Hoe machtig en invloedrijk is koning Filip van België?

Als kroonprins was Filip de risee van de koninklijke familie: hij kon het niet. En hij zou het nooit kunnen. Maar kijk, intussen is hij vier jaar koning, en op Humo’s onovertroffen lijst van de 50 invloedrijkste Belgen in de wereld prijkt hij op de 30ste plaats. Dat is, zeggen waarnemers, in niet geringe mate de verdienste van Mathilde. ‘De koning is de koningin.’

'Toen onze veiligheidsdiensten geen informatie over Salah Abdeslam kregen van Marokko, volstond één telefoontje van de koning'

De mededeling dat Filip is opgenomen in onze top 50 van de invloedrijkste Belgen in de wereld, stuit meermaals op ongeloof. Wie de koning enigszins kent, weet dat hij niet is gemaakt om een Mitspieler op het hoogste niveau te zijn. Zijn schichtige blik verraadt hem. Zijn houterigheid in het eerste contact. Zijn bijna voelbare paniek als hij in een voor hem onbekende situatie terechtkomt. Om nog te zwijgen van het gewicht van zijn functie, dat in de loop der jaren aanzienlijk is afgenomen. En toch is er nog altijd het breed vertakte netwerk van de vorst, waarvan menige industriële tycoon of toppoliticus alleen maar kan dromen. Toen één jaar geleden publieke vijand nummer één Salah Abdeslam op de vlucht was en de Belgische veiligheidsdiensten geen informatie loskregen van hun collega’s in Marokko, volstond één telefoontje van de koning naar zijn Marokkaanse ambtsgenoot Mohammed VI om de relaties te normaliseren. Even later werd Abdeslam ingerekend.

‘De Marokkaanse pers heeft dat naar buiten gebracht,’ zegt een goed ingevoerde bron. ‘Anders was dat niet bekend geraakt. De koning doet zulke zaken vaker, maar hij opereert in discretie. Natuurlijk heeft Filip invloed. Het volstaat een blik te werpen op het bezoekerslijstje van het koninklijk paleis in de afgelopen maanden: Elon Musk, Michael Bloomberg, Bill Gates. Als je zulke mensen over de vloer krijgt, doe je ertoe. Met die uitzonderlijke contacten levert de koning zijn bijdrage aan het land: België wordt daar beter van.’

'Mathilde is de baas thuis. Zij heeft in alles het laatste woord, zij bepaalt het programma, zij meet zich bijna een politieke rol aan'

Mark van den Wijngaert, emeritus hoogleraar hedendaagse geschiedenis, is niet overtuigd. ‘Filip ontvangt veel mensen uit de meest verscheiden kringen, maar maakt dat hem tot een machtig of invloedrijk man? Macht heeft hij niet meer: hij benoemt geen ministers, hij ontbindt het parlement niet. En invloed heb je als je mensen dingen kunt laten doen die ze anders niet van plan waren te doen. Ik betwijfel of hij daartoe in staat is. Het kabinet van de koning is een kenniscentrum. Filip maakt er gebruik van om zijn kennis te vergroten, maar daar houdt het ook op. Hij is echt geen raadgever van topindustriëlen.’

Een minister van de regering-Michel is het daar volmondig mee eens. Als Filip met mensen van het hoogste niveau wordt geconfronteerd, gaat het licht weleens uit. ‘Tegenover de wereldleiders schiet hij echt tekort,’ zegt de minister. ‘Hij speelt twintig niveaus lager.’

Een hoveling noemt Mathilde het geluk van de koning. Zij is zo mogelijk nog actiever dan haar man, en vooral: zij is verstandiger. ‘De koning is de koningin. Zij bereidt alles minutieus voor, ook de bezoeken die ze samen met Filip aflegt. Tot in de kleinste details is zij op de hoogte van het programma. Mathilde is niet te vergelijken met Paola, die nergens van wist.’

Een tweede hoveling: ‘Er is geen discussie mogelijk: Mathilde is de baas thuis. Zij heeft in alles het laatste woord: zij bepaalt zijn programma.’

minister «De koningin heeft meer invloed dan de koning. In 2016 heeft Ban Ki-moon, de toenmalige secretaris-generaal van de Verenigde Naties, haar als één van de zeventien ambassadeurs aangeduid voor de zogenoemde Sustainable Development Goals, een project van de VN om tegen 2030 honger, armoede en ongelijkheid de wereld uit te helpen. Andere ambassadeurs zijn voetballer Lionel Messi, zangeres Shakira, CEO van Unilever Paul Polman en Muhammad Yunus, de uitvinder van het microkrediet kortom, een uitgelezen gezelschap. De aanstelling van Mathilde is een blijk van waardering. En laten we eerlijk zijn: Mathilde is bijzonder goed in wat ze doet.»


Sensationele kroonprinses

Een politicus van een andere partij, die Filip sinds jaar en dag kent, stelt wel een ontwikkeling ten goede vast.

politicus «Oorspronkelijk had ik compassie met Filip: hij zat als kroonprins vast in een rol die hem niet op het lijf was geschreven. Hij was onwetend en wereldvreemd, en hij maakte deel uit van een familie die als los zand aan elkaar hing: zijn lot was niet te benijden. Maar hij heeft me verbaasd: hij heeft zich losgeweekt uit de bekrompen entourage die decennialang het paleis heeft geregeerd. Hij heeft Jacques van Ypersele de Strihou als kabinetschef vervangen door Frans van Daele. En hij heeft zich opgesteld als een ruimhartige man met een brede kijk op de samenleving, ver voorbij het benepen katholicisme van tante Fabiola. Hij is niet bang om in deze tijden van terreur een moslim op het paleis te ontvangen. Hij probeert bruggen te slaan in een verdeelde wereld. Oké, een bevlogen communicator is hij niet, dat zal hij ook nooit worden. Maar in besloten kring is hij meer op zijn gemak, zeker in het gezelschap van Mathilde. Zij kan het ijs wel breken.»

'Mathilde is een vrouw die in normale omstandigheden is opgegroeid, dat zie je. Filip niet, en dat zie je ook.'

Mark van den Wijngaert «Filip doet veel dingen samen met Mathilde. Haar aanwezigheid tilt hem op. Zij stuurt hem, zij betrekt hem bij gesprekken die hij in zijn eentje niet zou aanknopen.»

minister «Als Filip in zijn eentje met bedrijfsleiders aan tafel gaat zitten, valt er algauw een ongemakkelijke stilte die wordt opgevuld met algemeenheden over en weer, maar tot een gesprek komt het niet. Met Mathilde wel: zij maakt een kwinkslag, spreekt mensen rechtstreeks aan én luistert. Mathilde is een vrouw die is opgegroeid in normale omstandigheden, dat zie je. Filip niet, en dat zie je ook.»

Tweede hoveling «Filip, Astrid en Laurent zijn níét opgevoed, ze hebben het in hun jeugd zelf moeten uitzoeken – hun ouders waren nergens te bekennen. Dat is het probleem van Filip. Il manque le sens de la convivialité. Hij kan niet vriendelijk of warm met anderen omgaan, daarvoor is hij te timide.»

Intimus «Hij is wel warm tegenover vrienden. Maar met mensen die hij niet kent, is hij erg op zijn hoede. Zeker als hij vermoedt dat er camera’s in de buurt zijn. Hij lijkt in dat opzicht op zijn moeder: Paola is ook verlegen. Ze moet zichzelf overwinnen om een vreemde een vraag te stellen.»

van den Wijngaert «Filip is zoals Boudewijn: verlegen, houterig, beducht voor uitschuivers. Mathilde is galanter in dat opzicht. Zij is niet bang om fouten te maken. Maar ik moet zeggen: sinds Filip met Mathilde naar buiten treedt, is hij een andere man geworden.»

Thierry Debels (royaltywatcher) «In dat opzicht lijkt hij ook op Boudewijn. Mathilde is, net als Fabiola indertijd, een sterke vrouw.»

minister «Bij Mathilde is het ook niet helemaal naturel. Ze studeert op haar rol, ze bereidt zich tot in de puntjes voor. Als ze op de nationale feestdag het rijtje van de ministers afgaat en ons één voor één de hand schudt, heeft ze voor iedereen een precieze vraag of een pertinente opmerking klaar. Ingestudeerd, dat lijdt geen twijfel: twee bullet points per persoon, maar dat is niet verkeerd, toch? Bij Filip verloopt het handen schudden veel stijver.

»Laten we hopen dat kroonprinses Elisabeth naar haar moeder aardt.»

Tweede hoveling «Elisabeth is sensationeel. Ze is 15, ze spreekt vlot haar talen, ze treedt graag op in het openbaar en ze is allesbehalve verlegen: iedereen is vol lof over haar.»

minister «Haar Nederlands is tegenwoordig beter dan haar Frans, verneem ik. Het gaat zelfs zover dat ze momenteel bijlessen Frans volgt. We‘ve come a long way (lacht).

»In het contact met buitenlandse gasten stuit Mathilde niet op haar grenzen, dat is het grote verschil met Filip. Zij voelt zich bij zulke gelegenheden als een vis in het water. Ik herinner me een lunch op het paleis met een stuk of wat Europese commissarissen. Die zaten daar allemaal met een kaartje op hun knieën, een spiekbriefje met de punten die ze tijdens het eten wilden maken. De enige zonder kaartje was Mathilde. Ongetwijfeld omdat ze meer tijd had gekregen om zichzelf op de lunch voor te bereiden, maar zij heeft dat ook niet nodig: zij doet het geweldig.»


Deal met N-VA

De ijver van Mathilde is stilaan legendarisch in paleiskringen. Jaarlijks heeft ze 128 agendapunten, het merendeel afspraken buitenshuis. Ter vergelijking: Filip heeft er 237, maar meer dan de helft daarvan bestaat uit audiënties, ontvangsten of vergaderingen, dus activiteiten op het paleis.

Laatst was er een kleine rel in de Franstalige pers omdat Mathilde minister van Ontwikkelingssamenwerking Alexander De Croo (Open VLD) in audiëntie had ontvangen. Dat mag niet volgens de grondwet. De Croo deed het af als een banaal incident – een gesprek over de werkzaamheden van Mathilde als VN-ambassadrice – maar waarnemers beschouwden het als een teken aan de wand.

minister «Een hardnekkig gerucht wil dat er een interne concurrentiestrijd is tussen koning en koningin. Omdat Mathilde het zo goed doet, neemt ze meer hooi op haar vork. Ze meet zich bijna een politieke rol aan en weigert zich neer te leggen bij de taken die voor een first lady zijn weggelegd. Ik verneem dat de koning daar niet zo gelukkig mee is. Maar goed, wellicht is het meer een probleem van hun beider hofhoudingen dan van henzelf.»

Intimus «Elke maandag zitten de entourages van de koning en de koningin samen om te evalueren en te plannen. Er is overleg, geen concurrentie. Maar we hebben nu wel een koningin die werkt – dat is nieuw.»

Eerste hoveling «Filip werkt zich de pleuris. Om acht uur is hij meestal al op kantoor. En hij gaat ervan uit dat zijn medewerkers er even vroeg zijn. Het zijn lange dagen op het paleis, en de kleinste discussie neemt algauw uren in beslag.»

minister «Maar goed, Filip doet het veel beter dan we met z’n allen hadden gevreesd toen hij de troon besteeg. Als kroonprins had hij een brokkenparcours gereden. We gingen ervan uit dat hij van het ene accident in het andere zou sukkelen. Dat is niet gebeurd. En dat is uitsluitend aan één man te danken: Frans van Daele, de kabinetschef van de koning, een topdiplomaat en een kenner van de binnenlandse en de buitenlandse politiek. Hij heeft met zijn grote gezag de koning behoed voor alle mogelijke valkuilen.»

'De N-VA heeft een deal met de koning: wij zullen uw instituut niet aanvallen zolang u zich van politieke uitspraken onthoudt.'

van den Wijngaert «Filip doet het niet slecht. Hij heeft betere raadgevers dan koning Albert. Albert had de kabinetschef van Boudewijn overgenomen, Jacques van Ypersele, een man met veel kilometers op de teller. Maar dat Albert uiteindelijk geen greep meer had op de politiek, had vooral te maken met Van Ypersele die de nieuwe politieke krachten – van regionale aard – verkeerd had ingeschat. Dat zal Van Daele niet overkomen. Die staat dichter bij de werkelijkheid.

»Albert heeft nog geprobeerd te wegen op de politieke besluitvorming. Bij de langdurige regeringsvorming in 2010 en 2011 heeft hij zich, onder impuls van Van Ypersele, verloren in politieke spelletjes: verkenners het veld ingestuurd en zo. Met dat soort fratsen heeft Filip zich niet ingelaten. Na de verpletterende verkiezingsoverwinning van de N-VA in 2014 heeft hij Bart De Wever de zware verantwoordelijkheid gegeven een nieuwe regering te vormen. Filip heeft zich al die tijd op de achtergrond gehouden. Zo wordt de kroon niet ontbloot en komt de mening van de koning niet ter discussie.»

‘Filip heeft het al bij al goed gedaan,’ zegt Veerle Wouters, onafhankelijk Kamerlid (ex-N-VA), die geen geheim maakt van haar republikeinse ideaal. ‘Als het goed is, zeggen we het ook.’

Ook met de N-VA heeft Filip geen noemenswaardige problemen gehad. Dat was, zegt Wouters, het gevolg van een niet-aanvalsverdrag tussen de republikeinse partij en de vorst – lees: Van Daele. ‘Een ongeschreven deal: wij zullen uw instituut niet aanvallen zolang u zich van politieke uitspraken onthoudt.’

Veerle Wouters «Die deal werkt. Toen Hendrik Vuye en ikzelf als N-VA’ers in 2016 een kritisch boek over het koningshuis uitbrachten, was de partij daar niet mee opgezet. Zoiets verstoort de relatie met de MR, nog altijd de partij die het dichtst bij het koningshuis staat – kijk maar naar Kazachgate (waarin Armand De Decker verdacht geld liet storten op de rekening van het hulpfonds van prinses Lea, red.). Maar ook de N-VA-ministers waren niet gelukkig met ons initiatief.

»De verwevenheid tussen het koningshuis en de N-VA gaat ver: minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon heeft er persoonlijk voor gezorgd dat de kosten voor de bewaking van het kasteel van Ciergnon, het buitenverblijf van Filip, voor rekening van de Regie der Gebouwen zijn en niet voor de Koninklijke Schenking. Met andere woorden: de koning hoeft niet zelf te betalen. Dat doen wij, belastingbetalers, in zijn plaats. 700.000 euro voor een kasteel dat permanent wordt bewaakt, 24 uur per dag, al is Filip er zelden. En toen wij laatst een vraag stelden over de kostprijs van de 34 koninklijke ambtenaren die niet op de Civiele Lijst (de dotatie van de koning, red.) staan, antwoordde geen enkele minister. Iedereen verwees naar een nietszeggend communiqué van premier Michel – ook Theo Francken, tot voor enkele jaren de scherpste criticus van het koningshuis.»

minister «De audiënties met Filip zijn een verplicht nummer. Met Albert verliep een ontmoeting gemoedelijk, met hem kon je tot een echt gesprek komen. Met Filip niet. Hij heeft zijn feiten op een rijtje, hij kent de thema’s, maar een gesprek? Nee, dat is niet mogelijk.»

Intimus «Hij is nog onwennig. Hij kende de politiek niet toen hij koning werd. Zijn vader heeft hem niet geïntroduceerd, en diens entourage al evenmin.»

'Premier Michel geeft bazig aan waar Filips grenzen liggen. Meer dan bij Bart De Wever'

Tweede hoveling «Hij weet wel dat hij politici niet de les kan spellen. Op een politieke uitspraak zul je hem niet meer kunnen betrappen, dat heeft hij afgeleerd.

»Premier Charles Michel, die wekelijks op audiëntie komt, is erg strikt met hem. Bazig, zelfs: hij geeft duidelijk aan waar Filips grenzen liggen. Meer dan bij Bart De Wever, denk ik (lacht).»

minister «Filip heeft als koning weinig kritiek gekregen, terwijl hij als kroonprins vaak onder vuur lag. De verklaring daarvoor is eenvoudig: als prins was hij slecht omringd, als koning niet.

»Minister zijn is niet moeilijk als je een goed kabinet hebt. Een zwakke minister redt het wel met een goed kabinet, van het omgekeerde ben ik nog niet zo zeker. A fortiori geldt dat voor een koning. Het koningschap is niet zo ingewikkeld, een koning hoeft zelden te improviseren.»

In oktober van dit jaar verlaat Frans van Daele het kabinet van de koning. Dan is hij 70 en wordt hij opgevolgd door Vincent Houssiau (54), de tweetalige kabinetschef van minister van Justitie Koen Geens, die een reputatie als onderhandelaar heeft. In het verleden werkte hij twee keer voor Frans van Daele: bij de Europese Unie en bij Buitenlandse Zaken. Je zou kunnen vermoeden dat Houssiau door Van Daele naar zijn beeld is gekneed en gevormd, maar dat blijkt niet helemaal te kloppen. Houssiau heeft volgens insiders een Van Ypersele-profiel.

Derde hoveling «Van Daele is bedachtzaam en rationeel, hij kiest zijn oorlogen. Houssiau doet dat minder.»

minister «Ik houd mijn hart vast voor het vertrek van Van Daele, want hij is echt top. Het wordt moeilijk om in zijn voetsporen te treden.»


Populair bij moslims

‘Osons la tendresse,’ sprak de koning enkele maanden geleden bij de herdenking van de aanslagen van 22 maart 2016. ‘Laten we teder met elkaar omgaan.’ Enkele weken geleden gebruikte hij nog de iftar, de maaltijd tijdens de ramadan, bij moslims thuis. Filip profileert zich in dit tijdsgewricht van angst steeds meer als een mens van goede wil, die in weerwil van het heersende maatschappelijke discours verbindt in plaats van verdeelt. Ook in zijn laatste kersttoespraak schuwde hij geen morele argumenten om de verkiezing van Donald Trump en de keuze van Groot-Brittannië voor de brexit aan de kaak te stellen, al noemde hij geen namen. ‘Wie de waarheid geweld probeert aan te doen of onze maatschappij probeert te verdelen, brengt onze democratie in gevaar.’

De goed bij de koning ingevoerde bron noemt het een strategie: ‘Filip peilt de bekommernissen van het volk en probeert ze met zijn initiatieven hoger te duwen op de prioriteitenlijst van de samenleving. Eén voorbeeld: Filip is op werkbezoek naar Duitsland geweest om met eigen ogen te zien hoe de duale Ausbildung van school en werk daar is georganiseerd, als oplossing voor de jeugdwerkloosheid. Intussen stel ik vast dat het Vlaamse en het Waalse gewest van plan zijn het Duitse model over te nemen.’

Van den Wijngaert «Filip heeft weliswaar geen invloed, maar dat neemt niet weg dat mensen nog altijd tegen hem opkijken. Hij heeft nog moreel gezag. Het humanitaire koningschap is nu al meer aanwezig bij hem dan op het einde bij Boudewijn. Hij gaat tegen de polarisering in en hij neemt het op voor de minderheden in de samenleving. Maar stuurt hij daarmee de maatschappelijke evolutie een andere richting uit? Ik dacht het niet.»

Derde hoveling «Van Daele heeft zijn rol perfect gespeeld: hij heeft van Filip een koning met uitsluitend protocollaire bevoegdheden gemaakt, zonder dat die het zelf in de gaten had. Dat is een grote verdienste (lacht).»

politicus «Filip toont zich bijzonder geëngageerd in de strijd tegen radicalisering en terreur. Hij verzet zich tegen de toenemende polarisering. Ook privé is hij erg bekommerd om de samenhang van het land, meer dan om het voortbestaan van de monarchie: hij wil de koning van alle Belgen zijn. Ook de koningin is ontzettend betrokken. Ze heeft me boekentips gegeven waaruit blijkt dat ze multiculturaliteit ademt.»

minister «Is zijn betrokkenheid bij moslims een statement? Ik weet dat niet. Intussen is 11 procent van de Belgen moslim. Het is logisch dat de koning zich ook om hen bekommert.»

Alleen, als de koning het zo goed voorheeft met zijn onderdanen, waarom gaat hij dan niet in op het vaak herhaalde verzoek om zijn park in Laken, 249 voetbalvelden groot, af te staan aan de almaar uitdijende Brusselse bevolking die snakt naar wat meer groen?

politicus «Zijn entourage houdt het tegen, omdat het zijn veiligheid in gevaar zou brengen. Maar het feit dat het paleis er niet over communiceert doet mij vermoeden dat hij er zelf over piekert.»

Tweede hoveling «Hij jogt soms in het park, maar daarom kun je 186 hectare natuur toch niet ongebruikt laten liggen? Dat park hoort de Brusselaars toe, een koning uit de 21ste eeuw hoeft niet meer te beschikken over eindeloze landerijen. Hij zal het vroeg of laat moeten afstaan.»


Veel vertrouwen

Eind vorig jaar brachten de KU Leuven en de Université de Liège de resultaten uit van een onderzoek naar de houding van de Belgen tegenover de monarchie. In Vlaanderen, het landsdeel dat het minste royalistisch is en waar 45 procent van de bevolking de koning nodig noemt, is slechts 25 procent republikein. In Wallonië is 66 procent koningsgezind. Het herfsttij van de monarchie is nog lang niet aangebroken, bevestigt ook onderzoeker Marc Swyngedouw, professor politieke sociologie aan de KU Leuven.

Marc Swyngedouw «De populariteit van de koning neemt gestaag af in Vlaanderen. In 1990 achtte 62 procent van de Vlamingen een koning noodzakelijk. Nu is dat 17 procentpunten minder. Maar in Wallonië kun je niet spreken van een afname, integendeel: in vergelijking met 1990 is er sprake van een toename van 6 procentpunten tot 66 procent. In het begin van de jaren 2000 was het koningshuis daar met 70 procent zelfs nog populairder.

»De koning was voor veel Walen in het begin van het millennium een dam tegen het wassende gevaar van het separatisme en extreemrechts (Vlaams Belang) of rechts (N-VA) in Vlaanderen. Hij gold als een garantie voor het voortbestaan van het land. Maar die opvatting verliest stilaan terrein. In Wallonië geldt net als in Vlaanderen: hoe groter de ontkerkelijking en hoe hoger het opleidingsniveau, hoe kleiner de koningsgezindheid. Maar ik zou het koningshuis geen instituut in verval noemen: het staat nog altijd stevig overeind. Het aantal voorstanders van een afscheuring van Vlaanderen is trouwens een absolute minderheid: 6 à 15 procent. Dat is niet veel.»

'De koning is een rots in de branding. Het vertrouwen van de bevolking in de regering, het parlement en de politieke partijen is véél kleiner'

Het vertrouwen in alle politieke instellingen neemt af, weet Swyngedouw uit ander onderzoek van 2014. Alleen, het vertrouwen in de koning taant niet zo snel als dat in de regering, het parlement of de politieke partijen: bijna 30 procent van de Vlaamse en bijna 40 procent van de Waalse bevolking beweert veel vertrouwen in de koning te hebben.

Swyngedouw «De koning is, als instituut, een rots in de branding. Het vertrouwen in de andere politieke instellingen is véél kleiner.»

Van den Wijngaert «Dat zul je altijd zien: hoe meer de mensen schande spreken van de politiek, hoe meer ze opkijken naar de koning.»

Naar de koning als persoon hebben Swyngedouw en zijn collega’s geen onderzoek verricht.

Swyngedouw «Dat hebben we in het verleden gedaan, maar dat was te veel afhankelijk van specifieke gebeurtenissen. Ik herinner me dat de geboorte van het eerste kindje van Filip en Mathilde, Elisabeth, een boost gaf aan zijn populariteit.»

'Filip is erg populair bij etnische minderheden, met name bij Turken en Marokkanen'

De voortschrijdende ontkerkelijking van het land hoeft geen nadeel te zijn voor de erg vrome Filip.

Swyngedouw «Hij heeft als publieke figuur een minder uitgesproken katholiek profiel dan Boudewijn. Op levensbeschouwelijk vlak stelt hij zich neutraal op: hij zal niet, zoals Boudewijn, weigeren een wet op abortus te ondertekenen. Filip is overigens erg populair bij etnische minderheden, met name bij Turken en Marokkanen, weten we uit steekproeven in Antwerpen en Luik.

»Deze koning legt geen duidelijke statements af. Hij mengt zich weinig of niet in het politieke debat, hij staat boven het gewoel. Dat is slim. Zo kan hij wellicht af en toe achter de schermen zijn invloed aanwenden.»

Wouters «Filip houdt zich meer op de achtergrond dan zijn voorgangers. En zo hoort het ook: het koningschap is een ceremoniële functie, hij is geen verkozen staatshoofd. Hij mag lintjes doorknippen en recepties opluisteren met zijn doorluchtige aanwezigheid, geen probleem. Maar invloed op de politiek uitoefenen gaat te ver. En dat schijnt hij, beter dan zijn vader, te beseffen.»

Opmerkelijk: Filip verleende vorig jaar maar aan drie mensen gratie na een gerechtelijke veroordeling. Telkens ging het om Vlamingen die een verkeersovertreding hadden begaan: ze hadden zonder rijbewijs of verzekering gereden. In 2013, zijn eerste jaar als koning, verleende Filip nog negenentwintig keer gratie.

Van den Wijngaert «Het genaderecht van de koning staat in de grondwet, maar het mag stilaan geschrapt worden. Het is in strijd met het bestaan van de strafuitvoeringsrechtbanken. Volgens mij verleent de koning in die particuliere gevallen ook zelf geen genade. Hij sluist de verzoeken door naar de FOD Justitie, die er een paar overtreders uitkiest. Laten we wel wezen: het genaderecht dateert uit de middeleeuwen. Dat is folklore.

»Ook wat het uitreiken van adellijke titels betreft, doet de koning weinig op eigen initiatief. Bij de FOD Buitenlandse Zaken heb je een dienst die daarin gespecialiseerd is. Zij pikken er de kandidaat-baronnen, -graven en -ridders uit. Het wordt tijd dat wij het voorbeeld van Nederland volgen en ook die folklore uit onze grondwet schrappen: geen adellijke titels meer, alleen nog lintjes en lidmaatschappen van prestigieuze ridderorden.»


Hinkende mens

Conclusie: Filip is, meer dan zijn voorgangers, een ceremoniële vorst die drijft op de kurk van het morele gezag van het koningschap. In vier jaar tijd heeft hij, in tegenstelling met wat iedereen had verwacht, geen verkeerde manoeuvres uitgevoerd. Zijn kracht zit ’m in zijn neutraliteit en, in mindere mate, zijn humanistische bevlogenheid. Onze vorst behoort zonder twijfel tot het geviseerde ras van de Gutmenschen. Alleen, dat is moeilijk te rijmen met zijn eigen familie, die vechtend over de keien rolt. Vorig jaar waren Filip en Mathilde de enige vertegenwoordigers van de koninklijke familie bij het nationale defilé op 21 juli, met uitzondering van Laurent, die zo bang is voor het verlies van zijn dotatie dat hij toch maar was komen opdagen.

Derde hoveling «Als je morele uitspraken doet, moet je zelf het voorbeeld geven, maar dat ligt een beetje moeilijk in de familie. Astrid en haar ouders, Albert en Paola, staan lijnrecht tegenover Filip.»

Albert reageert, in weerwil van zijn imago als gentil bonhomme, erg verzuurd op beslissingen van zijn zoon de koning. Dat heeft, zegt de intimus, te maken met zijn dotatie, die kleiner is uitgevallen dan afgesproken: in plaats van 1,4 miljoen euro krijgt Albert 900.000 euro, evenveel als Filip kreeg toen hij nog kroonprins was. Ex-premier Elio Di Rupo onthulde dat Alexander De Croo het been stijf hield in de regering: 1,4 miljoen euro was te veel in tijden van crisis, vond hij.

Intimus «Albert heeft het Filip erg kwalijk genomen. Hij had zogezegd niet hard genoeg gevochten voor het pensioen van zijn vader. Daardoor zag die een oude droom, het opknappen van een vervallen kasteeltje in de buurt van Ciergnon, in rook opgaan. Maar onderschat ook de rol niet van Vincent Pardoen, de voormalige intendant van de Civiele Lijst (de minister van Financiën van het paleis, red.). Toen Pardoen in 2013, bij de troonsbestijging van Filip, als intendant werd opgevolgd door Noël De Bruyne, bleef hij voor Albert werken als hoofd van het huis van koning Albert. Maar Pardoen kon niet accepteren dat hij niet meer de invloed van vroeger had, en hij is het gevecht met Frans van Daele aangegaan. Dat zette kwaad bloed. En Pardoen is blijven lobbyen voor een verhoogde dotatie van Albert bij Louis Michel (MR), de vader van Charles Michel. Dat maakte het niet eenvoudig voor Charles, maar ook niet voor Filip, die in verlegenheid werd gebracht door een medewerker van zijn vader die in eigen naam opereerde.»

'In september wordt Paola 80. Dat zou het ideale moment voor een verzoening zijn. Maar de kloof is diep, want Filip stelt zich op als een zonnekoning'

Maar er is goed nieuws, zegt de derde hoveling, de koninklijke familie zou weer on speaking terms zijn. ‘Ik verneem dat men zich probeert te verzoenen.’

Eerste hoveling «In september wordt Paola 80. Dat zou het ideale moment voor een verzoening zijn. Maar de kloof is diep, want Filip stelt zich op als een zonnekoning. Wat hem betreft, bestaat de koninklijke familie alleen uit hemzelf, Mathilde en zijn kinderen. Dat zie je op de officiële site van de monarchie: Lorenz bijvoorbeeld, de man van Astrid, is daar nergens op te bespeuren. En ook de kleinkinderen – behalve de zijne – mogen niet langer de titel ‘van België’ voeren.»

Tweede hoveling «Mathilde wil aangesproken worden als ‘Sa Majesté’. Voor de andere koninginnen volstond ‘Madame’. In Nederland is ‘Mevrouw’ zelfs de officiële aanspreekvorm voor Maxima. Maar nee, Mathilde moet als ‘Majesteit’ worden benaderd.»

Van den Wijngaert «Ik hou me niet bezig met de interne moeilijkheden van de koninklijke familie, maar ik stel wel vast dat Astrid de afgelopen maanden weer meer aan bod is gekomen: ze krijgt opnieuw belangrijke representatieve taken. Dat wijst op een dooi in de relaties. Laurent is een beetje weggedeemsterd, maar die heeft altijd meer zichzelf dan het koningshuis vertegenwoordigd. En Albert en Paola zijn mensen op leeftijd, met gezondheidsklachten bovendien. Van hen hoef je weinig meer te verwachten.»

De politicus «Het is een krabbenmand. En dan hebben we het nog niet over de kwestie-Delphine Boël gehad.»

Filip, 57 inmiddels, laat zich niet uit het veld slaan. Hij doet zijn uiterste best om het beeld van een jonge en dynamische vorst gestalte te geven: hij duikt onverwacht op in het studentenrestaurant van de VUB, hij geeft een interview aan jongerenzender Karrewiet, hij spreekt met MNM-presentator Peter Van de Veire. Hij neemt zelfs deel aan de 20 Kilometer van Brussel. ‘Maar dat lukt niet altijd,’ zegt royaltywatcher Thierry Debels. ‘Dit jaar heeft hij afgezegd omdat hij het aan zijn rug had. De Coburgs zijn ruglijders.’

De koning is een hinkende mens. De politicus heeft met hem te doen. ‘Als je hem een beetje kent, voel je zijn eenzaamheid. Hij kan niet op zijn familie terugvallen. Vandaar ook zijn zenuwachtigheid en onzekerheid in publieke optredens. Je ziet hem haast denken: ‘Hoe zullen de anderen reageren?’ Dat hij in dossiers van groot maatschappelijk belang toch zijn nek uitsteekt, neemt mij voor hem in. Dat is dapper. Hij verlegt zijn grenzen ondanks zichzelf.’

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234