen, hebben we geleerd om de aanklagers niet altijd op hun woord te geloven en is er zoiets als rechtspraak. Omdat leiders geneigd zijn hun macht te misbruiken, zijn er in ons politieke stelsel beperkingen ingebouwd, zodat ze geen tirannen kunnen worden. Dergelijke instituties hebben goed gewerkt, uitstekend zelfs, en daarom moeten we ze blijven koesteren en beschermen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234