'Het spoor naar Auschwitz': waarom de geallieerden de dodentreinen en gaskamers nooit hebben gebombardeerd

Het was paus Franciscus die de voorzet trapte. Waarom hebben de geallieerden niks gedaan om de Holocaust te stoppen, vroeg hij zich tijdens een ontmoeting met jongeren in Turijn af. Ze hadden luchtfoto’s van Auschwitz en wisten de sporen liggen waarover de treinen naar de vernietigingskampen denderden. Toch hebben ze die niet gebombardeerd. Frénk van der Linden zoekt naar een verklaring in ‘Het spoor naar Auschwitz’: ‘Ik ben geschrokken van het latente antisemitisme in Groot-Brittannië en Amerika.’

'Ik ben ervan overtuigd dat we meer hadden kunnen doen'

Het was zomer 2015; de paus gebruikte de beladen kwestie vooral om een punt te maken over de escalerende vluchtelingencrisis en de Westerse onverschilligheid voor de oorlogsgruwel in Syrië. In Nederland stond journalist Frénk van der Linden echter klaar om de assist binnen te koppen. Samen met regisseur-scenarist Gisèla Mallant maakte hij een documentaire waarin hij de kerkvader en de kijker een genuanceerd antwoord serveert.

HUMO Geen onderwerp dat al zo vaak werd herkauwd als de Holocaust, laat staan het concentratiekamp Auschwitz-Birkenau, waar naar schatting 1,1 miljoen hoofdzakelijk Joodse gevangenen werden vermoord. Waarom hebben jullie er nog maar eens de tanden in gezet?

Frénk Van der Linden «Ik liep al jaren rond met het voornemen om journalistiek iets rondom de Holocaust te doen, in samenhang met het Nederlandse multicultidebat. Herinner je je de uitspraak van de liberaal Frits Bolkestein over de superioriteit van onze cultuur versus de Arabische? En Auschwitz dan, vroeg ik me af. Hoe superieur is een beschaving die een industriële moordmachine met gaskamers en crematoria voortbrengt om een heel ras te vernietigen? De Holocaustverwijzing van paus Franciscus werkte als een trigger.»

HUMO Nieuw is de kwestie allerminst: Holocausthistorici hebben er al een halve bibliotheek over bijeengeschreven.

Van der Linden «Klopt, al betekent dat niet dat er over dit onderwerp ook een wetenschappelijke consensus bestaat. Gevoelige kwestie ook, daar kwam ik gauw achter. Wist je dat president George W. Bush bij zijn bezoek aan Israël in 2008 zijn spijt heeft betuigd dat de Amerikanen Auschwitz nooit hebben gebombardeerd? Hoe dan ook, nog nooit heeft iemand dit thema voor een breed publiek ontsloten, en het is bij mijn weten de eerste keer dat er een film zoals deze werd gemaakt. Bovendien: behalve Holocaustexperts en militaire historici laten we rechtstreekse getuigen aan het woord. Ik heb twee vrouwen geïnterviewd die Auschwitz hebben overleefd, maar ook de 89-jarige Eugeniusz Daczinsky, een gepensioneerde postbode die tijdens de oorlog als dwangarbeider bij het Duitse bedrijf IG Farben naast het concentratiekamp werkte. Een geweldige ontdekking, zijn getuigenis was erg gedetailleerd en geloofwaardig. Hij is vorig najaar gestorven, we hebben hem dus letterlijk op de valreep gesproken.»


Andere prioriteiten

HUMO Historici zijn verdeeld over de hamvraag: kon de geallieerde luchtmacht de Holocaust stoppen of afremmen? Hebben jullie een sluitend antwoord gevonden?

Van der Linden «Vast staat dat de geallieerden tot eind 1943 niet in staat waren om kampen zoals Auschwitz te bombarderen. De afstand tussen Engeland en Polen was te groot om heen en weer te vliegen. Bovendien was de Duitse luchtafweer veel te sterk. Militair historicus Ivo de Jong vertelt het in de reportage: de eerste Amerikaanse raid op Berlijn in maart 1944 heeft hun 69 bommenwerpers met telkens 10 bemanningsleden gekost. Het was geen walk in the park. Toch ben ik er persoonlijk van overtuigd geraakt dat de geallieerden meer hadden kunnen doen.»

'Na de bevrijding van Zuid-Italië eind 1943 lag Auschwitz wél binnen het bereik van de Amerikaanse bommenwerpers. De massaslachting op de Hongaarse Joden hadden ze op z'n minst kunnen vertragen.'

HUMO Hoe dan wel?

Van der Linden «Na de bevrijding van Zuid-Italië eind 1943 waren er mogelijkheden. Vanuit de luchthaven van Foggia konden de Amerikanen diep in het door de nazi’s bezette Polen doordringen. Die capaciteit werd wel benut om de Duitse oorlogsindustrie te bombarderen, maar de vernietigingskampen bleven ongemoeid. Moeilijk te begrijpen, want een raid op Auschwitz had waarschijnlijk enige impact kunnen hebben. De uitroeiing van de zowat 800.000 Hongaarse Joden, een absoluut dieptepunt in de industriële moordcampagne, is pas in april 1944 begonnen. Die massaslachting had men kunnen beletten of tenminste vertragen.»

HUMO Is dat wel zo? In de reportage trekken verschillende experts die mogelijkheid in twijfel. Ivo de Jong werpt technische bezwaren op: slimme bommen bestonden niet, bombarderen vanop 6 kilometer hoogte was als darts spelen met een blinddoek. Eventuele schade konden de nazi’s met hun onbeperkte reserves aan dwangarbeiders in een mum van tijd herstellen. Ook William Rubinstein, auteur van een boek met de veelzeggende titel ‘The Myth of Rescue’, toont zich sceptisch.

Van der Linden «Daar ding ik niets op af. Er waren beslist andere prioriteiten: de Duitse oorlogsindustrie vormde met haar gigantische fabrieken een gemakkelijker doelwit, en het platleggen daarvan was noodzakelijk om de oorlog te winnen. Toch sluit ik me aan bij Piotr Cywinski, de directeur van het museum van Auschwitz-Birkenau. Hij begrijpt niet waarom de geallieerden geen poging hebben gewaagd om Auschwitz te bombarderen; volgens hem hebben ze het zelfs nooit overwogen. Zo voel ik het ook aan: alleen al vanuit ethische overwegingen had men iets moeten ondernemen. De geallieerden wisten immers perfect wat er onder de nazi’s met de Joden gebeurde.»

HUMO Ook dat is een heikele kwestie: wat wisten de geallieerde leiders precies, en wanneer?

Van der Linden «Het lijdt geen twijfel dat ze al vroeg op de hoogte waren. Eind 1941 al hebben de Britten de zogenaamde Enigma-code gekraakt. Ze wisten van de Einsatzgruppen die bij de verovering van Oost-Europa achter de linies massaal Joden vermoordden, ze wisten van de kampen die daarna verrezen, ze hadden zelfs boodschappen onderschept met streefcijfers per land voor de moordcampagne. De Britten waren echter als de dood dat de Duitsers zouden achterhalen dat ze hun code hadden gekraakt, een mogelijke reden om niks met die informatie te doen. Maar er waren nog andere bronnen, zoals het getuigenis van Jan Karski, een Poolse verzetsstrijder die in 1942 naar Engeland werd gesmokkeld om verslag uit te brengen over wat hij in het getto van Warschau en in een clandestien bezocht kamp had gezien. Karski heeft gesproken met de Britse minister van Buitenlandse Zaken Anthony Eden; nadien is hij naar Amerika getrokken, waar hij president Franklin Roosevelt persoonlijk heeft geïnformeerd.»

HUMO Zonder resultaat?

Van der Linden «Roosevelt heeft die informatie genegeerd. Waarom, daar is al veel over gezegd en geschreven. Roosevelt heeft weleens nare dingen verkondigd over Joden, maar hij was geen antisemiet, of toch niet meer dan de gemiddelde Amerikaan in die tijd. Maar dat is nu net het punt: ik ben tijdens het maken van deze reportage geschrokken van het latente antisemitisme dat ook in Groot-Brittannië en Amerika heerste. In de reportage zit een speech van de rooms-katholieke priester Charles Coughlin, één van de allereerste radiopredikanten in Amerika. Coughlin, een hevige antisemiet die Hitler en Mussolini bewonderde als kruisvaarders tegen het Joods-bolsjewistische gevaar, bereikte 40 miljoen Amerikanen. Roosevelt moest daar rekening mee houden. Daarnaast speelde ook ongeloof, bij Roosevelt maar ook bij andere geallieerde leiders. Na het getuigenis van Karski zijn er nog rapporten met meer details binnengelopen, zelfs met schetsen van de gaskamers in Birkenau. Het is niet dat de geallieerden die informatie in twijfel trokken. Nee, het viel letterlijk buiten hun voorstellingsvermogen: ze konden zich niet inbeelden dat ergens in Polen een industrieel complex bestond waar mensen recht van de trein over het perron naar de gaskamers werden gejaagd terwijl in de crematoria dag en nacht lijken werden verbrand.»


Tuinman in Auschwitz

HUMO Jullie laten de zoon van Jaap van Duijn aan het woord, een Nederlandse tuinman die in Auschwitz vrijwillige arbeidsdienst had verricht voor IG Farben, precies met de bedoeling om de geruchten over gruwelen te checken. Die heeft hij ook gezien: de selecties op het station, de gele rookpluimen van de crematoria, het doodknuppelen van gevangenen. Bij zijn terugkeer probeerde hij de Joodse Raad in Amsterdam, door de nazi’s zelf opgericht als instrument om het escalerende vervolgingsbeleid uit te rollen, te waarschuwen voor het lot dat gedeporteerden te wachten stond…

Van der Linden «…maar hij werd niet geloofd. Erger nog, na een halfuur werd hij al aan de deur gezet: de leden van de Joodse Raad dachten dat hij een fantast of zelfs een provocateur was. Ook na de oorlog botste Van Duijn op een muur van ongeloof. Zijn zoon heeft me de brief laten lezen die hij eind jaren 60 aan Loe de Jong stuurde, zeg maar onze nationale kroniekschrijver van de Tweede Wereldoorlog. Waarop De Jong antwoordde dat hij geen tijd had, en of hij volgend jaar nog eens wilde proberen? Uiteindelijk heeft De Jong er in één van zijn werken een handvol zinnetjes aan besteed. Bij journalisten ving Van Duijn al evenzeer bot. Alleen De Groene Amsterdammer heeft er twaalf jaar geleden een kort stuk aan gewijd. Jaap van Duijn jr. was erg blij met onze reportage: hij ziet het als eerherstel voor zijn vader, die als een gebroken man uit de oorlog is gekomen. Stel je zijn frustratie voor: hij was ervan overtuigd dat vele Nederlandse Joden hadden kunnen worden gered als de Joodse Raad hem had geloofd. Gisèla en ik zijn er trots op dat we dit hebben kunnen bovenspitten.»

HUMO Net als paus Franciscus legt u een verband met de actuele vluchtelingencrisis. Hoezo?

Van der Linden «Ik ben het eens met Daniel Tilles, een jonge historicus die het fascisme en antisemitisme in het Verenigd Koninkrijk van de jaren 30 heeft onderzocht. Wellicht hadden geallieerde bombardementen op vernietigingskampen of treinsporen weinig uitgehaald. Maar er was wel een andere en veel betere manier om Joodse levens te redden: een ruimhartig beleid om de honderdduizenden mannen, vrouwen en kinderen op te vangen die op de vlucht waren voor de naziterreur. Ook dat hebben de geallieerden verzuimd. Te weinig mensen kennen het verhaal van de St. Louis, het schip met 900 Joodse vluchtelingen die in 1939 door de VS, Canada en Cuba werden afgewezen. Ook Europese landen waren de vluchtelingen liever kwijt dan rijk. Om maar te zeggen: de parallellen met de actualiteit liggen voor het grijpen.»


Luchtfoto’s

Christophe Busch heeft zijn digicorder al geprogrammeerd. Een documentaire zoals ‘Het spoor naar Auschwitz’ wil hij onder geen beding missen. Niet dat hij als master in de Holocaust- en Genocidestudies meteen van de ene verbazing in de andere zal vallen. Busch is directeur van Kazerne Dossin, het museum, memoriaal en documentatiecentrum over de Holocaust en mensenrechten in Mechelen. ‘Het is een bekend thema dat vooral Amerikaanse Holocaustonderzoekers bezighoudt,’ zegt hij. ‘Eind jaren 70 heeft een analist van de CIA luchtfoto’s van Auschwitz ontdekt, gemaakt tijdens een verkenningsvlucht in de nazomer van 1944. Bij het uitvergroten werden spectaculaire details duidelijk: je zag pas gearriveerde Joden op het perron tijdens een selectie, en zelfs de lijken in open verbrandingsputten. Als de geallieerden zoveel wisten, waarom hebben ze hun vliegtuigen dan niet ingezet om de genocide te stoppen?’

'We hadden de honderdduizenden op de vlucht voor de naziterreur moeten opvangen'

HUMO Zegt u het maar…

Christophe Busch «Het is oppassen met reductief denken, het verleden interpreteren met kennis die pas veel later beschikbaar was. Neem nu die luchtbeelden. Om te beginnen was dat filmpje maar één van de honderdduizenden die geallieerde verkenningsvliegtuigen in die periode hebben gemaakt. Komt daarbij dat ze in 1944 helemaal niet de technologie hadden om foto’s te vergroten zoals de CIA-analist dat dertig jaar later wel kon. Als ze die beelden al hebben bekeken, dan konden ze de schokkende details niet eens zien. Zo is het ook met andere informatiebronnen. In de achteruitkijkspiegel van de geschiedenis lijkt het onbegrijpelijk: hoe konden Churchill en Roosevelt het getuigenis van Karski of het beruchte Vrba-Wetzler-rapport negeren? Maar in werkelijkheid kregen ze informatie over de Holocaust met stukken en brokken binnen, in een constante stroom berichten en rapporten over de oorlog. Dat is wat ik met reductief denken bedoel: we hebben de neiging de Holocaust als een geïsoleerd feit te benaderen, terwijl het in werkelijkheid deel uitmaakte van het gigantische kluwen dat de Tweede Wereldoorlog vormde. En nog een verschil: bij ons roept het woord Holocaust meteen sterke beelden op, maar leiders zoals Churchill en Roosevelt konden zich de gruwel letterlijk niet inbeelden.»

HUMO Blijft de vraag of de geallieerde luchtmacht iets had kunnen doen om de Holocaust te saboteren…

Busch «Die vraag wordt afdoende beantwoord in ‘The Bombing of Auschwitz’, een Amerikaans standaardwerk uit 2003. Het heeft tot de zomer van 1944 geduurd voor de geallieerden echt beseften wat er precies gebeurde, en voor ze de capaciteit hadden om Auschwitz te bombarderen. Voor de Hongaarse Joden was het dan al te laat, operatie Höss was al bijna voltooid. Toch blijft de discussie oplaaien. Volgens believers had de geallieerde luchtmacht nog 150.000 levens kunnen redden. Realisten brengen daar een resem technische argumenten tegen in. Precisiebombarderen was onnoemelijk moeilijk, de Duitsers konden schade snel herstellen. Treinsporen viseren was nog moeilijker. Bovendien hadden de Duitsers Auschwitz uitgekozen omdat het een knooppunt was. Als een spoor door sabotage werd onderbroken, lieten ze de treinen omrijden. Het is ook meermaals gebeurd dat ze een konvooi met gevangenen dagenlang lieten wachten, soms om voorrang te geven aan een militair transport. Dat mensen in hun beestenwagens crepeerden van honger, dorst of ontbering, was uiteraard geen punt.»

HUMO Kan latent antisemitisme de geallieerde passiviteit verklaren?

Busch «Vergelijk het met Srebrenica tijdens de oorlog in Joegoslavië. De Westerse geallieerden wisten perfect wat er zou gebeuren als ze niet ingrepen: ze hebben het leven van achtduizend moslims wetens en willens opgeofferd. Ingrijpen in Srebrenica paste op dat moment niet in het geopolitieke plaatje van de Balkanoorlog, en die moslims waren niet belangrijk genoeg om daaroverheen te stappen. Zo keken de geallieerden ook naar het lot van de Joden in de Tweede Wereldoorlog.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234