Corona ABCBeeld Humo

HUMO’S CORONA-ALFABET (2)

Hoe héét het virus nu eigenlijk? Komt corona door ontbossing? En hoe droogt u uw handen na het wassen?

Lees hier het eerste deel.


NAAMGEVING

Hoe héét het nieuwe virus nu eigenlijk? Eerst werd ernaar verwezen als het Wuhan-virus, daarna werd het 2019-nCoV en momenteel worden er twee benamingen gebruikt: Covid-19 voor de ziekte en SARS-CoV-2 voor het virus. 

De reden voor die verwarring is dat twee instanties die instaan voor de namen van nieuwe virussen – puur toevallig – op dezelfde dag met een naam voor het nieuwe virus op de proppen kwamen. Op 12 februari zei WHO- directeur-generaal Tedros Adhanom Ghebreyesus – een man die twéé naamplaatjes nodig heeft om alles erop te krijgen – op een persconferentie dat de nieuwe ziekte de naam Covid-19 (voluit: corona virus disease 2019) had gekregen. Diezelfde dag echter had de Coronavirus Study Group (CSG) van het International Committee on Taxonomy of Viruses, het orgaan dat virussen nieuwe namen geeft, bepaald dat het virus SARSCoV-2 zou heten. 

Die verschillende namen zijn het gevolg van de verschillende criteria die beide organisaties hanteren: de WHO wil vooral neutrale namen, die niet stigmatiserend zijn en die niet verwijzen naar mensen, bevolkingsgroepen of geografische locaties. Ze mogen geen dierennamen bevatten, omdat die misleidend kunnen zijn. Virussen kunnen van verschillende diersoorten op elkaar overspringen voor ze de mens infecteren. Het voordeel van de WHO-naam is dat hij – in licht aangepaste vorm – gebruikt kan worden bij coronavirussen die in de toekomst nog op de mens overgaan. De CSG bekeek het daarentegen puur wetenschappelijk: volgens het genoom is het nieuwe virus een variant van het coronavirus dat in 2002 de SARS-epidemie veroorzaakte. SARS-CoV-2 was voor de CSG dus de logische naam. De WHO liet kort daarna weten dat het die naam niet zal gebruiken, omdat hij te veel zou herinneren aan de traumatische SARS-epidemie. De WHO zal het daarom houden op ‘het virus verantwoordelijk voor Covid-19’ of ‘Covid-19-virus’. 

ONTBOSSING 

Sars-CoV-2 zal zeker niet het laatste virus zijn dat ineens opduikt. Volgens experts is de kans op uitbraken zelfs groter dan ooit, omdat de mens steeds meer in contact komt met wilde diersoorten die virussen in zich kunnen dragen. Door massale ontbossing komen bepaalde vleermuizen – die normaal in de jungle verscholen zitten en beruchte gastheren zijn van virussen – steeds dichter bij de mens. Bovendien zouden diersoorten die gestresseerd zijn, en daardoor een verzwakt immuunsysteem hebben, vatbaarder zijn voor virusinfecties. Dat is een mogelijke reden waarom besmettingen zo vaak op markten voorkomen, waar levende dieren in drukke omstandigheden en in kleine kooien worden gehouden.

OPWARMING

Ook de opwarming van de aarde kan voor de verspreiding van nieuwe virussen zorgen. Warmere temperaturen, hevige stormen, branden en overstromingen hebben als gevolg dat de leefgebieden van bepaalde diersoorten kleiner worden en in de richting van de bewoonde wereld opschuiven. Een voorbeeld is de uitbraak van Nipah in 1998 in Maleisië. Wetenschappers ontdekten dat vleerhonden die hun vaste habitat ontvlucht waren, zich voedden aan fruitbomen op boerderijen waar ook varkens rondliepen. De vleermuizen besmetten de varkens, die het virus op hun beurt aan de boeren doorgaven. Het resultaat: meer dan honderd doden.

PANDEMIE

Een pandemie betekent dat de mensheid getroffen wordt door een ziekte die zich snel verspreidt over de hele wereld. Dat laatste element maakt dat pandemieën een vrij recent fenomeen zijn, want zo lang zijn de continenten op onze aardkloot nog niet met elkaar verbonden. In 2009 was er de Mexicaanse griep, een variant van een seizoensgebonden griep, die zich over de wereld verspreidde en zo’n 17.000 dodelijke slachtoffers maakte, vooral kwetsbare en oudere mensen. 

Meer tot de verbeelding spreekt de Spaanse griep, die honderd jaar geleden een pandemie veroorzaakte. Het virus verspreidde zich eerst in de VS en drong daarna Europa binnen via de jonge soldaten die vochten in WO I. De ‘Spaanse’ griep kreeg haar naam omdat de Spaanse kranten als eerste alarm sloegen over de intrede van de ziekte in Europa. Opvallend was dat niet traditionele risicogroepen zoals bejaarden het meest getroffen werden, maar wel twintigers. Al is dat beeld mogelijk vertekend door het tijdperk, want in 1918 vochten nogal wat mannelijke twintigers in penibele oorlogs omstandigheden. Al maakte de Spaanse griep volgens historici méér slachtoffers dan de oorlog zelf: schattingen gaan van enkele tientallen miljoenen tot honderd miljoen doden. 

We leven in gezondere en modernere tijden, maar toch vallen er parallellen te trekken met toen. Zoals de maat regelen: wie ziek werd, moest onmiddellijk in quarantaine. Een Brugs document uit 1918 dat opnieuw circuleert, met voorzorgsmaatregelen om de verspreiding ‘der aanstekelijke Spaanschen griep’ in te dijken, vraagt aan de bevolking om samenscholingen te vermijden. Telewerken bestond nog niet, maar vergaderen werd wel al afgeraden. En op blote knietjes vraagt de stad Brugge aan het vrije onderwijs om de lessen te schorsen. ‘In alle scholen der stad, van de hoogste tot de leegste.’ De wijze les? Draconische maatregelen wérken. Uit historisch onderzoek blijkt een duidelijk verband tussen de snelheid waarmee een stad reageerde op de Spaanse griep en het aantal doden. 

‘Hoe sneller er gereageerd werd, hoe minder doden en hoe later de piek van het aantal doden,’ schreven de onderzoekers, die ook ontdekten dat steden die de maatregelen te snel afvoerden, een nieuwe piek aan doden te verwerken kregen. Cafés, bioscopen en restaurants sluiten was dus al geen makkelijke beslissing voor de overheid – ze langer dicht houden, misschien na maart, wordt al even complex.

QANON

Corona is geproduceerd in een lab om de wereldbevolking uit te roeien of president Trump van de troon te stoten. Complottheorieën genoeg, maar die van de beweging QAnon – ‘Q’ voor de vrienden – zijn wel érg waanzinnig. Volgens de aanhangers van die groep wordt Amerika geleid door een elite van joodse bankiers, linkse ratten, pedofielen en kannibalen. Onder het schorriemorrie: Microsoft-baas Bill Gates. Hij zou de uitvinder zijn van het coronavirus én het vaccin al gepatenteerd hebben. Zijn doel: een fortuin verdienen en de wereldbevolking decimeren. Patiënten kunnen volgens de Q-doctrine alleen maar genezen door bleekmiddel te drinken. Dat treft, want de volgelingen stellen dat hún bleekwater ook aids, kanker en autisme geneest. En dat voor amper 60 euro per fles. De Q’ers maken zich de laatste maanden steeds meer kenbaar tijdens de rally’s van Trump. De beweging telt intussen volgelingen in heel Europa.

Bill GatesBeeld AFP

R.I.P.

Het was even schrikken toen de Ethiopische directeur generaal van de WHO, Tedros Adhanom Ghebreyesus, vorige maand zei dat het nieuwe coronavirus een sterftegraad van liefst 3,4 procent had, hoger dan de eerste cijfers die over het virus de ronde deden en zeker hoger dan die van de gewone griep. 

Tedros kwam echter aan zijn cijfer door het aantal officieel vastgestelde gevallen te delen door het aantal doden. Experts stelden meteen dat het cijfer nog zou worden bijgesteld, omdat veel mensen die wel geïnfecteerd waren, maar slechts milde of zelfs geen symptomen hadden, niet in de statistieken waren opgenomen. In Zuid-Korea, waar 1.100 tests per miljoen in woners werden gedaan, lag het sterftecijfer op amper 0,6 procent. In Amerika, dat aan zeven tests per miljoen inwoners zat, was dat meer dan 5 procent. De grote uitzondering is Italië, waar men met 638 tests per miljoen nog altijd op een sterftecijfer van bijna 4 procent uitkwam. Waarom is voorlopig niet helemaal duidelijk. 

Ter herinnering: SARS had een sterftegraad van 10 procent, MERS was met een sterfte van 34 procent nog een stuk dodelijker. Daarmee vergeleken lijkt het nieuwe coronavirus dus een braaf beestje, al heeft het wel een hogere mortaliteit dan de seizoensgriep die – afhankelijk van de bron – een sterftegraad heeft van 0,1 tot 1 procent. Dat zijn wereldwijd wel nog altijd 400.000 doden per jaar. 

Ouderen lopen het meeste risico om aan het virus te overlijden, maar dat betekent geenszins dat er geen jonge mensen aan zullen sterven. Nog een belangrijke risicogroep zijn hulpverleners, omdat zij lang en vaak aan het virus worden blootgesteld. 

Er is overigens weinig reden tot paniek: volgens een Chinese studie – voorlopig de beste en grootste die we hebben – kreeg 80 procent van de geïnfecteerden slechts milde symptomen. Bij 15 procent leidde het virus tot kortademigheid, een laag zuurstofgehalte in het bloed en longproblemen. In minder dan 5 procent van de gevallen waren er zeer ernstige problemen zoals het stilvallen van de ademhaling, een septische shock of orgaanfalen.

SIMULATIE

Toeval of niet: op 18 oktober, een kleine drie maanden voor de huidige uitbraak, deden wetenschappers van het Johns Hopkins Center for Health Security op een congres in New York een simulatie van een pandemie. Daarmee wilde men nagaan welke impact die zou hebben op de gezondheid, maar ook op de economie en de samenleving. Het fictieve virus, CAPS gedoopt, zou resistent zijn tegen alle bestaande vaccins, dodelijker dan SARS, maar even besmettelijk als de gewone griep. 

De wetenschappers lieten hun pandemie niet in China beginnen, maar op een varkensboerderij in Brazilië. Via de boeren verspreidde het virus zich snel naar druk bevolkte en arme buurten in steden over heel Zuid- Amerika. Dat leidde in de simulatie tot geschrapte vluchten, geannuleerde reizen en massa’s valse informatie op sociale media. Na zes maanden was het virus over de hele wereld verspreid. Na 18 maanden had het 65 miljoen doden geëist. De pandemie veroorzaakte ook een globale financiële crisis: de beurzen tuimelden 20 to 40 procent omlaag en wereldwijd daalde het bnp met 11 procent. In de simulatie slaagden wetenschappers er ook niet in om op tijd een vaccin te ontwikkelen dat de pandemie kon stoppen. 

Eén van de conclusies was dat we dringend een manier moeten vinden om sneller vaccins te ontwikkelen, omdat gevaarlijke uitbraken zich anders snel wereldwijd kunnen uitbreiden. Ook omdat in steden almaar meer mensen dicht op elkaar wonen. Heeft de wereld iets geleerd van dit opmerkelijke experiment? We kunnen het maar hopen.

TRUMP

Wekenlang noemde Trump de aandacht voor het virus ‘een hype’, een poging van journalisten en de Democraten om de beurzen en zijn presidentschap te beschadigen. Volgens Politico verzuimde hij tot vorige week zelfs om een noodplan uit te tekenen voor het geval het mocht mislopen. Hij weigerde ook om de bevolking op grote schaal te testen op het virus. En ondanks alle goede raad die de man in het oor gefluisterd kreeg, was het enige dat hij leek te onthouden, de maand april. Dan zou corona namelijk vanzelf wel verdwijnen. Dat alles is des te opmerkelijker omdat Trumps familie al onzacht in aanraking kwam met de realiteit van een pandemie: zijn grootvader overleed aan de gevolgen van de Spaanse griep. 

Toen bleek dat ook de VS stevig werden getroffen, kondigde Trump alsnog draconische maatregelen af: hij stelde een inreisverbod vanuit Europa in en riep de noodtoestand uit.

Donald TrumpBeeld REUTERS

UW HANDEN

Mocht u het nog steeds niet begrepen hebben: u moet nog meer dan gewoonlijk uw handen wassen. Na toiletbezoeken, voor en na het eten, wanneer u thuiskomt en liefst nog vaker. Dat kan volgens de WHO met een desinfecterende handgel, maar ook gewoon met water en zeep. Dat moet grondig, en minstens 20 seconden lang. 

Even belangrijk, maar ook even vaak vergeten, is het drogen van de handen. Wie met natte handen rondloopt, helpt bacteriën zich nog sneller te verspreiden. De beste manier om de handen te drogen, zegt de WHO, is met wegwerppapier. Door te wrijven wordt de overdracht van microorganismen sterk verminderd, en het papier wordt bovendien weggegooid. De WHO raadt pakweg heteluchthand drogers dus af: die kunnen zelfs ronduit problematisch zijn, aangezien ze de verspreiding van micro- organismen in de lucht mogelijk nog verder vergroten.

VACCIN

Tegen het nieuwe coronavirus bestaat nog geen vaccin, en volgens de WHO kan het nog achttien maanden duren voor dat er komt. Mocht u dat lang vinden: normaal gezien duurt de ontwikkeling van een nieuw vaccin twee tot vijf jaar. Dit vaccin kan er dus relatief snel komen, onder andere omdat de situatie redelijk acuut is en onderzoeksinstituten van over de hele wereld de handen in elkaar slaan. Bovendien heeft de wetenschap veel geleerd van de vorige SARS-uitbraak, en moet men dus niet vanaf nul beginnen. Ondertussen worden al een aantal mogelijke vaccins getest. Voor sommige is men al klaar voor de eerste kleinschalige klinische tests op mensen. Het Amerikaanse Moderna Therapeutics hoopt 45 vrijwilligers tussen 18 en 55 jaar te rekruteren voor een klinische test die eind april zou moeten starten. Het is vooral de volgende fase, een test met duizenden vrijwilligers, die veel tijd in beslag zal nemen.

WUHAN

Wuhan is in enkele weken tijd uitgegroeid van een anonieme miljoenenstad tot de plek des duivels waar het griezelige coronavirus zijn oorsprong vond. Vol in de aandacht: de vis- en dierenmarkt in de stad waar het virus van dier op mens zou zijn gesprongen. Bij zo goed als alle eerste besmettingen in China werd een link met die markt gevonden. Kerry Bowman, een bio- ethicus van de universiteit van Toronto, ging er al vóór de uitbraak op bezoek. Hij telde er, naast enorme hoeveelheden karkassen en kilo’s vlees in openlucht, zo’n vijftig verschillende diersoorten die er levend uitgestald werden: slangen en schildpadden, varkens, wilde konijnen en vossen. ‘De dieren zaten er opgesloten in zeer kleine ruimtes en waren duidelijk op hun ongemak,’ herinnert Bowman zich. ‘Marktkramers spoten er voortdurend resten weg met grote waterslangen. In de zon lag daardoor een soort smurrie, een mengeling van urine en uitwerpselen van allerlei soorten dieren. Het is niet moeilijk om je voor te stellen dat in zulke omstandigheden nieuwe virussen kunnen ontstaan, die bovendien van dier naar mens kunnen overspringen.’ 

In China vragen onderzoekers zich intussen af of het virus wel degelijk afkomstig is van de bewuste markt. Al staat sowieso vast dat het virus zich er in de beginfase duchtig verspreid heeft. China heeft recent wel álle markten met wilde dieren gesloten. Toch een béétje een schuldbekentenis?

XENOFOBIE

Het coronavirus zorgt niet alleen voor koorts, kortademigheid en een droge hoest, bij risicogroepen van asociale mensen leidt het ook tot uitingen van xenofobie en platvloers racisme. De slachtoffers: Chinezen en Europeanen van Chinese afkomst. Zij worden gezien als grote verspreiders van het coronavirus. Jonge Belgen met Chinese wortels getuigen op sociale media dat ze racistisch aangepakt worden. In een Nederlands studentencomplex met veel Chinezen werden muren besmeurd met uitwerpselen en de boodschap: ‘Sterf Chinezen’. In hartje Brugge weerde een restaurant systematisch alle Chinezen, en een Franse krant kopte enkele weken geleden op de voorpagina ‘Geel alarm’. 

Volgens hoogleraar Chinastudies Frank Pieke zijn zulke incidenten geen onschuldige oprispingen van anti-Chinese gevoelens. ‘De huidige incidenten zijn de oogst van wat politici en media de afgelopen vier tot vijf jaar hebben gezaaid,’ vertelt hij aan de Nederlandse krant NRC. ‘Er heeft zich een enorme omslag in het denken over China voorgedaan. Het land bedreigt en besteelt ons en rommelt met onze normen en waarden, zo wordt vaak gezegd door onze politieke leiders, die in het land een dankbare vijand zien. De recente incidenten zijn het gevolg van dat breed gedragen idee,’ aldus Pieke.

YES

De pandemie maakt ook brokken in de entertainmentsector. Zo zat dansen op Rampage er dit jaar niet in, moeten we onder andere de concerten van Avril Lavigne en The Script schrappen – we zijn ontroostbaar – kunnen we de Studio 100-musical ‘Sneeuwwitje’ en het Schlagerfestival – nochtans máándenlang naar uitgekeken – ook vergeten. En ook de Engelse progrockers van Yes hebben hun Amerikaanse tournee afgezegd. In een mededeling liet gitarist Steve Howe (72) weten dat de groep ‘the show must go on’ hoog in het vaandel draagt, maar jammer genoeg geen andere keuze had dan de tournee in de VS te schrappen. Niet verwonderlijk: met een gevorderde zestiger en twee zeventigers in de huidige bezetting zit Yes in de risicogroep.

YESBeeld Getty Images

ZOMBIEVIRUS

Nieuwe virussen hoeven niet noodzakelijk van vleermuizen, schubdieren, vogels of andere beestjes te komen: wetenschappers maken zich steeds meer zorgen over ‘zombievirussen’ die in gletsjers of permafrost – grond in arctische gebieden die permanent bevroren is – een sluimerend bestaan leiden en door de opwarming van de aarde aan de oppervlakte zouden kunnen komen. 

In de afsmeltende Russische poolgebieden begint dat nu al een concreet probleem te worden. In het begin van de twintigste eeuw bezweken daar anderhalf miljoen rendieren aan miltvuur. Veel dieren werden, samen met geïnfecteerd vee, begraven in een grondlaag die in de winter bevroren is, maar in de zomer ontdooit. Op die manier zouden miltvuursporen aan de oppervlakte kunnen komen die als bacterie weer actief worden. In permafrostgebieden in Rusland en Noord- Amerika liggen ook veel mensen begraven die gestorven zijn aan zeer besmettelijke ziekten als de pokken en de pest, maar de kans dat die virussen ooit een pandemie zullen veroorzaken, is volgens experts klein. Het zijn bekende virussen en ziektebeelden, zodat er snel en doeltreffend kan worden ingegrepen. 

Zorgwekkender zijn de virussen die we níét kennen en die behalve door de klimaatopwarming ook door mijnbouw en industriële activiteiten in het poolgebied boven kunnen worden gewoeld. Virussen die in een ver of zelfs prehistorisch verleden dieren en mogelijk hele mensensoorten hebben uitgeroeid en waar wij geen verweer tegen hebben. Dat belooft!

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234