Journalist Marina Ovsjannikova werd ontslagen bij de Russische staatszender Pervi Kanal nadat ze een protestbord met ‘geloof niet in propaganda!’ in beeld liet zien.  Beeld AFP
Journalist Marina Ovsjannikova werd ontslagen bij de Russische staatszender Pervi Kanal nadat ze een protestbord met ‘geloof niet in propaganda!’ in beeld liet zien.Beeld AFP

Oorlog in Oekraïne

Hoe de steun voor Poetin afbrokkelt: ‘Onze berichten zijn op zijn zachtst gezegd allemaal onjuist’

De kritiek op Poetins oorlog in Oekraïne klinkt steeds luider. Niet alleen van buitenaf, maar juist ook van binnenuit.

Jarron Kamphorst

Zelfs de gasten in de studio van de talkshow 60 minuten op de Russische staatszender Rossiya-1 wisten afgelopen maandag niet waar ze het zoeken moesten. Terwijl presentatrice Olga Skabejeva in een discussie verzeild raakte met de gepensioneerde kolonel en militair analist Michail Tsjodarjonok, staarden de andere aanwezigen achter hun katheders dikwijls naar de punten van hun schoenen. Ook Skabejeva zelf had moeite met het betoog dat haar gast minutenlang afstak tijdens het programma dat normaal gesproken geldt als een van de vlaggenschepen van de Russische staatspropaganda.

In een even zeldzaam als eerlijk betoog fileerde Tsjodarjonok tijdens de avondshow het militair optreden van Rusland in Oekraïne. Volgens de analist verloopt de invasie in het buurland allesbehalve soepel en is dat goeddeels te wijten aan gebreken binnen de politieke en legerleiding. ‘Het grootste probleem met onze politieke en economische situatie is dat we ons in een totale geopolitieke isolatie bevinden en dat vrijwel de hele wereld tegen ons is, ook al willen we dat niet toegeven’, verkondigde hij met een stalen gezicht tegen de zichtbaar geïrriteerde presentatrice.

GOED GEOLIEDE PROPAGANDAMACHINE

‘De situatie kan niet als normaal worden beschouwd als er een coalitie van 42 (grotendeels westerse, red.) landen tegen ons is en als onze militair-politieke en militair-technische middelen zo beperkt zijn. De situatie is niet normaal.’ Ook de informatievoorziening vanuit het Kremlin moest het ontgelden in het betoog van de veteraan. ‘Het moet mij ook van het hart dat we moeten stoppen met het innemen van informatieve kalmeringsmiddelen’, stelde hij, kijkend naar de andere gasten in de studio toen hij refereerde aan berichten in de Russische staatsmedia over het vermeende lage moreel onder Oekraïense soldaten. ‘Die berichten zijn op zijn zachtst gezegd allemaal onjuist.’

Hoewel het kritische tv-optreden tijdens prime time op een staatszender een dissonant is binnen de doorgaans goed geoliede propagandamachine en nooit met zekerheid valt vast te stellen of het geheel geregisseerd is om bijvoorbeeld een volgende escalerende stap in het conflict te forceren, past het pleidooi wel degelijk binnen een steeds grotere en luidere groep van Russische oorlog- en Poetin-aanhangers die zich meer en meer tegen de officiële lijn van het Kremlin beginnen uit te spreken.

De Russische president Vladimir Poetin met Kremlinpropagandist van het eerste uur Vladimir Solovjov. Beeld AFP
De Russische president Vladimir Poetin met Kremlinpropagandist van het eerste uur Vladimir Solovjov.Beeld AFP

Zo kleurde de ervaren presentator en Kremlin-propagandist van het eerste uur Vladimir Solovjov vorige maand ook al eens buiten de lijntjes, toen hij tijdens zijn populaire zondagavondshow reageerde op het zinken van het Russische oorlogsschip de Moskva voor de Oekraïense kust. ‘Vertel me maar hoe we dat schip hebben kunnen verliezen’, foeterde hij. ‘Zeg me wat jullie in godsnaam aan het doen waren in dat deel van de Zwarte Zee op dat moment?’

PRIJSKAARTJES VERVANGEN DOOR ANTI-OORLOGSLEUZEN

De kritiek klinkt bovendien niet alleen op tv. Ook online uiten steeds meer oorlogsdiscipelen kritiek op het verloop van de invasie. Neem blogger Joeri Podoljaka die op zijn Telegram-kanaal reageerde op de aanval van het Oekraïense leger op een Russische legereenheid in de buurt van het plaatsje Bilohorivka waarbij naar verluidt meer dan 400 Russische soldaten sneuvelden of gewond raakten. Aan zijn meer dan twee miljoen volgers schreef hij dat de gebeurtenissen daar de laatste druppel waren voor hem. ‘Vanwege domheid, en ik bedoel de domheid van het Russische opperbevel, ging ten minste één tactische groep in vlammen op, misschien zelfs twee.’

Ook zijn collega-blogger en Poetin-volgeling Starsje Eddy, met bijna 400.000 volgers op Telegram, richtte naar aanleiding van het incident bij de Donets-rivier in Oost-Oekraïne zijn pijlen op de militaire leiding. ‘Hoe idioot moet je zijn om dit niet te snappen?’, vroeg hij zich af nadat uit satellietbeelden bleek dat de commandanten in kwestie hun troepen zo onbeschermd en onbeschut opstelden dat ze een gemakkelijke prooi voor de Oekraïense strijdkrachten vormden. ‘Al is dit misschien geen idiotie, maar directe sabotage. Eerlijk gezegd is slopen en saboteren in deze situatie veel gemakkelijker uit te leggen.’

De bekende en semi-bekende Russen die tot nog toe pro-oorlog waren, maar inmiddels hun twijfels beginnen te ventileren over het militair optreden van Moskou, zijn onderdeel van een groeiende groep critici die over de hele breedte van de maatschappij hun ongenoegen uiten. Zo kwamen er sinds het begin van de invasie in Oekraïne al talloze berichten naar buiten over aanvallen op militaire wervingskantoren waar rekruten zich kunnen melden om deel te nemen aan de oorlog. Sinds eind februari gingen al ruim tien van die centra in heel Rusland in vlammen op doordat boze burgers ze onder vuur namen met molotovcocktails. Daarnaast blijven activisten zoeken naar manieren om zich uit te spreken tegen de oorlog, bijvoorbeeld door prijskaartjes in supermarkten te vervangen door anti-oorlogsleuzen of door zich online te blijven verzetten.

De boodschap ‘Er kleeft bloed aan uw handen van duizenden Oekraïners en honderden van hun vermoorde kinderen. De tv en de overheid liegen. Zeg nee tegen oorlog’,  was te zien op Russische smart-tv’s na een hack. Beeld via REUTERS
De boodschap ‘Er kleeft bloed aan uw handen van duizenden Oekraïners en honderden van hun vermoorde kinderen. De tv en de overheid liegen. Zeg nee tegen oorlog’, was te zien op Russische smart-tv’s na een hack.Beeld via REUTERS

‘STERKE MANNEN’ OP SLEUTELPOSITIES

Maar naast gewone Russen en activisten die al sinds het begin van de oorlog hun woede over de invasie uiten, rommelt het inmiddels dus ook binnen de politieke en militaire elite. Zo ontdekten de Russische onderzoeksjournalisten en inlichtingenexperts Andrej Soldatov en Irina Borogan in maart al dat het hoofd van de zogeheten Vijfde Dienst van veiligheidsdienst FSB, die verantwoordelijk is voor politieke inlichtingen en informatie over de situatie op de grond in Oekraïne, was opgepakt.

Volgens anonieme bronnen binnen het spionnengilde zou Poetin het deze Sergej Beseda en zijn team kwalijk nemen dat zij foutieve inlichtingen over de situatie in Oekraïne verschaften in aanloop naar de invasie. Om niet te veel aandacht op de arrestatie te vestigen en om onrust binnen het regime te voorkomen, liet het Kremlin zelfs de naam van Beseda wijzigen in de officiële gevangenisdossiers.

De actie was hoe dan ook opvallend, aangezien Poetin en de FSB doorgaans twee handen op één buik zijn. Sterker, in de afgelopen twintig jaar vormde de veiligheidsdienst waar Poetin zelf jarenlang werkte en die hij enige tijd leidde voordat hij eind jaren negentig aan de macht kwam, het fundament van zijn politiek. Steeds vaker belandden zogeheten siloviki, de ‘sterke mannen’ die carrière maakten bij de veiligheidsdiensten, op sleutelposities binnen de regering.

DE EERSTE VONKJES KUNNEN VLAMMEN WORDEN

Dat zich uitgerekend binnen die gelederen nu een venijnig steekspel achter de schermen voltrekt, doet vermoeden dat de oorlog zelfs binnen de meest loyale contreien van het Russische regime een splijtzwam is. Een vermoeden dat alleen maar meer kracht werd bijgezet toen Poetin de FSB deze maand stripte van zijn rol als voornaamste inlichtingendienst voor de oorlog in Oekraïne. Een verantwoordelijkheid die hij vervolgens overdroeg aan de militaire veiligheidsdienst GROe.

Een protest tegen de oorlog in Oekraïne in Sint-Petersburg. Beeld ANP / EPA
Een protest tegen de oorlog in Oekraïne in Sint-Petersburg.Beeld ANP / EPA

Die evidente motie van wantrouwen zorgde ongetwijfeld voor nog meer opschudding binnen de inlichtingengemeenschap en voor wrevel tussen de president en zijn diensten. Het gebeurt immers zelden tot nooit dat de president en zijn spionnen niet op dezelfde lijn zitten. Of zoals journalisten Soldatov en Borogan het verwoordden in een artikel in The Moscow Times: ‘Doet het ertoe? Het doet er heel erg toe. Dit is de eerste keer dat de siloviki zichzelf distantiëren van de president. En dat opent een heleboel mogelijkheden’.

Mogelijkheden zoals een officiële oorlogsverklaring en bijkomende algehele mobilisatie om een doorbraak in het conflict te forceren, de inzet van zwaardere wapens met hetzelfde doel, of juist het tegenovergestelde zoals een interne machtsstrijd of zelfs een coup. Vooralsnog tekent geen van die opties zich heel duidelijk af, maar zolang Poetin de interne aanzwellende kritiek van zijn doorgaans bijzonder toegewijde aanhangers blijft negeren en blijft volhouden dat de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne op rolletjes verloopt, kunnen die eerste vonkjes zomaar veranderen in vlammen.

(TROUW)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234