Hoe Instagram het feminisme een nieuwe boost gaf: 'Ik begrijp echt niet wat mijn borsten ermee te maken hebben'

Van de 20- tot 29-jarige Vlamingen brengt 39 procent minstens één uur per dag op fotoplatform Instagram door. Vooral jonge vrouwen scoren met hun soms uitdagende selfies massaal veel likes. Vaak noemen ze zich niet zonder trots ‘feministe’. Verwarrend voor de één, bevrijdend voor de ander. Dat is vrouwenemancipatie vandaag: zelf beslissen wat je met je lijf doet, of dat nu blootgeven of juist bedekken is.

'Je lichaam aanvaarden en er trots op zijn, dát is vrijheid'

Met een spiegelselfie showt de 28-jarige Marianne Nykjaer (@mariannenykjaer, 4.071 volgers) trots haar laatste aankoop aan haar Instagram-volgers: een niemendalletje van een bikini. Marianne heeft geen platte buik, maar dat deert haar niet. ‘Ik heb nieuwe striemen, maar dat zal me deze zomer niet tegenhouden een schattig bikinibroekje aan te trekken,’ staat in het onderschrift bij de foto. ‘Life is too short not to wear whatever the hell you want, okay girls?’

Een kleine tweehonderd mensen vinden dit leuk.

Marianne werkt als marketeer voor een plussize kledingmerk, maar is vooral bekend als plussize model, blogger en Instagrammer.

Marianne Nykjaer «Toen ik me als jong meisje bewust werd van mijn eigen lichaam, wist ik meteen dat het niet aan de norm voldeed; dat maakten anderen me wel duidelijk. Ik dacht dat het normaal was dat iedereen een mening over mijn lijf had. Mensen vonden een kort rokje of bikini ongepast voor iemand van mijn omvang, dus bedekte ik mezelf.

»Pas nadat ik me in het feminisme verdiept had, besefte ik hoezeer onze maatschappij vrouwen klein houdt door te verwachten dat wij die dagelijkse discriminatie en seksistische kritiek zomaar slikken.

»Vandaag draag ik gewoon wat ik zelf wil, ook al levert dat af en toe weerstand op. Ik noem mezelf een trotse feministe: een vrouw die het recht opeist zelf te beslissen wat ze met haar lijf en leven doet. Waarom zou ik anderen laten beslissen wat ik wel of niet kan aantrekken?»

Op haar Instagram-account toont Marianne haar lichaam in al zijn voluptueuze glorie én miserie: er zijn stijlvolle modeshoots en sexy close-ups van haar kont in strakke jeans, maar ook selfies in de gym, bezweet en met rood aangelopen gezicht, en ongenadige portretten van de cellulitis op haar bovenbenen. Elke foto is vergezeld van een tekstje waarin Marianne vrouwen met een maatje meer een hart onder de riem steekt.

Nykjaer «Ik heb lang met Instagram geworsteld. Al die gestileerde plaatjes vond ik erg nep. Maar langzaamaan drong het tot me door dat ik het medium ook op mijn eigen manier kan gebruiken: mijn posts lijken oppervlakkig, maar ze raken een gevoelige snaar bij veel vrouwen. Om me te bedanken sturen volgers me vakantiefoto’s waarop ze voor het eerst in vijftien jaar weer een bikini dragen. Dáár doe ik het voor. Als ik ook maar één vrouw een beetje meer zelfvertrouwen kan bezorgen, dan volstaat dat voor mij.»


Vrijheid, blijheid

‘Sexy’ is geen woord dat met het feminisme geassocieerd wordt. Feministes willen serieus genomen worden, en dat kan niet als je te veel met je uiterlijk bezig bent, zo luidt de redenering. Maar vandaag spelen veel feministes hun vrouwelijkheid uit: hun lichaam is tegelijk strijdwapen en uithangbord geworden.

Dat je als feministe sensueel op de foto kunt gaan, is voor sommigen nog een brug te ver. Denk maar aan de recente mediastorm rond actrice en feministe Emma Watson: omdat ze iets te veel borst had getoond in een fotoshoot voor Vanity Fair noemden zowel mannen als vrouwen haar hypocriet. Watson begreep niet waarom de diepte van haar decolleté iets aan haar engagement zou veranderen: ‘Feminisme gaat juist over vrouwen zélf laten kiezen, het is geen stok om andere vrouwen mee te slaan. Het gaat over bevrijding, vrijheid, gelijkheid. Ik begrijp echt niet wat mijn borsten ermee te maken hebben.’

Het is maar één van de vele welles-nietesdiscussies over het hedendaagse feminisme. Sinds popsterren als Lady Gaga, Beyoncé, Miley Cyrus en Nicki Minaj zichzelf outten als vrouwenrechtenactiviste terwijl ze schaars gekleed over het podium kronkelden, is ‘feminisme’ voor velen een verwarrend begrip geworden. Verwarrend, omdat er tegenwoordig feministen in alle vormen en maten zijn. Maar net die diversiteit kenmerkt het feminisme anno 2017, meent Sofie Van Bauwel, professor media- en genderstudies aan de UGent.

Sofie Van Bauwel «Het feminisme wordt op verschillende manieren ingevuld: sommigen betogen op straat tegen conservatieve abortuswetten, anderen stellen op sociale media seksisme aan de kaak. De nadruk ligt nu op de individuele keuzevrijheid, en dan vooral op de vrijheid om als vrouw je lichaam te gebruiken en te presenteren zoals je dat zelf wilt. Plezier speelt daarbij een cruciale rol: je lichaam aanvaarden, er trots op zijn. Graag aantrekkelijk gevonden worden maakt geen minderwaardige feministe van je.»

Dat feminisme vandaag een hot topic is, heeft alles te maken met de nieuwe wind die sinds enkele jaren door de vrouwenbeweging waait. Dior stuurde het afgelopen seizoen modellen de catwalk op in T-shirts met de slogan ‘We should all be feminists’, naar de TED-talk van Chimamanda Ngozi Adichie, de schrijfster die wereldberoemd werd nadat Beyoncé haar had gesampeld in het nummer ‘***Flawless’. De peperdure T-shirts werden massaal gedeeld op Instagram, en waren in een mum van tijd uitverkocht.

Maar hoe geëngageerd is het nieuwe feminisme eigenlijk?

Bieke Purnelle (directrice van het kenniscentrum voor gender en feminisme RoSa vzw) «Jonge vrouwen voelen zich opnieuw aangesproken, in tegenstelling tot tien jaar geleden. En dat is goed, want de strijd is nog lang niet gestreden. Er zijn genoeg onderzoekscijfers die aantonen dat de gelijkheid tussen mannen en vrouwen allesbehalve een feit is. Het probleem is dat het debat te lang uitsluitend door blanke, hoogopgeleide vrouwen gevoerd werd. De zogenaamde powerfeministen uit de jaren 80 en 90 focusten op het doorbreken van het glazen plafond, maar deden dat ten koste van onderbetaalde, veelal allochtone vrouwen.

»Als reactie daarop namen sterke jonge activistes als Chimamanda Ngozi Adichie het woord. Het feminisme van vandaag heeft meer oog voor álle vrouwen.»

Professor Petra De Sutter, fertiliteitsexperte, uitgesproken feministe én transvrouw, heeft die mentaliteitswijziging aan den lijve ondervonden.

Petra De Sutter «Ik heb mij altijd een feministe gevoeld, ook toen ik nog in een mannenlichaam zat. Maar in de jaren 90 was ik niet welkom op feministische bijeenkomsten. Transvrouwen waren volgens de diehard-feministes geen echte vrouwen, maar ‘indringers’ die hun mannelijke privileges kwamen opdringen. Dat was pijnlijk.

»Vandaag is het discours helemaal anders: iedereen die zich feminist noemt, is welkom om de ongelijkheid tussen de seksen weg te werken.»

Dat iedereen het feminisme naar eigen believen invult, is nergens zo duidelijk als op Instagram. ‘Belgian model / blogger / feminist / dork’: zo omschrijft Marianne Nykjaer zichzelf op haar account. Bij de 23-jarige Fay De Vlieghere (@faylamouche, 9.620 volgers) lees je: ‘Vegan / X / Feminist / Baker’. De sexy, soms vrij expliciete foto’s die ze online plaatst, komen voort uit een moeizaam verkregen fierheid op haar eigen lichaam.

Fay De Vlieghere «Ik heb me lang erg slecht gevoeld over mezelf. Ik werd als kind gepest op school, had een moeilijke thuissituatie en kampte met een depressie.

''Vrouwen moeten dringend ophouden zichzelf klein te houden.' Sarah Dimani: 'Met mijn Instagram wil ik bewijzen dat je ook mét hoofddoek van alles kunt bereiken.' Murielle Scherre

»Je mag mijn selfies oppervlakkig noemen, maar het gaat om zelfaanvaarding, jezelf graag zien. Helaas is het in onze samenleving al een vorm van verzet om als vrouw te tonen dat je niet beschaamd bent over hoe je eruitziet, om trots te zijn op je vrouwelijkheid. Vroeger dacht ik altijd dat nageroepen worden op straat en betast worden in de discotheek erbij hoorde. Tot een vriendin me het feminisme leerde kennen: hoe meer ik las, hoe meer ik besefte dat bepaalde maatschappelijke structuren niet oké zijn. Nu pik ik zo’n respectloos gedrag niet meer.»

Voor de nieuwe generatie is feminisme dus geen vies woord. Feminist zijn is voor hen geen beklemmend hokje, maar slechts één van de vele bouwstenen van hun identiteit. Vrijgevochten vrouwen van een oudere generatie zijn vaak iets terughoudender. Zo toont de 39-jarige lingerieontwerpster Murielle Scherre (@lafilledo_therightthing, 256.000 volgers, en @murielle_victorine_scherre, 1.299 volgers) wel trots haar lichaam op Instagram – in ondergoed, naakt en tegenwoordig ook met een volle bos schaam- of okselhaar – maar noemt ze zichzelf niet graag feministe.

Murielle Scherre «Voor mij spreekt het feminisme nog te vaak vanuit de vrouw als onderdrukt wezen, maar dat vind ik passé. Feminisme betekent voor mij: vrij van geest zijn. Vrouwen moeten dringend ophouden zichzelf klein te houden. Als je besluit geen minirok meer te dragen of na een bepaald uur niet meer alleen buiten te komen, maak je zélf je wereld een pak kleiner. Ik word gek van het idee dat De Man onze onderdrukker is; wij zijn zélf onze grootste vijand. Waarom halen vrouwen elkaar nog steeds naar beneden? Een ander de ruimte gunnen om te groeien: dát is voor mij feminisme.»

'Het feministische debat iste lang uitsluitend door blanke, hoogopgeleide vrouwen gevoerd. Vandaag is de beweging veel diverser'


Vrouwenmars

Sociale media hebben de vrouwenstrijd mainstream gemaakt: oppervlakkiger, maar ook laagdrempeliger.

Van Bauwel «Voor veel jonge mensen, de zogeheten digital natives, zijn sociale media een vorm van activisme. Instagram kán inderdaad een belangrijk forum zijn voor verzet tegen de al te beperkte beeldvorming in de klassieke media, al maakt het dat potentieel niet altijd waar.

»Sociale media maken het ook makkelijker om mensen op de been te brengen. Met een Facebook-evenement en een goed gekozen plaatje op Instagram bereik je meteen duizenden zielsverwanten.»

Zo werd in de maanden na de verkiezing van Donald Trump op sociale media massaal opgeroepen tot betogingen, als protest tegen zijn vrouwonvriendelijke, homofobe en racistische uitspraken.

Purnelle «Dat iemand als Trump vrouwen zo openlijk en grof kan schofferen, heeft veel mensen wakker geschud. Dat zagen we eerder ook toen Poolse vrouwen massaal op straat kwamen tegen onredelijke abortuswetten. Nu de noodzaak er is, is de strijdbaarheid van veel mensen aangewakkerd.»

De Sutter «Met de enorme opmars van conservatisme blijken veel verworven rechten die we voor vanzelfsprekend namen, dat ineens niet meer te zijn. Het triumviraat van Trump, Poetin en Erdogan ziet vrouwen het liefst aan de haard. In Polen heeft het protest de verstrenging van de abortuswet kunnen tegenhouden, maar het is nog maar de vraag of dat bij een volgende stemming opnieuw lukt. Jonge vrouwen moeten zich realiseren dat de strijd nu opnieuw gevoerd moet worden. Het heeft eeuwen geduurd voor vrouwen over hun eigen lichaam konden beslissen: dat debat mag nu niet heropend worden.»

Vrouwen en seks: de goegemeente heeft het er nog steeds moeilijk mee. Wie haar lichaam uitspeelt als troef, wordt snel als slet bestempeld. Maar wie haar lichaam te veel bedekt, is onderdrukt en moet bevrijd worden. Het is balanceren op een slappe koord.

Omdat de vrouwelijke zelfexpressie die floreert op Instagram in de eerste plaats draait om het eigen lichaam – strijdwapen en uithangbord tegelijk – zijn verwijten van oppervlakkig narcisme nooit veraf. Toch zijn deze selfies meer dan dat, meent professor Van Bauwel.

Van Bauwel «Transseksueel, met een maatje meer of juist minder: uiteindelijk zijn het allemaal zelfportretten die het eigen lichaam huldigen. Het zijn verschillende vormen van bodypositivisme, waarbij de ene meer aansluit bij de beeldvorming die we al kennen uit klassieke media, en de andere een deconstructie van de illusie van schoonheid beoogt. Het gaat om feministische identiteitsvorming: dit ben ik, en ik ben er trots op.»

Maar wat dan met de kritiek dat sexy selfies de vrouw als object voorstellen?

Van Bauwel «Voor heel veel jonge mensen is de selfie gewoon een dagelijkse vorm van zelfexpressie, dat moeten we aanvaarden. Jongeren zijn massaal aanwezig op sociale media: we kunnen hen beter bewust maken in plaats van angstig. Voor je een foto online plaatst, moet je even aan zelfreflectie doen: ben je je bewust van de betekenissen die je hiermee creëert? In bikini zal er bijvoorbeeld op een andere manier naar je lichaam gekeken worden dan in broekpak, ook al neem je dezelfde pose aan. Je mag ook niet vergeten dat al die beelden bewaard blijven en Facebook of Instagram de rechten behoudt. Als je dat allemaal beseft, kun je zelf beslissen of iets online mag of niet. Eigenlijk is het gek dat jongeren hier nog zo weinig over onderwezen worden.»


De mannelijke blik

Dat haar foto’s in doorzichtige witte T-shirts of kleine slipjes erotische connotaties hebben, weet Fay De Vlieghere, maar dat weerhoudt haar niet om ze op Instagram te posten.

De Vlieghere «Vrouwen zijn nu eenmaal seksuele wezens, hoewel onze maatschappij dat graag negeert. Als ik in de spiegel kijk en me daar goed bij voel, mag iedereen dat weten. Net zoals ik ook niet verberg dat ik nog regelmatig met depressieve gedachten worstel.

»De positieve reacties die ik van andere meisjes krijg, zijn voor mij alles: daar doe ik het voor. Wanneer een man ‘hot’ onder mijn foto schrijft, vind ik dat eerlijk gezegd meer vervelend dan flatterend.»

De beelden van de 23-jarige Sarah Dimani (@sarahdii, 104.000 volgers), die zichzelf omschrijft als ‘studente/grafisch ontwerpster/moslima/hijab hipster’, zijn daarentegen heel bewust van elk spatje sensualiteit gespeend.

Sarah Dimani «Wanneer ik iets online plaats, is het belangrijkste criterium dat mijn outfits voldoen aan de islamitische kledingvoorschriften: met bedekt hoofd en niet te bloot of sexy. Maar dat betekent niet dat je er saai hoeft uit te zien. Met mijn Instagram wil ik andere moslima’s bewijzen dat je ook mét hoofddoek van alles kunt bereiken.

»Meisjes die wel bloot tonen op Instagram veroordeel ik niet, want als buitenstaander ken ik hun motieven niet. Als een meisje trots is op haar lichaam en dat wil tonen, moet ze dat maar doen, net zoals niemand mij moet tegenhouden als ik me volgens de islamitische voorschriften wil kleden.»

Vrouwen kunnen op Instagram zelf beslissen welk beeld ze van zichzelf de wereld in willen sturen. Maar die vrijheid geldt maar tot op zekere hoogte. Zo hanteert het medium zelf nogal conservatieve standaarden om te bepalen wat gepast is. Vrouwelijke tepels of schaamhaar mogen niet van Instagram. De foto’s van Murielle Scherre werden al meermaals offline gehaald wegens ‘niet in overeenstemming met de richtlijnen’.

Scherre «Instagram werkt met verschillende maten en gewichten; als je als vrouw niet luistert, ga je in de hoek. Want de mannelijke blik heerst helaas nog steeds.»

De Vlieghere «Feminisme draait voor mij om gelijk behandeld worden. Niemand kraait om een man die halfnaakt op de foto gaat. Waarom zou een vrouw zichzelf dan niet mogen tonen? Ik wil die taboes doorbreken.»

Doordat Helena Eden (26 jaar, @edenhelena, 2.020 volgers) lange tijd als man leefde, werd haar na haar transitie pijnlijk duidelijk hoezeer onze samenleving vrouwen anders behandelt dan mannen.

Helena Eden «Vrouwen worden voortdurend onderschat, daar schrok ik echt van. Volgens mij staan veel vrouwen daar zelf niet eens bij stil omdat die patriarchale ideeën er zo ingebakken zitten. Aan het uiterlijk van een vrouw wordt sowieso veel meer waarde gehecht dan aan dat van een man, maar het meest choquerend vond ik om te merken hoe denigrerend mannen met vrouwen durven omgaan. Ik ben al heel vaak achtervolgd op straat, of betast in het openbaar. Ook kleinere dingen zoals nafluiten kunnen je mentaal zo kleineren.

»Op het internet mijd ik daarom mannen. Via Instagram sturen ze me voortdurend privéberichten: vroeger zou ik daar uit beleefdheid nog op geantwoord hebben, maar nu negeer ik ze gewoon. Ken ik je niet, dan wil ik je geslachtsdelen ook niet zien, noch over seks praten.»

Marianne Nykjaer trakteert hitsige belagers graag op een lesje, want stilzwijgend incasseren heeft ze lang genoeg gedaan en het bracht haar weinig op.

Nykjaer «Mannen gedragen zich zo omdat ze weten dat ze ermee wegkomen, maar ik ben niet meer van plan die onzin passief te verdragen. De negatieve reacties over mijn gewicht verwijder ik zo snel mogelijk om mijn volgers te beschermen: mijn profiel moet voor hen een safe space zijn. Maar het ergste vind ik wanneer mannen geloven dat ze een compliment maken, terwijl hun gedrag eigenlijk storend of schadelijk is. Make-up draag ik bijvoorbeeld puur voor mezelf: als een man dan onder een foto van mijn opgemaakt gezicht schrijft ‘dat ik dat toch niet nodig heb’, gaat mijn bloed echt koken. ‘Heb ik jouw toestemming nodig misschien?’ reageer ik dan.

»Op de dick pics en privéberichten à la ‘you’re so sexy’ reageerde ik aanvankelijk heel rationeel. Maar als ik vroeg waarom hij dacht dat een onbekende vrouw zat te wachten op zulke berichten, werd het meestal snel vijandig, volgden er verwijten en scheldwoorden. Omdat ik daar genoeg van had, ga ik nu een stapje verder: ik neem een screenshot van hun schunnigheden en stuur die naar hun moeder, vriendin of baas, naargelang wie ik kan vinden op sociale media. Dan volgen er snel excuses. ‘Sorry, mijn telefoon was gehackt,’ klinkt het dan meestal (lacht). Maar het helpt: die kerels vallen me daarna nooit meer lastig, en ze zullen ook wel twee keer nadenken voor ze het bij een andere vrouw proberen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234