Naomi KleinBeeld Adrienne Grunwald / Guardian

De nieuwe groene politiekNaomi Klein

‘Het sprookje van de eeuwige groei is voorbij’

Als Greta Thunberg of Anuna De Wever het woord nemen, wordt er al eens met de ogen gerold, maar als Naomi Klein haar stem verheft, spitst menigeen de oren. Ook de schrijfster van bestsellers als ‘No Logo’ en ‘De shockdoctrine’ maakt zich ernstig zorgen over de opwarming van de aarde, en in ‘Brand!’ doet ze vakkundig uit de doeken waarom ook wij dat moeten doen: ‘Er is overal vuur, ook waar jij het niet ziet.’

Naomi Klein (49) komt met haar opengeklapte laptop de foyer van het hotel binnengestapt. Ze heeft de hele ochtend aan een toespraak over de klimaatverandering zitten schaven. Ze is al decennia politiek activiste, maar ze wordt nog altijd nerveus als ze in het openbaar moet spreken. Het liefst van al zit ze in haar eentje te schrijven.

– Twintig jaar geleden werd u wereldberoemd met uw boek ‘No Logo’, waarin u van leer trok tegen grote merken. Nu zet u zich in voor het klimaat. Vanwaar die ommezwaai?

NAOMI KLEIN «Zo’n grote ommezwaai is het niet, hoor. In de jaren 90 heb ik het consumentisme als levensstijl bestudeerd, en dat fenomeen heeft er mee toe bijgedragen dat de uitstoot van schadelijke stoffen enorm is toegenomen. Je kunt het feit dat wij producten uit de hele wereld consumeren, niet loskoppelen van de klimaatcrisis. Daar komt nog bij dat de klimaatverandering niet alleen een ecologische kwestie is, maar ook één van rechtvaardigheid.»

– Hoe bedoelt u?

KLEIN «Toen ik de gevolgen van de orkaan Katrina bestudeerde, merkte ik dat grote veranderingen een samenleving tot asociale maatregelen kunnen verleiden. Zo zijn er bij de wederopbouw van New Orleans veel minder sociale woningen opgetrokken dan er vroeger stonden en is het onderwijs geprivatiseerd. Op dat moment kon je in de toekomst kijken: het sprak voor zich dat we steeds vaker met zulke natuurverschijnselen te maken zullen krijgen, en dat die tot meer ongelijkheid zullen leiden.»

– Wat kunnen we doen om dat te vermijden?

KLEIN «Eén ding moet duidelijk zijn: het sprookje van de eeuwige groei is definitief voorbij, je kunt niet eindeloos blijven consumeren. Die levensstijl leidt niet alleen tot ecologische rampen, maar ook tot stress, verslavingen en ziekten. Dat los je niet op door alleen te proberen de CO2-uitstoot te verminderen. We moeten dringend evolueren naar een nieuwe economie.»

– U pleit voor een Green New Deal, net als Ursula von der Leyen, de voorzitster van de Europese Commissie. Waarom beroepen veel mensen zich nu op een economische hervorming die in de VS in de jaren 30 bekend werd als de New Deal?

KLEIN «Toen Franklin D. Roosevelt in 1933 president van de Verenigde Staten werd, ging het land niet alleen gebukt onder een economische depressie, maar ook onder een natuurramp. Door enorme stofstormen moesten miljoenen Amerikanen naar het noorden verhuizen en waren ze hun boerderijen kwijt. Roosevelt kondigde toen een reeks maatregelen aan waarmee hij arbeidsplaatsen wilde scheppen en de economie wilde aanzwengelen. Hij reguleerde de banksector, voerde sociale voorzieningen in en stimuleerde de culturele sector. Bovendien vond hij dat de mensen weer de natuur in moesten, om hun gezondheid te bevorderen. Hij liet drie miljoen mannen ruim drie miljard bomen planten en wandelroutes aanleggen. Dat is de richting die we uit moeten met de Green New Deal.»

Naomi KleinBeeld De Geus

– U en andere activisten krijgen het verwijt dat u van de klimaatcrisis gebruikmaakt om van het kapitalisme af te raken.

KLEIN «De klimaatcrisis is het symptoom van een systeemcrisis. De voorstanders van de vrijhandel en de globalisering hebben toegegeven dat sommige regio’s en mensen er schade van konden ondervinden, maar dat iedereen aan het einde van de rit zou profiteren. Maar de klimaatcrisis is de prijs die we betalen voor onze globale economie, waarbij ondernemers zoeken naar de goedkoopste manier om goederen te produceren en daarbij gebruikmaken van de goedkoopste energie. Nu moeten we dringend een beslissing nemen: een Green New Deal of helemaal niets.»

– Zo’n groene politiek zal vooral de armere lagen van de bevolking treffen, want door C02-taksen wordt het leven een stuk duurder.

KLEIN «Rechtvaardigheid moet centraal staan, anders zullen we nooit een oplossing vinden. Ik heb een globaal plan voor ogen: welvarende industrielanden zoals Duitsland en de Verenigde Staten moeten de bescherming van het klimaat financieren, zodat minder rijke landen de tijd hebben om op andere energiebronnen over te schakelen, groene jobs te creëren en hun wouden te vrijwaren. Anders krijg je toestanden zoals in Frankrijk, waar president Emmanuel Macron zich wel opwerpt als hoeder van de planeet, maar met zijn brandstoftaks vooral de levensstandaard van de Fransen dreigde aan te tasten.»

– Als het zo belangrijk is om iets aan de ongelijkheid te doen, waarom komen de linkse partijen dan nergens aan de macht?

KLEIN «In de Amerikaanse voorverkiezingen hebben kandidaten als Bernie Sanders en Elizabeth Warren toch veel steun gekregen. Die laatste pleit ervoor dat de overheid de vrije markt moet kunnen bijsturen, en ze wil een algemene ziekteverzekering invoeren in de VS. En in Europa heb je de Fridays for Future-beweging, die niet alleen op de barricaden staat voor het klimaat, maar die ook feministisch getint is, en tegen het fascisme gekant. Zulke bewegingen zullen onvermijdelijk tot politieke veranderingen leiden.»

– Eén van de redenen waarom de sociaaldemocratie het zwaar heeft in Europa, is dat ze zich niet meer aan de strijd tegen het grote onrecht wijdt. Talloze linkse fracties vechten voor hun eigen belangen.

KLEIN «De linkse partijen in Europa liggen om uiteenlopende redenen in de lappenmand, maar het zou verkeerd zijn om te zeggen dat mensen niet meer met onrecht begaan zijn. Daarom werk ik van mijn kant met hart en ziel aan de Green New Deal. Het is een metaverhaal, dat ruimte laat voor noden van diverse aard. Voor leerkrachten houdt die nieuwe groene politiek iets anders in dan voor bandwerkers in de automobielindustrie, maar we zitten allemaal in hetzelfde schuitje. Dat besef is er nu wel.»

– Volgens de Sloveense filosoof Slavoj Zizek moeten linkse denkers niet op de trein van de geschiedenis springen, maar aan de noodrem trekken.

KLEIN «Ik lees Slavoj Zizek niet meer, maar er heerst een vervelend misverstand: je zou in een volgepakt theater niet ‘Brand!’ mogen roepen als er geen brand is. Maar er is overal vuur, ook waar jij het niet ziet. Vraag het maar aan de Australiërs: je kunt niet meer om de klimaatverandering heen.

»We moeten niet proberen om cool te zijn omdat we daar onze identiteit aan ontlenen. Zelf heb ik me altijd als een rustige, beheerste vrouw gedragen: ik had snel door dat ik, als vrouw die over economie schreef, extra bedaard moest overkomen, zodat de mensen me ernstig zouden nemen. Dat is nu niet meer aan de orde: het brandt, en dat kun je maar beter zo luid mogelijk roepen.»

Naomi Klein: 'Mijn zoon is 7 jaar en neemt de opwarming van de aarde zeer ernstig. Hij is echt bang voor wat er zou kunnen gebeuren'Beeld Adrienne Grunwald / Guardian / eyevine

– U blijft wel altijd opgewekt, hoe zwaar de thema’s die u behandelt ook zijn.

KLEIN «Ik ben niet altijd zo opgeruimd, hoor. Ik heb ook momenten waarop ik angstig en bedroefd ben. Ik ben erg met de natuur verbonden: mijn hele familie woont in British Columbia, in Canada, dat is één van de mooiste regio’s ter wereld. Maar nu zie je daar overal dode zalmen op het water drijven, omdat het te warm is. Dan weet je dat het ecosysteem er beroerd aan toe is, want zij zijn ook de belangrijkste voeding voor beren en orka’s. En het ergste is dat het niet meer goed komt. Wat me nog meer opwindt, is dat mensen zich bij de hopeloosheid van de situatie neerleggen: ‘Vreselijk, maar laten we ervan genieten zolang het nog kan.’»

BLOEDBAD

– Hoe bent u zelf eigenlijk een linkse activiste geworden?

KLEIN «Dat zit in de familie. Mijn grootvader tekende bij Walt Disney mee aan films als ‘Fantasia’ en ‘Bambi’. Hij was ook bij de vakbond, en toen ‘Dumbo’ klaar was, organiseerde hij mee een staking. Hij werd ontslagen en daarop zijn mijn grootouders naar New Jersey verhuisd. Daar hebben ze een huis gebouwd en waren ze erg actief in het culturele leven – ook Woody Guthrie verkeerde in die kringen. Later draaide mijn moeder feministische films, en toen mijn vader in het leger moest gaan om in Vietnam te vechten, zijn mijn ouders naar Canada verhuisd – zo kon hij ontsnappen aan de legerdienst.»

– U hebt eens gezegd dat u zich enorm voor uw ouders schaamde.

KLEIN «Ja, ik vond het gênant, zoals zij leefden. Ik ben opgegroeid in de jaren 80 en ik wilde een jeugd als die van de andere jongeren in mijn omgeving: ik wilde in het winkelcentrum rondhangen met mijn vriendinnen. Ik heb véél ruziegemaakt met mijn ouders, maar ik begon me pas in december 1989 voor politiek te interesseren.»

– Wat was de aanleiding?

KLEIN «Het bloedbad van Montreal, een vreselijk geval van vrouwenhaat. Een schutter heeft op 6 december 1989 veertien vrouwen doodgeschoten in de Ecole Polytechnique. Thuis had hij een lijst liggen met de namen van andere vrouwen die hij verantwoordelijk achtte voor zijn mislukte leven. Daarop stonden ook vriendinnen van mijn moeder vermeld. Toen heb ik besloten dat ik geëngageerd in het leven wilde staan.»

– U hebt zich ook ingezet voor een boycot van Israël met de internationale vereniging Boycott, Divestment, Sanctions (BDS). Waarom hebben linkse activisten het zo gemunt op dat land?

KLEIN «Ik ben niet geobsedeerd, ik wil gewoon consequent zijn. Veel linkse denkers hebben op alle landen kritiek, behalve op Israël. Dat vind ik niet kunnen.»

– In Duitsland is BDS veroordeeld wegens antisemitisme: kunt u dat begrijpen?

KLEIN «Ik ben zelf Joodse, en ik ben doodsbang dat het antisemitisme weer in alle hevigheid zou oplaaien. Ik woon in New Jersey, en daar is onlangs een aanslag gepleegd op een Joodse kruidenier, waarbij vier onschuldige mensen zijn omgekomen. Ik vind het gevaarlijk om kritiek op de schending van mensenrechten in Israël te vergelijken met antisemitisme. Duitsland heeft zijn eigen geschiedenis en er zijn ook redenen voor die gerechtelijke uitspraak, maar het mag die niet projecteren op de rest van de wereld, en al zeker niet op de Joden.»

– Hebt u ooit al het gevoel gehad dat het activisme tegen zijn limieten aan botst?

KLEIN «De frustratie van veel activisten komt voort uit het feit dat ze eigenlijk vooral bezig zijn met andere linksgeörienteerde fracties te bekampen. Ik vind het bijzonder inspirerend dat de jonge klimaatactivisten ervan doordrongen zijn dat het niet bij één campagne mag blijven, maar dat de klimaatzaak hun hele verdere leven een grote rol zal spelen. Ze hebben meer aandacht voor elkaar en behandelen elkaar beter dan de activisten van mijn generatie.»

– Veel jonge vrouwen vragen u of ze nog wel kinderen op de wereld moeten zetten.

KLEIN «Het is blijkbaar een trend bij jonge mensen om geen kinderen meer te willen. Dat vind ik ronduit verschrikkelijk, want als de voortplanting een politiek issue wordt, kan het vreselijk fout gaan – denk maar aan de gedwongen steriliseringen in een niet zo ver verleden. Geboortebeperking is volgens mij ook niet de oplossing voor het klimaatprobleem. Wie mij om mijn mening vraagt, antwoord ik: ‘Mensen zullen altijd kinderen krijgen, en wij moeten ervoor zorgen dat die een toekomst hebben.’»

– Hebt u het met uw zoon over de klimaatverandering?

KLEIN «Hij is 7 jaar en neemt de opwarming van de aarde zeer ernstig. Hij is echt bang voor wat er zou kunnen gebeuren. Ik wil hem zoveel mogelijk beschermen, dus zeg ik hem gewoon dat we voor een groene politiek moeten gaan. En ik concentreer me op kleinere dingen. In onze buurt willen ze een steenkoolcentrale bouwen, en ik neem hem mee naar betogingen tegen dat plan.»

– In uw boek ‘Brand!’ schrijft u dat een individu in zijn eentje niets tegen de klimaatverandering kan beginnen.

KLEIN «Ik bedoel niet dat we niets moeten doen, maar we moeten opletten dat we sommige bevolkingsgroepen niet voor het blok zetten met al die maatregelen om de uitstoot van schadelijke stoffen te verminderen. Fietsen is leuk, gezond en milieuvriendelijk, maar niet overal liggen veilige fietspaden. En je kunt wel vervuilende auto’s verbieden, maar dan moet je ook degelijk openbaar vervoer aanbieden.»

– Klimaatactivisten worden geacht het goede voorbeeld te geven: ze moeten ecologisch verantwoord eten en zo weinig mogelijk het vliegtuig nemen. Voelt u zich aangesproken?

KLEIN «Mijn buitenlandse uitgevers ergeren zich eraan dat ik me niet graag verplaats om mijn boeken te promoten, maar ik ben voor dit interview ook niet met een zeilboot gekomen, zoals Greta Thunberg zou doen (lacht). Als ik het gevoel heb dat ik iets in beweging kan krijgen, dan neem ik het vliegtuig en schaam ik me daar niet voor. We maken allemaal deel uit van het systeem. Als we niet hypocriet mogen zijn en niet binnen de grenzen van het systeem kunnen handelen om het te veranderen, kunnen we helemaal niets gedaan krijgen. Dat is net zoals met roken.»

– Roken?

KLEIN «De geschiedenis heeft ons geleerd dat we strenge regels nodig hebben als we een complete gedragsverandering willen teweegbrengen. Ik ben pas gestopt met roken toen het verboden werd op openbare plaatsen en in gesloten ruimtes. Bij ons in New Jersey kan het erg koud zijn: ik wilde niet meer bij min 30 graden in mijn eentje buiten staan roken (lacht)

© Süddeutsche Zeitung

Naomi Klein, ‘Brand! Een vurig pleidooi voor een nieuwe groene politiek’, De Geus

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234