null Beeld

Hoe dodelijk zijn gebleekte jeans?

Denk twee keer na voor u bij de zomerkoopjes een gebleekte jeansbroek koopt: de kans bestaat dat er voor die hippe denim een dode is gevallen in een sweatshop in Egypte, Bangladesh, China, India of Argentinië.

Spijkerbroeken bleken om ze een vintagelook te geven kan op verschillende manieren, maar de goedkoopste - en meest gevaarlijke - is zandstralen, een techniek die de dodelijke longziekte silicose (stoflong) veroorzaakt. In Turkije is er zelfs een dorp van 600 inwoners, Taslicay, waar bijna de helft van de bevolking aan silicose lijdt.

In Turkije brak onlangs een schandaal los nadat tientallen jonge zandblazers waren gestorven aan silicose. Naar aanleiding daarvan maakten jeansfabrikant Levi's en de Zweedse kledingketen H&M bekend dat ze voortaan geen gezandstraalde jeans meer zouden verkopen. Maar het zandstralen gaat door in textielateliers in Noord-Afrika en Zuidoost-Azië. De gebleekte broeken gaan overal ter wereld nog altijd vlotjes over de toonbank, ook in België. De Schone Kleren Campagne, een internationaal netwerk van consumentenorganisaties, vakbonden en Noord-Zuidorganisaties, voert deze maand actie tegen de 'dodelijke jeans'.

Frieda De Koninck (coördinator Schone Kleren in België) «Opvallend is dat vooral dure Italiaanse jeansmerken blijkbaar weinig oor hebben naar de bezwaren. In de vijftien Europese landen waar we actief zijn hebben we alle kledingmerken aangesproken, en alleen die toplaag reageert niet op onze vragen - of ze zeggen dat ze de techniek wel toepassen, maar alleen in gezonde, veilige omstandigheden. Terwijl de praktijk toch toont dat zandstralen meestal in erbarmelijk slechte omstandigheden gebeurt. Wat ook opvalt is dat niet alle merken weten of er in hun productieketen zandstralers gebruikt worden, omdat ze in verschillende landen met onderaannemers werken. En die doen op hun beurt een beroep op ongecontroleerde ateliers in het illegale circuit.»

Het waren artsen van de Atatürk Universiteit van Erzurum (Noordoost-Turkije) die in 2004 voor het eerst een verband legden tussen zandstralen en de ziekte silicose. Ze onderzochten twee jongens van achttien en negentien jaar die al vijf jaar in de textielindustrie van Istanbul hadden gewerkt. De jongste had sinds drie maanden last van duizeligheid, gewichtsverlies en een droge hoest; de tweede had al vier jaar ademhalingsmoeilijkheden. De jongens, beiden niet-rokers, waren 13 en 14 toen ze begonnen te werken in een zandstraalatelier, elf uur per dag met niets dan een gezichtsmasker als bescherming, in een kamer zonder vensters of ventilatie. Het zand, dat ze met een hogedrukpistool op de jeans spoten, vloog er voortdurend in het rond. De jongste stierf een dag na de diagnose; de oudste werd tevergeefs behandeld voor zijn ademhalingsproblemen en overleed later door verstikking.

Er bestaat geen behandeling tegen silicose. Zodra de ziekte zich manifesteert, blijft ze de longen verder aantasten, zelfs als het slachtoffer al lang niet meer wordt blootgesteld aan stof of zand. De wetenschappers ontdekten ook dat de ziekte bij zandstralers veel sneller toesloeg dan bijvoorbeeld bij mijnwerkers of bouwarbeiders, die vaak pas na tien jaar of langer longproblemen kregen. Bij zandblazers zijn een paar weken soms al genoeg.

Hoe dodelijk zijn gebleekte jeans? (Deel 2)

In Turkije, de derde grootste uitvoerder van jeans ter wereld, stierven sindsdien bijna vijftig jonge zandblazers die in sweatshops in Istanbul werkten, en werden honderden anderen ziek. In Taslicay, een gehucht van 600 inwoners in het arme oosten van het land, lijdt bijna de helft van de bevolking aan silicose. Eén van hen is Abdullah Demir, een vader van drie kinderen die tien jaar geleden zoals zoveel van zijn dorpsgenoten naar Istanbul was getrokken om werk te zoeken.

Abdullah Demir «Ik vond een baantje in een textielatelier van Leke Jeans. Eerst in een andere afdeling, maar ik sliep in de lokalen van de zandstralers, en na een tijdje zei de baas: 'Als je daar wilt blijven slapen, moet je ook dat werk doen.' Ik heb er dan nog twee maanden gewerkt. Nadien werd ik chef-zandblazer in een fabriek die jeans maakte voor Tommy Hilfiger. Ik werkte er en ik sliep er. Ik denk dat ik daar de ziekte heb opgelopen.

»Toen ik daarna naar het leger moest, kon ik niet meer rennen: ik was voortdurend kortademig. Volgens de dokters was ik oké. Maar toen werd bij één van mijn vrienden die ook als zandblazer had gewerkt, silicose vastgesteld. Hij stierf niet veel later. Zelf zat ik in een groep van 157 voormalige zandstralers, allemaal heel jonge mannen met dezelfde klachten: van de 157 hadden er 145 silicose.

»Pas achteraf hoorde ik van mijn rechten als werknemer, maar we waren bedrogen: er was geknoeid met het papierwerk voor mijn sociale zekerheid. Ik had wel een contract en betaalde wel sociale bijdragen, maar ik vecht nu al drie jaar om te bewijzen dat ik daar werkte als zandblazer en dat mijn gezondheidsproblemen te wijten zijn aan dat werk.

»Mijn ziekte heeft nu 46 procent van mijn longen aangetast. Ik kan geen fysieke inspanningen meer doen. Een verkoudheid is voor mij heel gevaarlijk: dan ben ik zo kortademig dat ik niet meer kan praten en dan moet ik naar het ziekenhuis voor extra zuurstof. Ik heb drie kinderen van tien, zeven en zes, en ik vind het pijnlijk dat ik niet voor een degelijk inkomen kan zorgen voor hen. Ik wou dat ik op voorhand had geweten hoe gevaarlijk dat werk was, dan was ik er nooit aan begonnen.»

'Het gemeenschapsleven in Taslicay is in elkaar gezakt als een pudding,' vertelt vakbondsman Sedat Kaya van het Turkse Solidariteitscomité voor Zandblazers van Jeans (KTID), een comité van vakbonden, medici en ngo's.

Sedat Kaya «Toen een paar jongens van het dorp destijds in de sweatshops van Istanbul gingen werken en vertelden dat er volop werk was, zijn de anderen gevolgd. Nu is het probleem dat geen enkele vrouw nog met een man uit het dorp wil trouwen, want ze zijn allemaal ziek.

»Onder druk van ons Solidariteitscomité heeft de Turkse overheid in april 2009 het manueel zandstralen van jeans verboden. Da's natuurlijk een goeie zaak, maar veel Turkse firma's hebben hun productie sindsdien verhuisd naar China, India, Egypte en Bangladesh. Daar gaat het zandstralen gewoon door. Ze blijven produceren voor jeansmerken over heel de wereld.

»Intussen worden de arbeiders in Turkije nog altijd ziek ten gevolge. In de komende jaren verwachten artsen nog tienduizend zieken en tweeduizend doden. Allemaal jonge, ooit kerngezonde mannen. Er zijn ook veel migranten uit Roemenië, Bulgarije, Moldavië, Azerbeidzjan en Georgië die in de ateliers van Istanbul hebben gewerkt, zelfs kinderen. Maar die mensen gaan opsporen is onbegonnen werk.»

Hoe dodelijk zijn gebleekte jeans? (slot)

Wereldwijd worden elk jaar ongeveer 5 miljard jeansbroeken geproduceerd. In België worden er per jaar ongeveer 10 miljoen verkocht. Hoeveel er daarvan gebleekt zijn door zandblazers, is moeilijk in te schatten.

Frieda De Koninck «Er wordt nog altijd héél veel gebleekte jeans verkocht, maar die zijn niet allemaal door zandblazers bewerkt. Je kan jeans ook bleken door stonewashing (de jeans met stenen in de wastrommel stoppen, red.) of door chemicaliën.»

HUMO Hoe weet je als klant dat een jeans gezandstraald is?

De Koninck «Dat weet je niet. Je kan het vermoeden als de jeans niet volledig gebleekt is, omdat je met zo'n zandpistool nooit een mooi gelijkmatig effect kan bereiken. In een lab controleren op de aanwezigheid zandkorrels heeft geen zin, omdat de jeans daarna nog ettelijke keren gewassen wordt. De enige manier om zekerheid te krijgen is de productieketting controleren.

»Nu, mode is een heel imagogevoelige sector: modemerken kunnen het zich niet permitteren om met dodelijke productiemethodes geassocieerd te worden. Dat is het hen niet waard, zeker niet als er minder gevaarlijke alternatieven bestaan. Daar proberen we op in te spelen om alle kledingmerken zo ver te krijgen dat ze het zandstralen bij hen verbieden.»

Dat is al gelukt bij H&M en Levi's: zij verklaarden in september 2010 als eersten publiek dat ze geen gezandstraalde jeans meer zouden verkopen. Andere merken volgden inmiddels hun voorbeeld: C&A, Benetton, Esprit, Mango, WE, Vögele, Bestseller (Jack & Jones, Only, Vera Moda), G-star, WE, Gucci, Kookai, Pimkie, Pepe Jeans, Promod, Replay, en Bel & Bo. Genoeg keuze, voor wie een veilige bleke bluejeans wil.

Humo's gratis sweatshop

Van sweatshops gesproken: op de Humo-stand op Rock Werchter kunt u uw T-shirt laten personaliseren met één van Humo's stijlvolle prints. Gezond, mens- en milieuvriendelijk en nog gratis ook!

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234