Hoe vuil en ongezond is onze lucht? Klimaatexpert Wouter Lefebvre: 'Elk jaar kost luchtvervuiling ons 8 miljard euro en 8.340 doden'

Niets doet zoveel stof opwaaien als onze lucht, maar in de wervelwind aan informatie raken de feiten soms zoek. Met het boek ‘Onze lucht’ probeert Wouter Lefebvre klaarheid te scheppen.

'Door dieselgate en de sjoemelsoftware vervuilt een dieselwagentje nu méér dan een vrachtwagen'

We spreken Wouter Lefebvre in de kraaknette buitenlucht – of zo lijkt het toch – van de tuin bij VITO, de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek. Hier specialiseert de doctor in de klimatologie zich al tien jaar in het in kaart brengen van onze luchtkwaliteit. Hij en zijn collega’s zijn druk in de weer met de resultaten van CurieuzeNeuzen. Voor die groots opgezette burgercampagne werd in mei van dit jaar de luchtkwaliteit gemeten op 20.000 plekken in Vlaanderen.

Wouter Lefebvre «De resultaten van die campagne zullen aantonen wat wij wetenschappers al een paar jaar zeggen: het probleem beperkt zich niet tot Antwerpen en Gent, ook in een kleine gemeente als pakweg Herselt zijn er plaatsen met een hogere concentratie aan stikstofdioxide.»

HUMO Wil dat zeggen dat er meer luchtvervuiling is?

Lefebvre «Dat is een moeilijk punt: luchtvervuiling bestaat altijd uit meerdere vervuilende stoffen, en het is onmogelijk om ze allemaal te meten. De buisjes van CurieuzeNeuzen meten alleen de stikstofdioxide in de lucht, verder niets. Stikstofdioxide heeft als voordeel dat het goedkoop en makkelijk meetbaar is, zeker in vergelijking met fijn stof. Een ander voordeel is dat er grote verschillen zijn tussen bijvoorbeeld het rustige Dessel, waar we nu zitten, en Brussel, waar veel verkeer is.

»Fijn stof is een totaal ander verhaal. Het grootste deel ervan wordt niet als fijn stof uitgestoten, maar als gassen zoals ammoniak, zwaveldioxide en stikstofdioxide. Als die stoffen in de atmosfeer met elkaar reageren, ontstaat er fijn stof. Dat proces verloopt traag, dus tegen die tijd is het al uitgewaaid over een grote oppervlakte. Daarom vind je hier in Dessel bijna evenveel fijn stof als in het drukke Borgerhout. Bij ammoniak denk je bijvoorbeeld aan de West-Vlaamse veeteelt, maar van het fijn stof dat door die ammoniak ontstaat, hebben wij hier evenveel last als in West-Vlaanderen, bij de bron.»

HUMO Er is geen ontsnappen aan: héél Vlaanderen ligt onder een deken van fijn stof en haalt de WHO-normen niet. Een pover resultaat.

Lefebvre «Klopt, maar die normen zijn gebaseerd op gezondheidseffecten. En voor zover we weten, bestaat er geen veilige concentratie aan fijn stof. Omdat helemaal géén fijn stof niet haalbaar is, heeft het WHO een streefwaarde bepaald. Die halen we wel niet. De Europese normen voor fijn stof halen we wel.»

HUMO Heeft het dan wel zin om van Brussel naar de groene rand te verhuizen?

Lefebvre «Een zeer complexe kwestie. Om aan het fijn stof te ontsnappen, is het inderdaad nutteloos om te verhuizen. Om minder stikstofdioxide in te ademen misschien wel, maar niet noodzakelijk. Als jouw verhuis naar de groene rand, waar de concentratie lager ligt, inhoudt dat je elke dag met de auto over de Brusselse ring naar je werk moet rijden, dan is de kans groot dat je uiteindelijk meer stikstofdioxide zult inademen: je blootstelling in het verkeer is dan groter.»

HUMO Groter dan wat je inademt als fietser in het Brusselse verkeer?

Lefebvre «Dat hangt van je fietsroute af. Fiets je elke dag door de drukke Wetstraat, dan zal je blootstelling groot zijn. Maar veel fietsers nemen, in de mate van het mogelijke, autoluwe straatjes. Daar liggen de concentraties alweer een stuk lager.»

HUMO De berichtgeving valt niet altijd makkelijk te volgen: de ene dag koppen kranten dat automobilisten de meeste luchtvervuiling binnenkrijgen, omdat ze in de file staan. De volgende dag zijn de fietsers en voetgangers de grote verliezers en ademen zij de meeste vuile lucht in. Hoe zit het nu?

Lefebvre «Mijn raad? Blijven fietsen, al was het maar voor je conditie. Uit onderzoeken wereldwijd blijkt dat het effect van fietsen op je conditie veel belangrijker is dan het effect van luchtvervuiling. Er zijn natuurlijk uitzonderingen – in het zwaar vervuilde Delhi in India mag je niet langer dan een klein uur per dag fietsen – maar in Europa mag je urenlang fietsen, het effect op je gezondheid zal nog altijd positief zijn.»

HUMO Maar de fameuze street canyons kun je maar beter vermijden?

Lefebvre «Street canyons zijn typisch smalle straten met hoge bebouwing langs beide kanten. Daardoor raakt de vervuilde lucht niet weg. En met hoog bedoel ik heus geen wolkenkrabbers: doorsneehuizen zijn al genoeg om voor hogere concentraties te zorgen. Je hebt in Vlaanderen ook veel atypische street canyons. Die zijn wat breder, of soms is er zelfs maar bebouwing langs één kant, maar toch raakt de lucht er moeilijk weg en meten we er hogere concentraties. Zelfs op de Antwerpse Leien is er canyon-vorming: de Leien zijn wel breed, maar ook daar blijft de vervuilde lucht langer hangen. Fiets je door een straat en voel je de wind uit verschillende richtingen waaien, dan is dat een teken dat de lucht – en dus ook de vervuiling – er goed weg kan.»

'Een autoluwe schoolstraat heeft geen nut als het resultaat ervan is dat alle kinderen gewoon één straat verder met de auto worden gedropt.'

HUMO Wat als straks blijkt dat je huis of school in zo’n street canyon ligt?

Lefebvre «Dat is geen reden tot paniek. De buisjes hangen telkens aan de straatkant. Hang je ze aan de andere kant van je huis of school, dan zal de concentratie meteen een pak lager liggen. Iemand die in een street canyon woont, wordt dus niet permanent blootgesteld aan sterk vervuilde lucht. Plus: zelfs als straks blijkt dat jouw straat een slechte waarde krijgt, dan gaat dat nog altijd maar over een klein deel van je blootstelling. Misschien werk je op een locatie met veel betere waarden. Omgekeerd kan natuurlijk ook: sommige mensen zullen straks opgelucht ademhalen, omdat ze in een straat met een lage concentratie wonen. Maar ze staan wel elke dag vier uur in de file, waardoor hun blootstelling veel groter is.

»Ik kan het niet genoeg benadrukken: luchtvervuiling verdient nuance. Ook om het probleem op te lossen: er bestaat niet één heilige graal die luchtvervuiling van de kaart zal vegen.»

HUMO Ook niet de ontdieseling?

Lefebvre «Voor stikstofdioxide is dat een zéér belangrijke maatregel: los het probleem van de dieselwagens op en de concentraties zullen sterk dalen, waardoor het probleem van de stikstofdioxide in de street canyons grotendeels verdwijnt. Voor fijn stof is ontdieseling een interessante, maar geen enorme maatregel. Door de roetfilters stoot de uitlaat van een moderne auto nog maar een kleine hoeveelheid fijn stof uit. Maar wat veel mensen niet weten, is dat fijn stof niet alleen afkomstig is van de uitlaat. Ook de wrijving van de banden, de remmen en het asfalt zorgt voor fijn stof.»

HUMO Hoe pakken we dat aan? Een filter op het asfalt is geen optie.

Lefebvre «De enige oplossing die we voorlopig hebben gevonden, is minder kilometers rijden, met een lichtere wagen. Bij zwaardere auto’s heb je meer wrijving en dus ook meer fijn stof. We kunnen dus maar beter niet met een grote auto gaan rijden, zelfs niet als die op elektriciteit rijdt. Bij elektrische auto’s valt ook maar te zien hoe de elektriciteit wordt opgewekt. Gebeurt dat niet op een duurzame manier, dan draaien we in cirkeltjes.

»En voor wie denkt dat elektrische wagens dé oplossing zijn voor de geluidsoverlast: zodra een auto meer dan 30 kilometer per uur rijdt, komt het belangrijkste geluid niet van de motor, maar van de banden.»


Mondmaskers af

HUMO Door dieselgate en de sjoemelsoftware stoot een moderne vrachtwagen minder stikstofdioxide uit dan een personenwagen op diesel, las ik in je boek.

Lefebvre «Dat had je niet verwacht, hè? (lacht) Ik stel me daarbij altijd een klein Smartje op diesel voor, naast een grote DAF-truck van 32 ton. Per gereden kilometer stoot die kleine auto gemiddeld meer stikstofdioxide uit dan de vrachtwagen. Het verschil zit ’m in de bouw van de motor: ze hebben allebei een dieselmotor, maar bij de vrachtwagen staat er een filter op die werkt; bij veel dieselauto’s zit er sjoemelsoftware op. We wisten al heel lang dat de werkelijke uitstoot van dieselauto’s niet overeenstemde met de officiële uitstoot, maar pas in 2015 kwam aan het licht dat het aan de sjoemelsoftware lag: die zorgde ervoor dat alleen tijdens tests de juiste filters aanstonden. Er is sinds deze maand een strengere wetgeving, waaraan alle auto’s nu moeten voldoen. Dat zou een verschil moeten maken, maar hoe groot, dat weten we pas over een paar jaar.»

'We hebben het gat in de ozonlaag en het probleem van zure regen grotendeels opgelost. Waarom zou de rest niet lukken? ''

HUMO Zelfs met schonere wagens is het hele probleem niet opgelost: 57 procent van de uitstoot van fijn stof is afkomstig van onze huishoudens.

Lefebvre «Klopt. Het grootste deel daarvan is afkomstig van houtverbranding. Een kleine vergelijking: om 50 gram fijn stof te maken, moet je met de auto naar Wenen rijden, met de vrachtwagen naar Parijs, of 4 kilo hout in je open haard gooien. Zelfs pelletkachels stoten nog altijd veel meer fijn stof uit dan aardgasverbranding. Om de luchtvervuiling te verbeteren zou het stoken van hout eruit moeten, al besef ik maar al te goed dat zo’n maatregel moeilijk uit te voeren is.

»Een andere, zeer efficiënte maatregel is onze vleesconsumptie verminderen. Die zorgt niet zozeer rechtstreeks voor luchtvervuiling, maar wel onrechtstreeks, want de uitstoot van ammoniak resulteert in fijn stof. Om nog maar te zwijgen van het klimaatprobleem, dat we daarmee ook deels oplossen.»

HUMO Helpen mondmaskers in het verkeer?

Lefebvre «Niet echt. Met een goed en dus ook duur mondmasker filter je misschien wel het fijn stof uit de lucht, maar niet de gassen. Daarvoor zou je al een gasmasker moeten dragen. Bovendien moet zo’n mondmasker perfect aansluiten op je gezicht. Bij de kleinste afwijking – bij een kleiner gezicht van een kind of bij gezichtsbeharing – kiest de vuile lucht altijd de weg van de minste weerstand. Maar mijn grootste probleem met mondmaskers is dat ze de verantwoordelijkheid leggen bij de ontvanger. Bij luchtvervuiling zou net moeten gelden dat de bron betaalt. Dat is niet alleen correcter, maar ook logischer en efficiënter.»

HUMO Het kostenplaatje is aanzienlijk: luchtvervuiling kost jaarlijks 8 miljard euro.

Lefebvre «In vergelijking met die 8 miljard zijn veel maatregelen spotgoedkoop. In dat bedrag zitten zowel de directe kosten – ziekenhuisopnames, werkverlet – als de indirecte kosten. Hoeveel zijn we bereid te betalen om een jaar langer te leven? Gemiddeld verliest de Belg zeven en een halve maand van zijn leven door luchtvervuiling. In 2016 vielen op de Belgische wegen 597 doden. Dat is veel minder dan de 8.340 doden die er in 2014 vielen door de luchtvervuiling. Alleen zijn die verkeersdoden veel zichtbaarder en duidelijker.»

HUMO Maar wat hebben maatregelen voor zin, als we het grootste deel van ons fijn stof invoeren uit het buitenland?

Lefebvre «Samenwerken met de buurlanden zal noodzakelijk zijn. Al was het maar omdat we zelf meer fijn stof exporteren dan dat we importeren. Op dat vlak zit onze handelsbalans heel goed (lacht).»

HUMO Sinds de zorgwekkende ‘Pano’-reportage wordt aan schoolpoorten actie gevoerd voor autoluwe of -vrije straten. Haalt zo’n schoolstraat iets uit?

Lefebvre «Als alle kinderen straks gewoon één straat verder met de auto worden gedropt, dan heeft het geen nut. Maar een schoolstraat sensibiliseert de mensen wel. En als de schoolstraten zo worden ingericht dat ze veilig naar school fietsen vergemakkelijken, dan hebben ze opeens wél een groot effect.

»Er lijkt nu wel een momentum te zijn om iets te doen aan de luchtvervuiling, maar een deel van de Vlamingen ligt er nog altijd niet wakker van. Voor die mensen zijn er misschien dwingende maatregelen nodig, maar die kun je pas opleggen als mensen begrijpen waarom. Je kunt houtkachels niet verbieden zolang de gebruikers niet begrijpen hoe problematisch ze zijn.

»Ik heb het in mijn boek over de smogpiek van 1930 in de Maasvallei, waarbij in enkele dagen tijd meer dan 60 mensen stierven, toen de wind op een decemberdag compleet ging liggen en alle vervuilde lucht niet meer weg kon in en rond het stadje Engis. Dat soort rampen hoeven we hier in Europa niet meer te vrezen. De luchtkwaliteit nu is veel beter dan vroeger. Dat benadruk ik graag, omdat vaak het omgekeerde wordt beweerd. Vooral de laatste decennia zijn er grote stappen gezet. Is dat genoeg? Ik vind van niet, maar we gaan wel de goede kant op.»

HUMO Zullen we de WHO-normen ooit halen?

Lefebvre «Ja. Wat dat betreft ben ik een optimist. Het gat in de ozonlaag hebben we destijds ook opgelost. Het is niet dicht, maar de bron – de cfk’s in de spuitbussen – is wel aangepakt. Het gat is gestopt met groeien en zal langzaamaan krimpen. Het probleem van de zure regen is ook grotendeels weggewerkt. Dat had vooral te maken met de uitstoot van zwaveldioxide en met koolverbranding. De industrie, de voornaamste bron van zwaveldioxide, heeft grote inspanningen geleverd, en niemand verwarmt zijn huis nog op steenkool. Als dat kan, waarom zou de rest dan niet lukken?»

Wouter Lefebvre, ‘Onze lucht’, Lannoo

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle verhalen van de Humo rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234