null Beeld

Het wereldwijde populisme, de brexit en de overwinning van Trump verklaard: 'Wie geeft de jongeren een verhaal waarin ze kunnen geloven?'

Hebt u al van de olifantcurve gehoord? Waarschijnlijk niet, en toch zou die grafiek, het resultaat van economisch onderzoek naar de evolutie van de inkomensongelijkheid in de wereld, weleens de beste verklaring voor de doorbraak van Donald Trump en het wereldwijde populisme kunnen zijn. ‘Iets meer dan de helft van alle economische groei is de voorbije dertig jaar naar de rijkste 5 procent van de bevolking gegaan.’

'De globalisering heeft miljoenen mensen uit de armoede gehaald, maar de lagere middenklasse in het Westen heeft daar de prijs voor betaald'

Het vriest stenen uit de grond in Wenen, waar de Servisch-Amerikaanse econoom Branko Milanovic een reeks gastcolleges geeft over zijn onderzoek, dat hem – toch in economiekringen – wereldberoemd heeft gemaakt. Hij bestudeert al een hele tijd de inkomensongelijkheid en de verschillen tussen landen. Die ongelijkheid groeit of daalt in cyclische golven, en wordt veroorzaakt door oorlogen, ziekte, technologische revoluties, sociale strijd en – de meest recente evolutie – door de globalisering van de wereldeconomie, grofweg sinds de val van de Muur in 1989 en de bijna gelijktijdige intrede van China in de wereldhandel.

Branko Milanovic «Ik heb – omdat de gegevens voor het eerst in de geschiedenis beschikbaar waren – de evolutie van inkomens in de hele wereld berekend gedurende de afgelopen dertig jaar. Die heb ik uitgezet in een grafiek waarin ik de hele wereldbevolking in tien delen heb verdeeld: de armste 10 procent, de 10 procent iets minder armen, dan de lagere middeninkomens, daarna de hogere, tot op het einde van de grafiek de 10 procent rijksten van de wereldbevolking opduiken. Uit die grafiek bleek wat velen van ons al intuïtief aanvoelden: dat de vruchten van de globalisering niet evenredig over de inkomensgroepen zijn verdeeld, maar dat er winnaars en verliezers zijn.»

HUMO De grote winnaars blijken de Aziatische landen te zijn, en de heel rijke mensen.

Milanovic «Ja, de grootste inkomensstijging vind je in China, in heel Zuidoost-Azië eigenlijk. Daar is het inkomen van de gemiddelde inwoner in dertig jaar tijd meer dan verdubbeld, soms zelfs verdriedubbeld. Die landen staan in de grafiek iets onder het midden van het gemiddelde wereldinkomen. Dat is de rug van de olifant. Een andere groep die het uitstekend heeft gedaan, zijn de rijken in alle delen van de wereld, al woont en werkt het grootste deel daarvan in het rijke Westen. Ook zij hebben hun inkomen zien verdubbelen, en hoe rijker ze al waren, hoe meer ze nog zijn gaan verdienen. De grootste inkomensstijging zit daar trouwens, bij de hoogste één procent.»

HUMO En wie heeft er verloren?

Milanovic «De armste 10 procent heeft er zo goed als niets bij gekregen, maar ook de groep die wereldwijd gezien tot de betere middenklasse behoort, maar die in het Westen de lagere middenklasse vormt, heeft in de afgelopen dertig jaar geen enkele vooruitgang geboekt. Die mensen hebben nog net hetzelfde besteedbare inkomen als dertig jaar geleden. Zij hebben geen enkele vrucht van de globalisering geplukt, integendeel, velen van hen zijn er zelfs op achteruitgegaan en hebben hun baan verloren toen de productie naar Azië verhuisde.»

HUMO Is die evolutie de erfenis van de jaren onder Reagan en Thatcher?

Milanovic «Het is moeilijk om te proberen dertig jaar wereldwijde inkomensevolutie terug te brengen tot één determinerende oorzaak, maar er is zeker een verband: de verandering is op dat ogenblik begonnen. Maar naast die twee politici komt ook op haast hetzelfde ogenblik Deng Xiaoping aan de macht in China. Er startte een driedubbele kapitalistische revolutie. Maar of de inkomensevolutie het gevolg is van een globaliserende economie of van hun beleidsbeslissingen valt moeilijk uit te maken, waarschijnlijk een mengeling van alles. Wij economen kunnen het daar jarenlang grondig over oneens zijn (lacht).»

undefined

'Het inkomen in Congo is vandaag lager dan ten tijde van de onafhankelijkheid in 1960'

HUMO Ook grote delen van Afrika hebben niets gewonnen: in Congo, becijferde u, is het reële inkomen er al honderd jaar niet meer op vooruitgegaan.

Milanovic «Het is vandaag zelfs lager dan ten tijde van de onafhankelijkheid in 1960. Terwijl het qua mineralen toch één van de rijkste landen ter wereld is. Hoe verklaar je dat ze daar een ééuw verloren hebben? Dat is nog veel te weinig onderzocht. Corruptie en zelfverrijking door de plaatselijke elite is de meest gehoorde verklaring. Oké, maar China, de grote winnaar van de globalisering, kent toch óók corruptie en zelfverrijking? Er moet dus meer aan de hand zijn dan dat, en vermoedelijk zijn het de vele gewapende conflicten in Afrika: oorlog is de hele voorbije eeuw overal ter wereld een factor geweest die inkomens doet stagneren en de ongelijkheid tussen inkomens paradoxaal genoeg verkleint, net omdat er in oorlogen ook veel kapitaal wordt vernietigd.»

HUMO Tegenwoordig is niet oorlog, maar vooral globalisering de oorzaak van de inkomensevolutie.

Milanovic «Zeker. De globalisering heeft de inkomensongelijkheid op wereldniveau doen afnemen – er zijn nu meer mensen die een hoger inkomen hebben dan dertig jaar terug. Tegelijk heeft het de inkomensongelijkheid in de verschillende landen doen toenemen – er zijn meer rijke en zeer rijke mensen in de verschillende landen, maar ook steeds meer mensen die op hetzelfde inkomensniveau zijn blijven hangen, en die dus eigenlijk armer zijn geworden. Bovendien is het verschil tussen die twee groepen toegenomen: de inkomenskloof tussen arm en rijk wordt groter. Ik denk dat we de volgende dertig jaar wel naar een stabilisatie van dat fenomeen gaan, een soort pauze. In ieder geval is het bijna ondenkbaar dat we nog eens zo’n snelle evolutie zullen meemaken.»


Positieve kracht

HUMO Uw grafiek toont ook dat het zogenaamde trickle-down-principe – dat stelt dat wanneer rijken het goed hebben, er automatisch meer welvaart komt voor iedereen – niet klopt.

Milanovic «Nee, en dat is een politiek probleem voor de voorstanders van globalisering in de rijke landen. Er is in de rijke landen, en vooral in de VS, de laatste dertig jaar helemaal geen trickle-down geweest, alleen een verdere stijging van de inkomensongelijkheid. Maar dat is jarenlang verborgen gebleven omdat men zowat onbeperkt kon lenen: ook al ging men er niet op vooruit, door te lenen konden veel mensen toch nog een huis verwerven. Alleen stortte dat kaartenhuisje in toen bleek dat we op een kredietbubbel zaten: mensen konden die leningen niet terugbetalen en zo zijn we in de financiële crisis van 2008 terechtgekomen.

null Beeld

»Waarom is ongelijkheid zo’n hot topic geworden? Omdat na de crisis alle mechanismen zijn weggevallen die de verliezers van de globalisering verborgen hielden. Het is een beetje als laag water: pas bij eb, als het water wegtrekt, zie je de vuiligheid die is achtergelaten.»

undefined

'Wie 1 miljard euro bezit en elke dag 1.000 euro wil uitgeven, heeft 2.600 jaar nodig om zijn geld op te krijgen'

HUMO Maar globalisering, afhankelijk van waar je zit op de olifant, kan goed of slecht voor je zijn.

Milanovic «Dat is net het punt. Het kan de twee tegelijk zijn. Net zoals dat ooit voor de industriële revolutie het geval was, en het morgen voor robotisering en automatisering zal gelden. Globalisering is een vloek voor wie weggeconcurreerd wordt door iemand die langer wil werken in slechtere omstandigheden voor minder loon, en het is een zegen als je de inpikker van die job bent, en je inkomen ziet verdubbelen. Het is heel dubbel. Ik heb de indruk dat, op wereldschaal gezien, globalisering een positieve kracht is geweest, die miljoenen mensen uit bestaansonzekerheid en armoede heeft gehaald. Dat is heel belangrijk. Maar de prijs daarvoor is betaald door de lagere middenklasse uit de rijke landen.»

HUMO Uw cijfers tonen wel alleen de procentuele vooruitgang. Als een Chinees 2 dollar per uur gaat verdienen in plaats van 1 dollar, verhoogt zijn inkomen met 100 procent. Maar dan is het nog altijd tien keer lager dan dat van een Amerikaanse fabrieksarbeider die al dertig jaar dezelfde 20 dollar per uur verdient en die dus 0 procent is vooruitgegaan.

Milanovic «Klopt. Een verdriedubbeling van het loon in China is maar een klein bedrag naar westerse normen. Als je het hele groeibedrag van de afgelopen dertig jaar neemt en je afvraagt waar dat naartoe is... Wel, iets meer dan de helft van alle economische groei is naar de rijkste 5 procent van de bevolking gegaan, die vrijwel allemaal in het Westen wonen. De doorsnee Chinees komt in de buurt van een modaal inkomen uit Bulgarije of Roemenië, de armste landen van de Europese Unie. In de Chinese steden zit hij daar zelfs al een beetje boven. Dat is een onwaarschijnlijk succes, vergeleken met wat hij dertig jaar terug had.»

null Beeld

HUMO Wat dan ook betekent dat de aantrekkingskracht van China als lagelonenland zal verdwijnen?

Milanovic «Zeker, je ziet nu al een delokalisatie van industriële activiteiten vanuit China naar India, Indonesië en Vietnam. We weten niet hoe het verder zal gaan. Iedere economische toekomstvoorspelling van de afgelopen vijftig jaar vertrok altijd vanuit de premisse dat dingen grotendeels verder zouden evolueren zoals ze dat voordien hadden gedaan. In werkelijkheid is dat nooit het geval geweest en is er steeds weer iets onverwachts gebeurd. Zullen armere landen de plaats van China innemen? Zal exportgedreven economische groei de voornaamste groeifactor voor het inkomen van mensen in arme landen blijven? Zal China even stabiel blijven als het inkomen van zijn middenklasse gaat stagneren, wat nu dreigt te gebeuren? We weten het eenvoudigweg niet.»

HUMO Zal de trend van steeds groeiende ongelijkheid, die Thomas Piketty al in de rijke landen vaststelde, verder aanhouden?

Milanovic «Het afgelopen decennium is die in ieder geval spectaculair gegroeid. Eigenaardig genoeg wordt die sterk groeiende ongelijkheid tussen rijk en arm in het Westen als minder problematisch gezien dan het banenverlies door de globalisering, terwijl het toch allebei resultaten van dezelfde dynamiek zijn. De vraag wordt dus ook hoe je die ongelijkheid gaat verklaren, hoe je het aannemelijk blijft maken dat je middenklasse er niet op vooruitgaat, terwijl je toplaag de helft van alle groei binnenhaalt.»


Siamese tweelingen

HUMO Mag je zeggen dat de olifantcurve ook de verkiezing van Donald Trump verklaart?

Milanovic «Voor een stukje wel. De middenklasse heeft objectief gezien socio-economische redenen genoeg om boos en gefrustreerd te zijn: zij is inderdaad de verliezer van de globalisering. Ze heeft gezien hoe de banken wel gered werden, maar zij heeft zelf veel minder gekregen. Sociologisch onderzoek naar de Trump-achterban toont dat de lagere middenklasse zijn sterkste basis vormt. De Hillary Clinton-analyse dat het alleen om achtergebleven, domme en racistische ‘deplorables’ zou gaan, is wat kort door de bocht: die mensen hebben echt wel reden tot klagen. Het zijn mensen die niemand kent, omdat niemand ze ooit opzoekt.

»Je kan je ook afvragen of de groeiende xenofobie puur en onversneden racisme is, of ook een reactie op die economische ontwikkeling, waarvan men haarfijn aanvoelt dat ze vooral mensen in andere landen ten goede is gekomen. Dan kun je reageren zoals Hillary Clinton deed en die mensen beledigen, of je kunt doen zoals Bernie Sanders, en pleiten voor sociale correcties, goed publiek onderwijs, investeringen in en voor de armere middenklasse. Maar de Democraten, die ook gevangenzitten in de neoliberale logica, hebben voor Clinton gekozen.»

undefined

'Populisme en plutocratie, waarbij de rijken de macht uitmaken, kunnen best hand in hand gaan.'

HUMO Door op Trump te stemmen, hebben de poor whites uiteindelijk wel een regering van miljardairs gekozen. Erg logisch is dat toch niet?

Milanovic «Het is ironisch, ja. Maar vergis je niet, het zou weleens twee kanten kunnen uitgaan. De miljardairs die nu in de regering-Trump zitten, zijn niet de Silicon Valley-jongens die met de internationalisering van hun merken en producten miljardair zijn geworden, maar mensen die voornamelijk in de VS hun centen hebben verdiend. Een politiek waarbij ze tegelijk hun eigen belangen verdedigen, door bijvoorbeeld de belastingen te verlagen en verder te dereguleren, maar ook de overheid laten investeren in grote infrastructuurwerken met de daarbij horende werkgelegenheid voor de lagere middenklasse, is perfect te combineren. Men moet dan wel bereid zijn de staatsschuld verder te laten toenemen. Ronald Reagan en George W. Bush hebben hun dat al eens voorgedaan, zij geloofden ook in de stelregel ‘screw the budget’. Plutocratie, waarbij de rijken de macht uitmaken, en populisme kunnen best hand in hand gaan.»

HUMO Verklaart de olifantcurve ook de brexit?

Milanovic «Bijna naadloos, ja. Bij de brexit staat ook het beschermen van de eigen natie tegen de effecten van internationalisering centraal. Het is opvallend hoe simultaan de VS en Groot-Brittannië bewegen. Net zoals je ooit het koppel Reagan-Thatcher had, en daarna Clinton-Blair, zie je nu het duo Trump-May opstaan, telkens bijna Siamese tweelingen. Sceptisch tegenover te veel internationale samenwerking, protectionistisch en nationalistisch. De brexit had ook een sterke antimigranteninsteek, ook tegen legale migratie vanuit de Europese Unie.»

undefined

'Wie geeft de jongeren een verhaal, een project waarin ze kunnen geloven?'

HUMO Hoe komt het dat de sociaaldemocratie, historisch toch de vertegenwoordiger van de kleine man, daar niet van profiteert? Sterker nog, bijna overal in Europa ligt ze in de lappenmand.

Milanovic «Samen met de globalisering is er een onwaarschijnlijke verandering in de arbeidsorganisatie gekomen. De fabrieken die delokaliseerden, waren ook de plekken waar grote groepen arbeiders werkten, zich organiseerden in vakbonden en door actie minder ongelijkheid afdwongen. Met de overgang van een industriële naar een dienstensamenleving is dat model grotendeels verdwenen en in de overgang naar een informatiesamenleving zie je nog meer individualisering: het aantal mensen dat als freelancer en zelfstandige aan de slag is, is nooit zo groot geweest.

»Dus als de jobonzekerheid toeneemt, ontstaat er vanzelf een klasse van zelfstandigen die meer en meer gespecialiseerd zijn en niet meer vertegenwoordigd worden, tenzij door zichzelf. Ze onderhandelen één-op-één met hun werkgever. Zeker de jongeren moeten in dat systeem zien te overleven, en zij zien hoe de vakbonden vooral de belangen van oudere werknemers verdedigen, die een statuut hebben waar zij alleen maar van kunnen dromen. Wie geeft die jongeren een verhaal, een project waarin ze kunnen geloven? Want na de val van de Muur hebben de sociaaldemocraten geen echt verhaal meer gehad, tenzij de Derde Weg van Tony Blair, een aanvaarding van het neoliberalisme dat je nu overal op zijn grenzen ziet stoten. Dan hoef je niet verbaasd te zijn dat alleen Bernie Sanders, Jeremy Corbyn (Britse Labourleider, red.) of andere radicalere linkse bewegingen nog wat aantrek vinden. Maar in Frankrijk zie je nu de kinderen van oud-communisten voor Marine Le Pen stemmen, en hun ouders geven hun gelijk.

»Wat je ook steeds ziet, is een afrekening met het verleden: Oost-Europese landen met een communistische geschiedenis hebben nu zo goed als allemaal rechts-nationalistische regeringen, Zuid-Europese landen waar ooit militaire dictaturen aan de macht waren, zoals Griekenland, Spanje en Portugal, stemmen nu veeleer links. Tot slot zie je dat de middenklasse historisch gezien steeds eerder centrum stemde, weg van te grote extremen: maar hoe minder middenklasse en hoe groter de ongelijkheid, hoe minder gematigde stemmen. Dat verdampen van de middenklasse gebeurt in de twee richtingen, maar ongelijk: voor iedere Amerikaan die de middenklasse ontstijgt en rijker wordt, zijn er drie die uit de middenklasse naar beneden vallen. Dat doet de economische polarisatie toenemen, en dus op termijn ook de politieke en culturele polarisatie.»

undefined

'Geen enkele sector doet het de laatste jaren beter dan die van de luxeproducten: dure auto's, juwelen, champagne.'

HUMO Zie je die polarisatie ook in de economie?

Milanovic «Zeker. Geen enkele sector doet het de laatste jaren beter dan die van de luxeproducten: dure auto’s, juwelen, champagne, die omzet boomt. Bij de loontrekkenden zie je dan weer dat het aantal veiligheidsagenten – ik heb het over mensen die in luxewinkels aan de deur staan – de afgelopen vijf jaar wereldwijd verdubbeld is: 2 tot 3 procent van de werknemers in de westerse landen werkt als veiligheidsagent, hebben collega’s onlangs uitgerekend. Dat is echt een teken des tijds. Ik heb me onlangs nog afgevraagd hoeveel van het beschikbare wereldinkomen er een paar weken terug bij elkaar zat in Davos, waar een paar duizend van de rijksten ter wereld samenkwamen. In mijn voorzichtigste schatting kwam ik een stuk hoger uit dan de helft van het totale wereldinkomen.»

HUMO Wij kunnen ons moeilijk voorstellen wat dat betekent, miljardair zijn.

Milanovic «Een simpel trucje: stel dat je de lotto wint, en je hebt 1 miljoen euro te spenderen. Je besluit iedere dag 1.000 euro uit te geven, dan is je geld na ongeveer drie jaar op. Stel je nu voor dat je 1 miljard hebt gewonnen, en je wil ook 1.000 euro per dag uitgeven, dan kun je dat 2.600 jaar volhouden. Dus om vandaag zonder geld te zitten, moet je begonnen zijn in de tijd dat de ‘Ilias’ werd geschreven.»


Vlucht vooruit

HUMO Wat ook uit de olifantcurve blijkt, is dat het land waar je geboren bent de meest bepalende factor is voor je inkomen.

Milanovic «Globaal kan je zeggen dat 60 procent van je inkomen bepaald wordt door je land van geboorte, 20 procent door de familie waarin je geboren wordt, en 20 procent door je eigen talenten, inspanningen en verdiensten. Maar de meeste mensen schatten de verhouding net omgekeerd in. En heel raar : hoe armer mensen zijn, hoe meer ze geloven in opwaartse sociale mobiliteit. Terwijl het belang daarvan minimaal is en slechts voor een heel klein percentage van de bevolking geldt. Zelfs als je helemaal onderaan de ladder geboren wordt in de Verenigde Staten, zal je inkomen bijna honderd keer hoger liggen dan dat van de gemiddelde Congolees, in Zweden zal je 71 keer meer verdienen, in Brazilië 13 keer meer. En dan hou ik nog geen rekening met de hogere levensverwachting die je in het Westen hebt, die het inkomensverschil over je hele leven nog groter maakt. Wetende dat 97 procent van de wereldbevolking leeft in het land waar ze ook geboren zijn, is dat een allesbepalende factor. Het is wel eigenaardig: we zijn geneigd in individuele landen het toevallige voordeel dat je hebt door in een rijke familie geboren te zijn een beetje te beperken door erfenisbelastingen en andere maatregelen. Maar aan het even grote toeval van je geboorteplaats doen we helemaal niets.»

undefined

'60 procent van je inkomen wordt bepaald door je land van geboorte, 20 procent door de familie waarin je geboren wordt, en 20 procent door je eigen talenten en verdiensten'

HUMO Omgekeerd moet je dan ook besluiten dat een economische vluchteling volkomen juist redeneert: migratie naar een rijker land is voor iedereen van ons de meest zekere weg naar een inkomensstijging.

Milanovic «Daar is op basis van de data geen speld tussen te krijgen. Dus die druk zal blijven en zal je toch op één of andere manier moeten managen. Raar eigenlijk, dat we wel voor liberalisering en vrijhandel van goederen en diensten zijn, maar niet voor vrijhandel van arbeidstijd. Nu hebben we de neiging ofwel onze grenzen zoveel mogelijk te sluiten voor arbeid, ofwel hoge voorwaarden te stellen inzake scholing of kapitaal. Dat laatste is contraproductief, want zo beroof je arme landen eigenlijk van hun hoogopgeleide elites. Ook de eerste oplossing is dubbel: ofwel kom je er helemaal niet in, ofwel krijg je via asiel of gezinshereniging tóch een verblijfsstatus, en dan heb je meteen vrijwel alle rechten van de ingezetenen. Kunnen we niet een soort tussenstatus bedenken? Waarbij economische migranten bijvoorbeeld vijf jaar hier in het rijke Westen werken, in een statuut dat niet zo volwaardig is als dat van de ingezetenen, waardoor die de migranten niet als een bedreiging voor de verzorgingsstaat beschouwen? Waarbij die migranten op geregelde tijdstippen terug naar hun land zouden moeten gaan en daar mee dingen moeten opbouwen, voor ze weer een periode in het Westen kunnen gaan werken?»

HUMO Zeer pragmatisch, maar ook discriminerend: je krijgt dan A- en B-burgers.

Milanovic «Juist, maar nu heb je illegalen! We zijn heilig verontwaardigd over de Zuidoost-Aziatische bouwvakkers die in gevaarlijke omstandigheden voetbalstadions bouwden in de Emiraten. Terecht, hun werkomstandigheden zijn naar onze normen verschrikkelijk. Maar desondanks bleven ze toch telkens terugkeren, omdat ze in de Emiraten een hoger inkomen konden verdienen dan in hun geboorteland. Ik verdedig geen mensonwaardige werkomstandigheden, maar kunnen we dan niet beter pragmatisch zijn dan principieel, en in plaats van zwart of wit een soort tijdelijk tussenstatuut bedenken, dat na een aantal periodes uiteindelijk tot een vaste verblijfsvergunning kan leiden? Daar zou iedereen toch beter van worden? Mogelijk krijg je voor zo’n beleid ook een maatschappelijk draagvlak. Voor open grenzen vind je dat nooit, het is praktisch ook niet haalbaar.»

HUMO U ziet de inkomenskloof in de toekomst nog vergroten.

Milanovic «Ja, en daar zijn heel wat redenen voor. Om te beginnen zal met de robotisering en de automatisering het aandeel van kapitaal in de productie nog toenemen, ten koste van arbeid. Omdat kapitaal meer rendeert dan arbeid, dat heeft Thomas Piketty al mooi aangetoond. Bovendien – en dat is nieuw in de geschiedenis – zijn de topverdieners en de toprenteniers steeds vaker dezelfde mensen. De CEO’s, die steeds meer in aandelenopties betaald worden, gaan er zowel in loon als in kapitaal steeds meer op vooruit. Hun positie is moreel gesproken nog te rechtvaardigen, want zij danken hun inkomen uiteindelijk aan hun inspanningen, niet aan de familie waarin ze geboren zijn. Bovendien zie je zulke mensen steeds vaker met elkaar trouwen, waardoor die families weer meer kansrijke kinderen voortbrengen. Eigenlijk kan je stellen dat vandaag de levensloop van een kind al in zijn 5de levensjaar grotendeels vastligt, afhankelijk van het geboorteland, de familie en het onderwijs dat hij of zij kan krijgen.»

HUMO Moeten toplonen dan begrensd worden? In België bestaat er een maximumverloning voor CEO’s van overheidsbedrijven.

Milanovic «Dat klinkt me net iets te betuttelend in de oren, en je loopt het risico dat de betere CEO’s niet meer voor de overheid willen werken. Je kan dat creatiever oplossen. In Portland hebben ze bijvoorbeeld het tarief van de vennootschapsbelasting mede afhankelijk gemaakt van de loonspanning tussen de best en de slechtst betaalde van een bedrijf. Wil je de baas het duizendvoudige betalen van de schoonmaker? Dat mag, maar dan betaal je wel een stuk meer belastingen dan wanneer hij maar honderd keer meer verdient.»

HUMO Hoe komt het eigenlijk dat mensen zich meer storen aan culturele of religieuze verschillen dan aan inkomensverschillen?

Milanovic «Meestal gaan die toch hand in hand. Zo storen mensen zich meer aan migranten met een lage opleiding en een laag loon. Omdat ze die ook vaak zien als een potentiële bedreiging voor hun eigen arbeidspositie. In Wenen is 40 procent van de bevolking in het buitenland geboren, maar meestal ook behoorlijk bemiddeld. Dan lees je af en toe een beetje kritiek over de stijgende en soms onbetaalbare huurprijzen voor de lokale bevolking, maar ze spenderen er ook hun geld. Dus meestal is rijk welkom, en arm veel minder. Het inkomen speelt minstens een even grote rol als culturele of religieuze verschillen. Heb je ooit de biografie van Zlatan Ibrahimovic gelezen, waarin hij vertelt over zijn jeugd in Malmö? Hij is opgegroeid in de wijk Rosengard, in wezen een getto voor politieke vluchtelingen, een bijzonder ruwe wijk zonder veel vooruitzicht op sociale mobiliteit. Net zoals in veel zwarte getto’s in de VS waren de enige mogelijkheden om daaruit te ontsnappen sport of muziek. Hij was ook eerst een arm probleemgeval dat fietsen stal en in vechtpartijen betrokken raakte, en toen werd hij een groot en rijk profvoetballer en plots was dezelfde man het ultieme rolmodel. Dus ja, het inkomen bepaalt ook heel erg hoe men naar een migrant of een vluchteling kijkt.»

HUMO Er lopen behoorlijk wat doemdenkers rond die vrezen dat robotisering en automatisering nog veel meer mensen werkloos zullen maken, waardoor de ongelijkheidskloof nog zal toenemen.

Milanovic «Dat klinkt logisch, maar ik ben toch niet zo pessimistisch. Zulke doemvoorspellingen waren er ook ten tijde van de industriële revolutie, toen men stoommachines ging kapotslaan. Je hoorde die scenario’s ook bij de informatierevolutie, toen computers al het werk zouden gaan overnemen. Wat je telkens ziet, is dat er andere soorten jobs ontstaan, waarvan niemand tien jaar eerder ooit gehoord had. Je kan inderdaad niet garanderen dat die even vast of goed betaald zullen zijn als die van een vorige generatie. Maar net zoals we de vorige generatie machines overleefd hebben, zal het met de digitalisering ook wel lukken. Wat me eerder zorgen baart, is dat je nu ook steeds meer delokalisatie van hoogopgeleide banen ziet. Het zijn niet langer alleen de arbeiders aan de lopende band die hun baan verloren zien gaan aan lagelonenlanden, maar steeds meer boekhouders, programmeurs en anderen die dachten daarvan gevrijwaard te zijn. Omgekeerd kan technologie ook de armsten helpen: je kan in Afrika een arme boer niet langer wijsmaken wat je wilt, want op zijn smartphone kan hij onmiddellijk zien wat de marktprijzen van die dag zijn, en met hetzelfde toestel kan hij ook zien of je hem al dan niet betaald hebt. Wat de effecten zullen zijn van dat soort technologie, moeten we afwachten.»

HUMO Moeten we iets doen aan de ongelijkheid of houdt die net de dynamiek van een samenleving in stand?

Milanovic «De druk om er iets aan te doen is altijd groter in landen met een grote ongelijkheid dan in de meer egalitaire Europese verzorgingsstaten. Maar er is geen meetstok voor een aanvaardbaar niveau van ongelijkheid, omdat zoiets vooral een ideologische keuze is. Al zie je wel dat de geluksindicatoren hoger liggen in rijkere landen met een kleinere inkomensongelijkheid en een hogere sociale bescherming.

»De ongelijkheid zie ik niet meteen afnemen, maar wat ik wel een goed idee vond, was er ééntje van de onlangs overleden Tony Atkinson, een collega-onderzoeker van ongelijkheid, die voorstelde dat iedere 18-jarige een ‘burgerschapserfenis’ zou krijgen van 10.000 euro, te financieren met hogere erfenisrechten, zodat je de ongelijkheid van de wieg waarin je geboren wordt, een stukje kan afzwakken. Bovendien zal het ook helpen een andere ongelijkheid te verminderen, die tussen de ouderen en de jongeren. Niet iedereen die sterft, is rijk, maar oudere mensen hebben bijna altijd meer vermogen dan jongeren. We zullen een beetje meer out of the box moeten gaan denken.»

HUMO Hoe zal uw olifantcurve er over twintig jaar uitzien?

Milanovic «Wel, econoom Paul Krugman vroeg me onlangs hoe mijn curve eruitzag tussen 1970 en 1990, en toen was hij veel vlakker, met redelijk beperkte evoluties in de inkomens. Zal hij in de toekomst opnieuw vlakker worden, of zullen de ongelijkheden verder toenemen? Hoe zal China omgaan met de vraag van zijn steeds rijkere middenklasse naar meer politieke participatie, naar meer sociale bescherming voor de ouder wordende bevolking? Wordt de rol van China overgenomen door andere landen? Hoe zullen de rijke westerse landen de verliezers van de globalisering verder behandelen, en zullen die blijven kiezen voor populisme? Hoe zal men omgaan met migratie? Blijven vakbonden nog enige invloed uitoefenen of zullen er nieuwe sociale bewegingen ontstaan? Ik ben geen toekomstvoorspeller, ik meet alleen inkomens, dus zullen we over twintig jaar nog eens moeten afspreken.»

HUMO Goed plan. Dank voor het gesprek.

undefined

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234