Beeld XF&M

CoronaUitvaarten

Hoe maak je een uitvaart nu toch zo liefdevol mogelijk?

Geen hand, geen knuffel, op 1,5 meter afstand van elkaar en maximaal dertig personen. Een begrafenis in deze tijden klinkt als een kil afscheid, maar er zijn manieren om het toch zo liefdevol mogelijk te maken. ‘De kist werd naar buiten gedragen en alle kerkklokken begonnen te luiden.’

Het is midden augustus een paar jaar geleden. Ik zit in park Frankendael tegen een boom met uitzicht op het lievelingsrestaurant van mijn dierbare vriendin die aan de andere kant van de stad, in een kamer in het ziekenhuis, een geplande dood heeft.

Exact om 14.00 uur zal bij mij, en op meerdere lievelingsplekken in de stad waar andere vrienden zitten, de klok even stilstaan. ‘Als je ooit een rare vogel ziet die maar niet weg wil, ben ik dat,’ had ze een paar dagen daarvoor gefluisterd tijdens de allerlaatste omhelzing in haar ziekenhuisbed. Vlak voor tweeën huppelde een kraai over het gras mijn kant op. Op anderhalve meter afstand bleef hij staan en keek me met zijn kraalogen indringend aan. Vijf minuten later draaide hij zich om en vloog het park uit.

Het zijn scènes uit het leven die bijna te perfect zijn. Alsof een scenarioschrijver de kraai er als diepere laag in heeft geschreven. Misschien dat daarom het verhaal dat de uitvaarbegeleider me laatst vertelde over de condoleancekaart me zo raakte. De begrafenis die groot bedoeld was, vond nu in besloten kring plaats, vanwege de aangescherpte regels van maximaal dertig personen die bij de uitvaart aanwezig mogen zijn. De familie had op de kaart geschreven dat om halftwee op de dag van de begrafenis de lievelingsaria van de overledene zou worden gedraaid. ‘Wil je bij ons zijn, zet dan ook deze muziek op.’ De uithalen van de sopraan die op exact hetzelfde moment door de lucht zouden dwarrelen en als liefdesstofjes in het hele land zouden neerdalen.

Draaiboek lag klaar

In een tijd waarin weinig kan tijdens het afscheid van een dierbare, waaronder de allerlaatste omhelzing of die hand op de schouder, is het de kunst om liefdevol mee te buigen. ‘Mijn moeder had een draaiboek klaarliggen voor een kerkdienst in de Dominicuskerk,’ zegt Maria Kroon. ‘Ze was een trouwe bezoeker van de kerk sinds haar dertigste en altijd actief als vrijwilliger gebleven. Ze is vorige week op 95-jarige leeftijd overleden en mijn broer en ik hebben samen met de uitvaartbegeleider in twee dagen tijd een compleet nieuw draaiboek in elkaar moeten zetten.’

Een kerk vol werd vervangen door een intieme herdenkingsdienst in de tuinkamer bij de begraafplaats Buitenveldert. Naast de uitvaartbegeleider en de voorgangster van de Dominicuskerk Juut Meijer, konden nog 28 familieleden bij de plechtigheid aanwezig zijn. ‘De kist stond in het midden en wij zaten er in een ruime kring omheen,’ vertelt Kroon.

Kroon «De afstand voelde raar, normaal kruip je eerder naar elkaar toe. De voorganger sprak, er waren veel speeches, de kleinkinderen hebben viool en piano gespeeld en ik heb twee gedichten voorgedragen uit het oorspronkelijke draaiboek, waar ‘deze ook in de dienst’ door mijn moeder bij was geschreven. Aan het einde hebben we met zijn allen haar lievelingsnummer ‘Wonen overal nergens thuis’ van Huub Oosterhuis gezongen. Mijn moeder was dementerend, ze wist van tevoren niet dat alles anders zou zijn, maar het was mooi en intiem, precies zoals mijn moeder was. Ik denk dat ze er heel blij mee zou zijn geweest.»

‘Het bijzondere van een uitvaart in kleine familiekring is dat het iets puurs krijgt,’ zegt Anne Margriet van de Kaa van Rooshert uitvaartbegeleiding. 

Margriet «Afgelopen week hadden we een besloten begrafenis zonder dienst op een natuurbegraafplaats. We wandelden met zes man naar het graf. Geen poespas. Alles met aandacht zonder rekening te hoeven houden met mensen om je heen om tot slot zelf het graf deels dicht te scheppen. Het had iets heel aards en puurs. Maar dat hoeft niet voor iedereen te gelden natuurlijk.»

‘De regels veranderen per week en anderhalve meter afstand houden in een situatie als deze is lastig,’ zegt Anja Vink van de begraafplaats Buitenveldert. ‘Echte liefde voor de overledene en de naaste familie kun je naar mijn idee op dit moment vooral tonen door niet naar de uitvaart te komen. Pijnlijk, maar zo loop je geen risico om iemand te besmetten. Wat wel kan, is steun op afstand. Een kaart of brief sturen, bellen, appen of Skypen.’

Wachten op de kist

Voor de uitvaartbegeleiders is het een uitdaging om verbonden te blijven, nu ze minder bij de nabestaanden thuiskomen. ‘Vorige week kon ik nog een verpleeghuis in om een gesprek te hebben met nabestaanden van een overleden bewoner,’ aldus Wilma den Uijl van Zielhuis Uitvaart. ‘Deze week moest ik voor de deur wachten tot de kist naar buiten kwam. Als het kan, probeer ik in ieder geval een keer een persoonlijke ontmoeting te hebben.’

den Uijl «Ik had afgelopen week een uitvaart van een oudere man. Zijn partner van in de tachtig heb ik bewust niet thuis opgezocht, omdat hij in de risicogroep valt. Het overleg is allemaal telefonisch gegaan. We waren met zes personen bij het graf en dan is anderhalve meter afstand schrijnend, helemaal omdat de partner van de overledene huilde en niemand hem kon vastpakken.

»Het wordt steeds zakelijker en strenger en dat maakt het voor ons ingewikkeld. De meeste mensen kiezen ervoor om direct door te gaan naar het graf zonder dienst. De Brasserie is dicht en na de teraardebestelling is er geen condoleance mogelijk, omdat we geen koffie en thee kunnen schenken. Alleen een korte dienst in de tuinkamer of kapel kan nog. We zijn een katholieke begraafplaats en maken nu al plannen voor een uitgebreide Allerzielen; lichtjesavond om de overledenen te herdenken. Aparte herdenkingsdiensten voor een overledene op een later moment zijn ook mogelijk.»

Nooit meegemaakt

‘Wat is dit toch vreemd,’ zo begon Vijay Rambaran van de Hindoestaanse uitvaartonderneming Aakhri Safar afgelopen week zijn welkomstwoord in de aula met tegenover zich 28 mensen in plaats van de vierhonderd die er normaal gesproken zouden zitten. ‘Ik doe dit werk al 22 jaar, maar heb dit nog nooit meegemaakt. We hebben alles moeten aanpassen. Alleen de naaste familieleden zijn bij de plechtigheid aanwezig, en ikzelf en een geestelijke. De rest kan meekijken via Facetime.»

De plechtigheid verplaatsen naar een later moment, zoals op de katholieke begraafplaats, is geen optie. 

Rambaran «Alle Hindoestaanse rituelen moeten op de dag van de crematie of begrafenis plaatsvinden. De offers, zoals het vuuroffer en fruitoffer, vinden plaats tijdens het rouwbezoek – in een kamer naast de aula met maximaal dertig personen en de overledene – en gaan mee de kist in. Daarna volgt de plechtigheid in de aula en het laatste gebed met de geestelijke en de naaste familieleden in de ovenruimte, in het geval van crematie.»

Het laatste gebed in de ovenruimte is nog wel mogelijk, maar met maximaal vier personen en met voldoende afstand tot elkaar.

Rambaran «De nieuwe situatie maakt de uitvaart intiemer met meer tijd voor elkaar. Normaal gesproken kennen de nabestaanden niet iedereen van de honderden die komen condoleren. Mijn moeder is een paar maanden geleden overleden en toen heb ik regelmatig gedacht: wie is deze man of vrouw. Dat klinkt raar, maar binnen de Hindoestaanse gemeenschap is het gebruikelijk dat mensen uit het hele land naar een uitvaart komen, ook wanneer ze de overledene niet kennen. De link dat de familienaam bekend is of de families elkaar kennen uit de geboortestreek van de voorouders, is voldoende. Het is nu met alleen de naaste familieleden intiemer maar ook vreemd zo zonder lijfelijk contact. Terwijl we die knuffel juist nu hard nodig hebben.»

Livestream

den Uijl «Over twee dagen heb ik een uitvaart waarbij familieleden in Suriname meekijken via een livestream. De inzet van begraafplaats en crematorium De Nieuwe Ooster en De Nieuwe Noorder om in no time gratis livestreams aan te bieden, is wat wij als Amsterdamse uitvaartbegeleiders als heel bijzonder hebben ervaren. Er moeten ook andere oplossingen zijn. Ik ben nu buitenplaatsen aan het zoeken waar je tegelijk met de afscheidsdienst, die ergens anders gaande is, met een aantal mensen kunt zitten, met vuurtjes erbij om het warm te houden.»

‘De conferencecall zoals dat op kantoren wordt gebruikt, is hier ook mogelijk,’ zegt Vink. ‘Allemaal op afstand meekijken en tegelijk het glas heffen, heeft ook wel wat. Maar afgezien van naaste familieleden die in het buitenland zitten en er niet bij kunnen zijn, vind ik livestreams niet aan te raden. Het tast de intimiteit aan.’

De huidige reisrestricties en gesloten grenzen hebben veel gevolgen voor islamitische begrafenissen in Nederland. Niet alleen omdat familieleden uit het buitenland niet kunnen komen, maar omdat veel islamieten in hun land van oorsprong begraven willen worden. ‘Repatriëring op een later moment is niet mogelijk, want als iemand eenmaal begraven is, moet die persoon tien jaar grafrust krijgen,’ zegt Mohamed Azem Soebrati van de moslimbegrafenis-organisatie As-Salaam.

 Soebrati «De laatste jaren was de trend om de overledene in het land van herkomst te begraven al aan het afnemen, omdat de tweede en derde generatie de begrafenis liever in Nederland heeft. Nu is deze trend noodgedwongen versneld. Repatriëring kan niet en met name de Turkse en Marokkaanse gemeenschap vindt dit spannend, omdat ze zich tot nu toe minder goed hebben verdiept in mogelijkheden dichter bij huis. Binnen de Surinaamse en Indische gemeenschap is een islamitische begrafenis in ons land veel normaler. De mensen die nu in paniek bellen, kunnen wij geruststellen omdat er plekken genoeg zijn, van Groningen tot Limburg en zeker ook in Amsterdam. Die plekken gaan nu door meer Marokkaanse en Turkse Nederlanders ontdekt worden.»

Aangepaste Rituelen

Vanuit islamitisch perspectief wordt de overledene binnen 24 tot 36 uur begraven. De begrafenis bestaat uit vier onderdelen; rituele wassing, kleden met lijkwade, dodengebed en teraardebestelling. 

Soebrati «Bij al deze stappen zijn nu, zoals de laatste regels voorschrijven, maximaal dertig mensen aanwezig. In het geval van overlijden als gevolg van het coronavirus zijn de nabestaanden helemaal niet aanwezig bij de rituele wassing en blijft de kist dicht. Deze aanpassingen gaan tot nu toe goed, want het besef dat men alleen zichzelf te kort doen of anderen, is groot.»

Margriet «Indien de overledene gestorven is aan corona, wordt het contact met de nabestaanden tot een minimum beperkt. Zij zijn namelijk degenen die mogelijk ook het virus bij zich dragen. Omdat wij een zogenoemde cruciale functie hebben, willen wij er alles aan doen om zelf zo lang mogelijk te kunnen blijven werken en dus zijn wij heel voorzichtig»

Contact voorafgaand aan de uitvaart is zoveel mogelijk op afstand en ook de rituelen tijdens de uitvaart die zo vanzelfsprekend zijn, worden aangepast.

Van de Kaa «Wat al gebeurt, is dat uitvaartdames met handschoenen aan naast de rouwauto lopen en van alle buren een bloem in ontvangst nemen terwijl de auto door de straat rijdt. Maar misschien is dat toch niet wenselijk omdat de 1,5 meter afstand niet gehouden kan worden. En om nou mensen de bloemen op de rouwauto te laten gooien zoals bij de uitvaart van Prinses Diana, dat gaat misschien ook wat ver. Wat ook kan, is de rouwauto met privé­volgauto’s door buurten laten rijden waar de overledene lang gewoond heeft. Zodat ook daar uitgezwaaid kan worden. Op die manier brengen we de uitvaart als het ware naar de mensen toe, zoals er nu zoveel thuisbezorgd wordt.»

Soms schrijft het scenario zichzelf, zoals bij de kraai in park Frankendael.

Beeld XF&M

den Uijl «Een paar weken geleden was er iemand aan het Amstelveld overleden. Terwijl de man in een bijzondere handgemaakte kist naar buiten werd gedragen, begonnen alle kerkklokken van Amsterdam te luiden. Het was per toeval precies zeven uur en alle kerkklokken in heel Nederland luidden om hoop en troost te bieden in deze bizarre tijd. Alle buren kwamen naar buiten of gingen voor de ramen staan. Mooier had de uitgeleide niet kunnen zijn.»

Naast nieuwe rituelen en vormen van afscheid ontstaan ook spontane initiatieven, zoals filmmakers die vrijwillig aanbieden uitvaarten te filmen voor de ouderen die niet bij de uitvaart aanwezig kunnen zijn.

Van de Kaa «Er zullen in de nabije toekomst zeker nog een heleboel nieuwe rituelen en vormen van afscheid nemen en respect betonen bijkomen. Wellicht voor later, als dit allemaal tot rust is gekomen, een rijke bron om uit te kunnen putten, ook voor de uitvaarten in de toekomst.»

Ik bel mijn oma van 95, die in een verzorgingshuis zit, nu dagelijks na haar middagsoap ‘Sturm der Liebe’ om te praten over wat ze gaat eten die avond en hoe het weer die dag was. En mijn ouders van 73 proberen elke dag de grenzen van hun thuisisolatie op te rekken: ‘Je vader is alleen even naar de winkel gegaan.’

Alles is nog redelijk overzichtelijk totdat de werkelijkheid het schrijven van dit stuk inhaalt en een familielid van de koude kant, die warm aanvoelt, belt met de vraag of ik een fijne uitvaartbegeleider weet. Zo sta ik aan de zijlijn te beschouwen, zo zit ik er middenin.

Mijn schoonfamilie moet afscheid nemen van een dierbare en ik kan slechts op afstand communiceren. We gaan meebuigen, ombuigen en nieuwe manieren verzinnen om dichtbij te zijn. Liefdesstofjes zullen neerdalen op een nader te bepalen tijdstip.

(Parool)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234