'Het Westen onder vuur': waarom de rest van de wereld ons haat

‘Onze westerse cultuur heeft altijd en overal de neiging om te domineren,’ zegt Peter Knoope in zijn nieuwe boek ‘Het Westen onder vuur: de haat verklaard’. Hij gaat op zoek naar de gevolgen van die eeuwenlange dominantie en legt enkele zeer ongemakkelijke waarheden bloot. ‘We hebben het verkorven bij de meerderheid van de wereldbevolking.’

'Hadden we na 9/11 evenveel uitgegeven aan sociale programma's als aan wapens, dan had de wereld er nu anders uitgezien'

‘Overal ter wereld voel ik de rebellie en de antiwesterse gevoelens toenemen,’ zegt Peter Knoope vanuit zijn woonplaats in Pretoria, Zuid-Afrika. De Nederlander is deskundige in internationale betrekkingen en voormalig directeur van het Internationaal Centrum voor Contraterrorisme in Den Haag. ‘De ene keer leiden die gevoelens tot aanslagen, de andere keer tot relatief vreedzame opstanden, zoals de Arabische Lente.’

HUMO Volgende week is het één jaar geleden dat terroristen in naam van IS zes aanslagen pleegden in Parijs. Hoe denken ze in de niet-westerse wereld over terreurdaden op onze bodem?

Peter Knoope «Na de aanslagen van 11 september 2001 dansten de Malinezen op straat: ze waren blij dat eindelijk iemand zich verzette tegen onze dominantie. Vandaag zie ik niemand nog feestvieren over de terreur van IS. Ze hebben geen leedvermaak meer, maar ze zijn zich wel bewust dat dergelijke gebeurtenissen bij ons meer impact hebben. Kenia, Pakistan, Irak en Nigeria worden geregeld getroffen door bloedige aanslagen met ettelijke slachtoffers, maar de aandacht daarvoor in de wereldpers is beperkt.»

HUMO Je suis Charlie, Paris of Bruxelles. Maar niemand is Karachi of Bagdad.

Knoope «Precies. Niet-westerlingen realiseren zich maar al te goed dat wij twee maten hanteren. Via allerlei kleine incidenten zien ze telkens weer de indruk bevestigd dat zij minderwaardig zijn. En de weerstand daartegen wordt alsmaar groter.»

'Wij westerlingen bepalen wat beschaving precies betekent: daar wordt de rest opstandig van.'

HUMO Opiniepeilingen overal ter wereld geven aan dat een deel van de moslimbevolking begrip heeft voor de gewelddadige acties van terreurgroepen als IS.

Knoope «Ja, maar er is een belangrijke nuance: elke weldenkende mens weet dat de acties van IS krankzinnige proporties aannemen, en kan weinig begrip opbrengen voor de onthoofdingen of de brutaliteit tegen de bevolking in Syrië of Irak. Die peilingen geven enkel aan dat men begrijpt waar die woede vandaan komt.»

HUMO Waar komt ze vandaan?

Knoope «Stel: ik woon in de buitenwijken van Nairobi, Bagdad of Tunis. Ik weet dat mijn voorouders door een koloniaal regime zijn onderdrukt, verhandeld als slaven of behandeld als achterlijken. Het politieke systeem laat me niet toe om mijn positie te verbeteren. De politie op straat is corrupt en het juridische systeem functioneert niet. Ik heb geen enkel kanaal om mijn boosheid te uiten. En plots staat daar een ronselaar en die zegt: ‘Jij kunt iemand worden. Ik beloof je vriendschap, eigenwaarde, veiligheid en voedsel.’ Voor veel jongeren is de keuze dan snel gemaakt. Pas veel later zal God hem vragen of hij iets kan terugdoen in de vorm van een gewelddaad.»

HUMO U steekt de hand in eigen boezem, maar steeds meer mensen in het Westen wijzen naar de islam als de bron van alle kwaad.

Knoope «Religie bevat alle ingrediënten om mensen in actie te krijgen: een ideaal van rechtvaardigheid, een onfeilbare god, een gevoel van samenhorigheid en een welomschreven idee van goed en kwaad. De islam is traditioneel wat militanter dan het christendom. Jezus die zijn andere wang aanbiedt, is minder strijdlustig dan een Korangeleerde die beweert dat je moet knokken wanneer jou onrecht wordt aangedaan. Maar toch gaat het altijd om politiek. De redenen waarom mensen zich aangetrokken voelen tot terreurgroepen als Al-Shabaab, Al Qaeda of Boko Haram, kun je altijd terugbrengen tot politieke grieven. Boko Haram (letterlijk: ‘Westers onderwijs is zondig’, red.) kon ontstaan omdat de Noord-Nigerianen geen deel uitmaken van de Zuid-Nigeriaanse economische elite en van politieke deelname uitgesloten worden.»

HUMO De Amerikaanse politieke wetenschapper Robert Pape bestudeerde alle zelfmoordaanslagen sinds de jaren 80. Volgens hem dient 95 procent van alle zogezegd religieus geïnspireerde aanslagen een militair-strategisch doel.

Knoope «En ze hebben een politieke achtergrond, geen religieuze.»

HUMO Intussen zit Islamitische Staat in het defensief, maar volgens u mogen we niet te vroeg victorie kraaien: een militaire overwinning zou het begin van een nieuwe geweldsgolf betekenen.

Knoope «De overwinning van de moedjahedien op de Russen in Afghanistan leidde tot Al Qaeda. Daarna kwam IS. De kans dat er na IS een nieuwe terreurgroep opstaat, is niet ondenkbaar. Een militaire overwinning betekent niet dat de politieke vraagstukken in die regio opgelost zijn: de boosheid die aan de basis van dat geweld ligt, zal niet verdwenen zijn. IS rekruteerde bovendien wereldwijd ongeveer 40.000 strijders. Velen daarvan zullen sneuvelen, anderen zullen nieuwe cellen oprichten in Jemen, Pakistan, China of de Balkan. Dat is na Afghanistan ook gebeurd en daar ondervinden we vandaag nog altijd de gevolgen van.»

HUMO Na 9/11 heeft het Westen de problemen die aan de basis van radicalisering liggen vooral genegeerd. Het trok voluit de militaire kaart.

Knoope «Sinds 2001 spendeert het Westen 10 miljoen dollar per úúr aan militaire uitgaven. Hadden we de voorbije vijftien jaar evenveel uitgegeven aan sociale programma’s, dan had de wereld er vandaag anders uitgezien. Onze politici voeren een impulsief beleid: jij slaat mij, dus ik sla jou terug. Maar geweld leidt altijd tot een eindeloze spiraal van nog meer geweld.

»We mogen ook niet denken dat alles opgelost is als iedereen in de niet-westerse wereld naar school kan gaan. Er moeten ernstige politieke veranderingen doorgevoerd worden.»


Duizend jaar achter

HUMO Het Westen heeft de parlementaire democratie geïmporteerd in het Midden-Oosten en Afrika, maar waarom werkt die bij ons wel en daar niet?

Knoope «In België of Nederland kan het ook af en toe kletteren, maar na een verhit debat kunnen we weer overgaan tot de orde van de dag. Die politieke ruimte ontbreekt vandaag in die landen waar het terrorisme sluimert. De internationale gemeenschap heeft na 9/11 toegelaten dat die ruimte steeds kleiner wordt in naam van de strijd tegen het terrorisme, en dat is een grote fout. In Nigeria alleen al zitten vierduizend mensen in de gevangenis wegens vermeende betrokkenheid bij Boko Haram. Van hen hebben de afgelopen vijf jaar welgeteld tien beklaagden een rechter gezien. Ironisch genoeg vergroot die onrechtvaardigheid net de aantrekkingskracht van Boko Haram.»

HUMO Men hanteert er ook ons juridische strafsysteem met rechters en advocaten. Zegt u dat de traditionele rechtspraak zulke uitwassen had kunnen voorkomen?

Knoope «Ja. In prekoloniale tijden zorgde de gemeenschap ervoor dat een conflict werd opgelost, dat alle partijen akkoord gingen met de beslissing én dat ze ook werd uitgevoerd.»

HUMO U noemt het Westen arrogant, maar het kampt wel met een schuldgevoel over zijn koloniale verleden. Dat proberen we weg te werken, onder andere door een systeem van ontwikkelingshulp op te zetten.

Knoope «Ont-wik-ke-lings-hulp: de hoogmoed druipt ervan af! Stel je voor dat er een vliegtuig vol Chinezen in Brussel zou neerstrijken met de boodschap: ‘Wij komen jullie ontwikkelen.’ (Lacht) Je neemt die Chinezen toch niet serieus? Toch doen wij het voortdurend. Westerlingen hebben geen respect voor lokale tradities. In mijn boek citeer ik een Nederlandse militair die terugkwam uit Afghanistan en zei: ‘Die mensen daar lopen duizend jaar achter.’ Dat hoor je ook bij vakantiegangers in Afrika of Azië.»

'In een weekendbijlage las ik alleen maar over wat we moeten eten en welke film we moeten zien: dat is de obsessie van onze moderniteit'

HUMO Leeft men in veel landen niet effectief zoals wij duizend jaar geleden leefden: in hutten, zonder stromend water, elektriciteit of riolering?

Knoope «Zeker, maar wij beschouwen het Westen als de norm en wij bepalen wat beschaving precies betekent. Wij gaan ervan uit dat we vooruitlopen op andere culturen. Die houding beïnvloedt de manier waarop anderen naar ons kijken. Tijdens de kolonisatie gingen we die mensen beschaven, nu gaan we ze ontwikkelen. De zwarte Franse psychiater en schrijver Frantz Fanon zei ooit: ‘In elke confrontatie tussen mij en een blanke speelt voor mij nog altijd dat gevoel van minderwaardigheid.’ Dat is de opstandigheid die vandaag in miljoenen mensen woedt.»

HUMO Een vaak gehoorde kritiek is dat de voormalige kolonies al zeventig jaar de tijd hebben gehad om orde op zaken te stellen. Ze moeten, met andere woorden, eerst naar zichzelf kijken.

Knoope «Dat is niet helemaal correct. Tussen het einde van de Tweede Wereldoorlog en de val van de Berlijnse Muur in 1989 kwamen ettelijke volkeren in opstand tegen hun kolonisator. Tegelijk had je de Koude Oorlog en moest je partij kiezen op het wereldtoneel: ging je voor het socialisme of voor het kapitalisme? Veel bevrijdingsbewegingen onder leiding van grote leiders als Mandela in Zuid-Afrika, Mugabe in Zimbabwe, Dos Santos in Angola en Nkrumah in Ghana lieten zich sterk inspireren door het socialisme, dat sociale rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid voor alle burgers nastreefde. Maar dat zagen westerse politici en militairen niet zitten: zij wilden verhinderen dat de Sovjet-Unie wereldwijd invloed kreeg. We voerden uit eigenbelang strijd op twee fronten: tegen het antikoloniale geweld en tegen de beweging voor sociale rechtvaardigheid. Dat zijn ze daar nog altijd niet vergeten, want het resultaat was dat door het Westen gesteunde dictators aan de macht kwamen, zoals Kadhafi, Mugabe en Mobutu, die hun eigen bevolking in de kou lieten staan. Erger nog: veel dictators maken nog altíjd deel uit van de internationale politiek-economische elite: de jetset in de luxehotels van de wereldsteden.»

'Er is veel cynisme over onze nadruk op de mensenrechten, vooral na de manier waarop Bush en Blair na 9/11 te werk zijn gegaan.'

HUMO Hoe moet het nu verder?

Knoope «Veel landen in Afrika en het Midden-Oosten moeten eerst en vooral het vertrouwen in de overheid en het rechtssysteem herstellen, de corruptie bestrijden en een veiligheidsapparaat voor de bevolking in plaats van voor de machthebbers opzetten.»

HUMO U reist al dertig jaar de wereld rond. In diezelfde periode begon het Westen in zijn buitenlandpolitiek steeds meer de nadruk te leggen op de mensenrechten. Hoe reageert de niet-westerse wereld daarop?

Knoope «Met veel cynisme, vooral na de manier waarop president George W. Bush en de Britse premier Tony Blair na 9/11 te werk zijn gegaan. Een land als China maakt daar handig gebruik van. Hier in Pretoria deelt de Chinese ambassade folders uit: daarin staat dat ze blij zijn dat er eindelijk een einde is gekomen aan honderd jaar barbaarse overheersing door de westerlingen. Chinezen weten maar al te goed dat Afrikanen gevoelig zijn voor dat standpunt.»

HUMO Is Afrika dan beter af met China? In Mauritanië hoorde ik vissers klagen over de Chinese trawlers die hun zeeën leegvissen. Straatverkopers in Kinshasa morren dan weer over de concurrentie van de Chinese importbeignets.

Knoope «De Chinezen hebben afscheid genomen van hun communistische model, maar nu grazen ze wel de planeet af om hun op hol geslagen economie draaiende te houden. De vrije markt is het enige politieke systeem dat nog overblijft, en iedereen probeert zijn graantje mee te pikken. Niemand vraagt zich nog af of het wel een rechtvaardig systeem is. Maar op het einde van de dag komen we altijd uit bij die misnoegde visser of de straatverkoper die geen plaats meer heeft in dat systeem.»


Radio modern

HUMO Bent u niet te streng voor het Westen? Vóór de Fransen en de Britten heersten de Turken in het Midden-Oosten en dat waren ook niet bepaald lieverdjes.

Knoope «Het gaat niet over de vraag of wij ons schuldig moeten voelen, het gaat over empathie. Hoe wordt er elders in de wereld naar ons gekeken? In veel landen hangen de antiwesterse sentimenten in de lucht. Na de recente aanslagen in Mali, Burkina Faso en Ivoorkust deed het gerucht de ronde dat Frankrijk erachter zat: de Fransen zouden weer meer invloed proberen te krijgen in West-Afrika. We kunnen daar eens om lachen, maar het is wel de realiteit.»

HUMO En zijn wij ons voldoende bewust van die realiteit?

Knoope «Neen, we zijn niet bezig met wat er in de wereld gebeurt. Iedereen in het Westen is vooral bekommerd om zijn eigen plaatsje in het economische systeem, want je weet niet of je er morgen nog deel van zal uitmaken. Daarnaast zijn we vooral bezig met de vraag: hoe blijf ik bij? Ik las dit weekend de bijlage van de Volkskrant: daarin gaat het alleen maar over wat we moeten eten en welke film we moeten zien om te kunnen meepraten en erbij te horen. Dat is de obsessie van onze moderniteit.»

HUMO U noemt moderniteit de ideologie van de onzekerheid. Is dat het nieuwste exportproduct van het Westen?

Knoope «Ja. We dwingen de niet-westerse wereld om afstand te nemen van de gemeenschap, traditie en religie. Moderniteit draait om individualiteit, om de behoefte om zich te onderscheiden van de rest, maar dat staat haaks op de manier waarop de meerderheid van de wereld leeft. De Vlaamse student antropologie Stijn Lievens heeft een prachtig onderzoek gevoerd naar de Kikuyu, de grootste etnische stam in Kenia. In de prekoloniale tijd moest elke Kikuyu-man een eigen clan oprichten en zijn levensdriehoek realiseren: trouwen, een stuk land verwerven en een eigen veestapel uitbouwen. Maar de Britse kolonisator nam hun land af en haalde die traditionele driehoek onderuit. De stam werd verdreven naar reservaten en moest een nieuwe driehoek omarmen: bekering, onderwijs en werk. Het inheemse normen- en waardensysteem werd vervangen door dat van de buitenlandse machthebber.»

'Achter alle terreur die religieus geïnspireerd lijkt, schuilen politieke motieven. Boko Haram strijdt in het noorden van Nigeria bijvoorbeeld tegen het rijke, elitaire zuiden.'

HUMO Onze kranten staan vol van die strijd tussen moderniteit en traditie. Denken we maar aan het debat over de hoofddoeken en boerkini’s.

Knoope «Dat debat wordt vandaag over de hele wereld gevoerd: van Pakistan tot Togo, van Turkije tot Burkina Faso. Het staat symbool voor een terugkeer naar traditie en zekerheid. Het gaat niet over die kleding, maar over de zoektocht naar eigenheid.

»Die zoektocht is ook geen monopolie van de moslims: in landen als Ghana en Nigeria is het militante christendom sterk in opmars. De ontevredenheid over de manier waarop onze wereld wordt gerund, vind je echt overal. Men zoekt oplossingen in religieuze teksten, zoals de tien geboden: dit is goed en dat is slecht. Dat is de reactie op de onzekerheid die onze moderniteit elders in de wereld veroorzaakt.»

HUMO Zijn wij dan fundamentalisten van de moderniteit?

Knoope (denkt na) «Die omschrijving heb ik niet eerder gehoord, maar ik vind ze wel goed. Het modernisme als ideologie heeft inderdaad iets fundamentalistisch. Wij westerlingen zijn er absoluut van overtuigd dat iedereen op een dag modern zal zijn. In dat opzicht lijden wij aan dezelfde bekeringsdrang als de marxisten en de salafisten. En ook wij lijken niet te begrijpen dat het niet op die manier werkt.»

Peter Knoope, ‘Het Westen onder vuur’, Amsterdam University Press

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234