null Beeld

'Het recht op ongelijkheid': het niet zo fijne gesprek met Bas Heijne

Zoals velen onder ons is ook de Nederlandse schrijver en NRC-columnist Bas Heijne de laatste jaren een groot deel van z’n geloof in de vooruitgang kwijtgespeeld. In 2016 schreef hij er een essay over, ‘Onbehagen’, en onder diezelfde titel heeft hij nu een vierdelige tv-reeks gemaakt. De hamvraag daarin luidt: wat is er toch gebeurd met die fameuze vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid?

Bas Heijne «Ten tijde van de aanslag op Charlie Hebdo, begin 2015, woonde ik in Parijs. Toen ik naar de plek wandelde waar het gebeurd was, besefte ik dat de wereld die ik dacht te kennen voorgoed veranderd was. Het is misschien een beetje overdreven, maar je zou kunnen zeggen dat ik er tot dan was van uitgegaan dat de mensheid er alleen maar op vooruitging. Dat we elkaar steeds beter begrepen, dat er steeds meer vrijheid, gelijkheid en broederschap zou heersen, de idealen van de verlichting. Zo nu en dan werd weleens een stapje achteruitgezet, akkoord, maar de algemene trend was voorwaarts.

»Maar dat idee heb ik dus niet meer. Sinds enige tijd staan die idealen in de hele wereld onder druk: ze worden bekritiseerd en zelfs gewapenderhand bevochten. Of ze worden ingehaald door de realiteit. Neem nu Facebook: zeker sinds het schandaal met Cambridge Analytica weten we dat de vrijheid die ons werd voorgespiegeld, een illusie was. Uiteindelijk blijken we als Facebookgebruikers niet veel meer dan doelwitten te zijn van commerciële of – in dit geval – politieke belangen.

»En wat die gelijkheid betreft: steeds meer mensen eisen tegenwoordig het recht op óngelijkheid op. Ze willen, volkomen apart van de anderen, hun specifieke culturele of religieuze identiteit beleven. Daardoor raakt ook de broederlijkheid in de verdrukking, de mooiste van de drie pijlers van de verlichting. Het idee dat we elkaar kunnen vinden over de grenzen van de eigen identiteit heen, krijgt steeds minder weerklank. Het discours wordt harder, de tegenstellingen scherper.»

HUMO Dat klinkt allemaal behoorlijk somber.

Heijne «Ja, en daar komt nog bij dat de kloof tussen de mensen die in de verlichtingsidealen geloven – zoals ikzelf toch nog altijd – en zij die zich terugplooien op identiteit en traditie, steeds groter wordt. In het programma heb ik een interview met Charlie Hebdo-redactrice Zineb El Rhazoui. Zij vindt dat de verlichtingsidealen voor iedereen zouden moeten gelden, en ze verwijt de linkse intellectuelen dat ze weliswaar tegen extreemrechts zijn, maar altijd weer vergoelijkend doen over de extreme islam. Helemaal aan de andere kant van het spectrum vind je een figuur als Aleksandr Doegin, de extreemrechtse ideoloog van wie wordt gezegd dat-ie een grote invloed heeft op de Russische president Poetin. Ik heb de goede man in Moskou geïnterviewd, en hij vindt dat al de idealen van de verlichting vernietigd moeten worden, omdat ze wezensvreemd zijn aan de Russische ziel.»

HUMO Komt het ooit nog goed, denkt u?

Heijne «Er zijn hoopvolle tekenen, zoals de beweging tegen Facebook of het Amerikaanse scholierenprotest tegen de wapenlobby. Maar ik vrees dat de komende jaren de strijd alleen maar harder zal worden. En de uitkomst is volkomen onzeker.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234