Medewerkers van het Rode Kruis halen in 1918 in de Amerikaanse stad St. Louis slachtoffers van de Spaanse griep op.Beeld Photo News

Historisch perspectief

Hoe pandemieën de loop van de wereldgeschiedenis bepalen

Pandemieën hebben meer dan eens een hoofdrol gespeeld in de wereldgeschiedenis. Soms met grote gevolgen. ‘Epidemieën leggen zwakten in onze samenlevingen bloot.’

Om te beseffen welke ingrijpende en ­blijvende gevolgen pandemieën soms kunnen hebben, hoef je maar even stil te staan bij de choleragolven die de wereld in de 19de eeuw hebben geteisterd. Die pandemieën van cholera, ook wel de ‘Blauwe Dood’ ­genoemd, ontstonden destijds rond de Baai van Bengalen in Azië. In 1832 bereikte de ­gevreesde ziekte voor het eerst via de bemanning van een vissersschip Nederland. In de ­decennia daarna werd ons land geplaagd door een reeks cholera-epidemieën, die tienduizenden levens eisten. De ziekte bereikte ook België en maakte ruim twintigduizend slachtoffers.

De symptomen waren afschuwelijk. Een patiënt kreeg doorgaans eerst last van zijn ­ingewanden, met waterige diarree en hevig braken. Het lichaam raakte daardoor in rap tempo liters vocht kwijt en droogde volledig uit. Vaak kreeg de zieke ook blauwe wallen ­onder de ogen – vandaar de bijnaam Blauwe Dood – en een glazige blik. Als niks werd ­gedaan, stierf de patiënt meestal binnen een paar uur tot enkele dagen.

Overleden en meteen begraven

Omdat overledenen uit vrees voor verdere verspreiding van de ziekte vaak razendsnel werden begraven, hadden nabestaanden niet of nauwelijks tijd om afscheid te nemen. Zo kon het voorkomen dat een man, die per postkoets een dag op bezoek was geweest in een naburige stad, bij terugkeer thuis ontdekte dat zijn vrouw ziek was geworden, binnen een paar uur was overleden en meteen begraven.

Deze misère was voor de Europese machthebbers, en vormde een belangrijke aanleiding voor verstrekkende hervormingen. Gevaarlijke ziekten als cholera en de pest bleken vooral de armen te treffen, die onder vaak onhygiënische omstandig­heden leefden in de arbeiderswijken van snel groeiende en industrialiserende steden. Onder druk van sociale en medische activisten begon de overheid in de tweede helft van de 20ste eeuw betere, hygiënischer huizen te bouwen, rioleringen en drinkwaterleidingen aan te ­leggen en ook strenger toezicht te houden op de volksgezondheid.

Solidair of niet

‘Epidemische ziekten hebben, zeker sinds de Zwarte Dood in de middeleeuwen, vaak een belangrijke rol gespeeld in de loop van de ­geschiedenis,’ zegt Frank Snowden, emeritus hoogleraar medische geschiedenis van Yale University en auteur van het boek ‘Epidemics and Society’. ‘Epidemieën zijn bovendien ­ontzettend interessant, omdat ze ons vertellen wie we zijn. Ze leggen zwakten in onze ­samenlevingen bloot en houden ons een ­spiegel voor. En omdat we nu eenmaal mensen zijn, is een deel van wat we dan zien nogal zwart. Ze maken bijvoorbeeld duidelijk of we solidair zijn met elkaar of niet.’

De geschiedenis leert dat pandemieën ­doorgaans ontstaan door ontdekkingsreizen, handelsverkeer en oorlogen. De besmettelijke ziekten grijpen daarbij om zich heen als ze op plekken arriveren waar de mensen er nog geen afweer tegen hebben.

Zo arriveerde de Zwarte Dood in de 14de eeuw in de stadstaten van Venetië en Florence via ratten die waren meegereisd met vrachtschepen met graan uit Egypte. De pokken die in de 15de eeuw de inheemse bevolking van Latijns-Amerika decimeerden, kwamen daar terecht door Spaanse ontdekkingsreizigers. Die veroveraars brachten vervolgens, zonder het te weten, waarschijnlijk syfilis mee ­terug naar Europa, waar de geslachtsziekte zich snel kon verspreiden. En sommige wetenschappers denken dat de verwoestende Spaanse griep, die in 1918 en 1919 om zich heen greep, in ­Europa belandde via Amerikaanse militairen die meevochten in de Eerste Wereldoorlog.

Choleragolven

De huidige, snelle verspreiding van het ­coronavirus vanuit de Oost-Chinese stad ­Wuhan is eveneens vergemakkelijkt door het in de afgelopen decennia fors toegenomen ­internationale verkeer. De mondialisering heeft niet alleen grote delen van de wereld ­rijker gemaakt en de verspreiding van kennis bevorderd, zij heeft ons ook kwetsbaarder ­gemaakt voor besmettelijke ziektes als Covid-19 of de varkensgriep, die tien jaar geleden rond 200.000 mensen het leven kostte. ­‘Iedereen is tegenwoordig mobiel,’ zegt Frank Huisman, hoogleraar medische geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. ‘Het lijkt wel een mensenrecht om drie keer per jaar op vakantie te gaan.’

In de Australische stad Brisbane gingen vrijwilligers in 1919 van deur tot deur om mensen te helpen die waren getroffen door de Spaanse griep.Beeld EPA

Door de eeuwen heen blijkt ook telkens weer dat de gevolgen groot kunnen zijn, zowel in positieve zin, zoals na verloop van tijd bij de negentiende-eeuwse choleragolven, als in ­negatieve zin. Zo voltrok zich een drama toen Romeinse soldaten in de tweede eeuw na Christus na een veldtocht in het huidige Irak een zeer besmettelijke ziekte – waarschijnlijk pokken of mazelen – meebrachten. De ­Romeinse legioenen werden uitgedund, de economie stortte in en tijdens de piek van de epidemie overleden in Rome tweeduizend mensen per dag. De wanhoop die dat veroorzaakte, versterkte de populariteit van het snel groeiende christendom en droeg volgens sommige historici bij aan de neergang van het Romeinse Rijk.

Toen de Zwarte Dood in de 14de eeuw in Europa arriveerde, waren de gevolgen nog ­desastreuzer. Zo’n 30 tot 60 procent van de Europese bevolking kwam om en steeds meer mensen namen hun toevlucht tot religieus ­fanatisme. Op het dieptepunt van de pandemie trokken groepen zogenoemde flagellanten rond, die zichzelf afranselden, klaagliederen zongen en anderen aanspoorden tot schuld­besef en boetedoening. Er zijn aanwijzingen dat er na verloop van tijd nog maar zo weinig gezonde mensen over waren, dat heren zich genoodzaakt zagen de resterende boeren en lijfeigenen beter te behandelen.

Gelijkenissen met nu

Ook de Spaanse griep, die toesloeg tegen het einde van de Eerste Wereldoorlog, trok een spoor van verwoesting. Wie nu foto’s van destijds bekijkt, van mensen met mondkapjes in Londen en Parijs en van rijen ziekenhuis­bedden in tenten, ziet duidelijke gelijkenissen met de huidige situatie. De Spaanse griep eiste wereldwijd 40 tot 50 miljoen levens; in de zwaar getroffen Verenigde Staten crepeerde ongeveer 1 procent van de bevolking.

Door de krimp van de Amerikaanse beroepsbevolking, die nog werd verergerd door het wegvallen van de gesneuvelde militairen, zagen werkgevers in de VS zich gedwongen de arbeidsomstandigheden te verbeteren. De ­lonen stegen en vrouwen kregen meer kans om te gaan werken. ‘De Spaanse griep richtte een dramatische slachting aan,’ zegt Huisman. ‘Het aantal doden was veel groter dan dat door de Eerste Wereldoorlog.’

Wat nu de consequenties zullen zijn van de Covid-19-pandemie, valt lastig te voorspellen. Daarvoor is het nog te vroeg. Het aantal bevestigde sterfgevallen ligt volgens de Wereld­gezondheidsorganisatie nu rond 68.000, dat haalt het vooralsnog in de verste verte niet bij rampen als de Zwarte Dood, de Spaanse griep of een hedendaagse plaag als hiv/aids, die al 25 tot 30 miljoen levens heeft geëist. Maar de impact van pandemieën, zo waarschuwen ­experts, hangt ook af van de omstandigheden waaronder ze toeslaan.

Opstanden en relschopppers

De cholerapandemieën in de 19de eeuw hadden zo’n ingrijpend effect, omdat ze de armen troffen in de steden van de Industriële Revolutie, waar het toch al broeide. In sommige ­landen ontstonden cholera-opstanden en ­relschoppers bestormden ziekenhuizen. Hier en daar staken zelfs samenzweringstheorieën de kop op dat de ziekte een complot was van rijken om de onderklasse uit te dunnen.

‘Cholera veroorzaakte enorme maatschappelijke onrust,’ zegt hoogleraar Snowden. ‘Vaak wordt gezegd dat het ontstaan van de natiestaten in de 19de eeuw samenhing met oorlogen. Dat is zo, maar epidemische ziekten als cholera, tyfus en gele koorts speelden ook een belangrijke rol, omdat ze de macht van ­regeringen vergrootten. Staten trokken meer regelgevende macht naar zich toe om de ­epidemieën te bestrijden.’

Autocratische praktijken

De huidige Covid-19-pandemie treft de ­wereld in een tijd van opkomend nationalisme en groeiende autocratische praktijken. Wat dat betekent, moet worden afgewacht. Sommige regeringen hebben naar aanleiding van de ­virusdreiging al meer bevoegdheden verworven. Zo kan de Hongaarse premier Viktor ­Orbán inmiddels bij decreet regeren. En de Chileense autoriteiten hebben militairen naar pleinen gestuurd die tot voor kort waren bezet door betogers. Hoe de crisis zal uitpakken voor rechts-nationalistische leiders als Donald Trump in de VS en Jair Bolsonaro in Brazilië is nog onzeker.

Duidelijk is al wel dat de pandemie een dreun heeft uitgedeeld aan het mondialiseringsproces van de afgelopen decennia. De ­wereld stevent af op een diepe recessie met massale ontslagen en op veel plekken fikse ­inflatie. En de pandemie heeft de toch al ­beroerde relatie tussen China en de VS nog ­verder onder druk gezet. De Chinezen proberen met misinformatie over de Amerikaanse herkomst van het virus hun geschonden imago op te poetsen en de Amerikanen ontdekken met bezorgdheid dat ze voor de aanvoer van cruciale medische spullen als mondkapjes deels afhankelijk zijn van Peking. Tegelijk ­blinken de leden van de EU in deze nood­situatie vooral uit in ruziemaken.

Zuid-Afrikaanse militairen patrouilleren in Alexandra, een arme wijk bij Johannesburg, om de voor drie weken afgekondigde lockdown af te dwingen. Veel arme Zuid-Afrikanen houden zich er niet aan.Beeld AP

Grote klappen vallen in arme landen

‘Wat mij veel angst aanjaagt, is wat er gaat gebeuren in arme landen,’ zegt Snowden. ‘Wat gaat zich voltrekken nu deze ziekte de arme wijken van Mumbai heeft bereikt? En in de favela’s van Rio de Janeiro, de townships in Zuid-Afrika? Hoe moeten de armen daar hun handen wassen als ze niet eens schoon water hebben? Hoe gaan zij sociale afstand houden en binnenblijven? Je kúnt helemaal niet binnenblijven als je maar net kunt overleven als dagloner. De rijke landen zullen deze ziekte uiteindelijk wel onder controle krijgen, maar arme landen zullen daar veel meer moeite mee hebben. Daar gaan de grote klappen vallen.’

Intussen lijken de maatregelen die landen op dit moment nemen, ondanks alle medische vooruitgang, opmerkelijk veel op ingrepen die in vroeger tijden ook al werden gedaan. De ­geschiedenis van een begrip als quarantaine gaat terug tot de middeleeuwse Italiaanse stadstaten, die zeelieden voordat ze aan land mochten veertig (quaranta) dagen isoleerden in de hoop de pest buiten de stadspoorten te houden.  

Klassieke maatregelen

Ook het sluiten van landsgrenzen en de ­instelling van een cordon sanitaire om een stad of gebied zijn maatregelen uit de oude doos, net als tips om niet onbedekt te hoesten, de handen te wassen en mondkapjes te dragen.

‘Dat maakt het ook zo frustrerend dat veel regeringen wekenlang hebben geweigerd om tot actie over te gaan,’ zegt Manon Parry, hoogleraar medische geschiedenis aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. ‘Sommige media hebben het nu over ‘draconische’ stappen, maar de meeste dingen die worden gedaan zijn gewoon klassieke maatregelen. Daarvan ­weten we al lang dat ze werken.’

(Trouw)

Hoe ervaart u deze dagen? Welke bedenkingen heeft u bij wat er (niet) gebeurt? Hoe ziet u het evolueren? Laat het ons weten.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234