‘De heimwee naar vroeger is groot, maar ingrijpende veranderingen blijven uit’
 Beeld BELGAIMAGE
‘De heimwee naar vroeger is groot, maar ingrijpende veranderingen blijven uit’Beeld BELGAIMAGE

EconoomThomas Piketty

Hoe ziek is links? ‘De linkse partijen blijven hopen dat het een boze droom is. Maar de stemmen van de arbeiders krijgen ze niet zomaar terug’

Ontwaakt, verworpenen der aarde! Ondanks hun verwoede pogingen om het volk wakker te schudden zien linkse partijen hun oude kiespubliek razendsnel afkalven: de werkmens zwenkt in het stemhok onverbiddelijk naar rechts. Wil links niet in een diepe existentiële crisis verzeilen, dan moet het die kiezers weten terug te halen – en daarvoor moet het roer radicaal om. Dat zegt de wereldvermaarde Franse econoom Thomas Piketty, die in een omvangrijke studie het stemgedrag in vijftig landen onder de loep nam: ‘Links is de partij van de intellectuelen geworden.’

Liever luisteren naar dit verhaal? Hieronder de door Blendle ingesproken versie

Het moet een titanenwerk geweest zijn: in ‘Clivages politiques et inégalités sociales’ analyseren Thomas Piketty en zijn vijftigkoppige onderzoeksteam de verkiezingsuitslagen van 50 democratische landen in functie van opleidingsniveau, inkomen, etnische origine en geloof, en dat voor een periode van maar liefst 73 jaar. De conclusie? Tussen 1948 en 2020 is het stemgedrag, dat voorheen netjes de sociale breuklijnen respecteerde – grof samengevat: rijk stemt rechts, arm stemt links – gaandeweg gaan schuiven. Eén van de opvallendste trends is dat vooral de linkse partijen daarvan het slachtoffer zijn geworden.

– In welke periode merkte u voor het eerst een duidelijke verandering op in de verkiezingsuitslagen?

THOMAS PIKETTY «Van de jaren 50 tot de jaren 80 was het vrij simpel: de stemmen van de elite gingen doorgaans naar de conservatieve partijen, en die van het volk naar de sociaaldemocratische. Hoe hoger het opleidingsniveau en het inkomen, hoe conservatiever men stemde. Dat zagen we in zowat alle landen, ondanks hun soms sterk uiteenlopende geschiedenis – zo is het moeilijk om pakweg het Amerikaanse en het Franse politieke systeem te vergelijken, omdat ze zo erg van elkaar verschillen. Dat het stemgedrag in al die landen over een periode van 30 à 40 jaar tóch zoveel gelijkenissen vertoonde, en de klassenstructuren haast perfect weerspiegelde, is behoorlijk uniek te noemen.

»Vanaf de jaren 80 zagen we die koppeling tussen sociale klasse en politieke voorkeur gaandeweg vervagen, vooral in de westerse landen. De werkende klasse schoof op naar rechts, en tegelijkertijd begon zich bovenaan de ladder een nieuwe breuklijn af te tekenen: de kapitaalkrachtige elite bleef conservatief stemmen, terwijl de intellectuele elite zich steeds progressiever ging opstellen. Het ‘links van Brahma’, noemen we die kiezersgroep in ons onderzoek.»

– Wat doet een hindoeïstische oppergod in het onderzoek van een gerenommeerd econoom?

PIKETTY (lacht) «De term is natuurlijk vooral ironisch bedoeld, maar toch vind ik hem heel toepasselijk: de brahmanen vormen de toplaag van het Indiase kastenstelsel, en stammen af van de klasse van de priesters, die onder meer Brahma aanbaden. Hun superieure positie in de maatschappij hebben ze grotendeels te danken aan hun hoge opleidingsniveau, meer dan aan hun financiële slagkracht: het grote geld zit in India vooral bij andere kasten, zoals de vaishya, de handelaren. De vergelijking met de verschillen tussen de intellectuele en de kapitaalkrachtige elite in het Westen is dus niet zo vergezocht.

»Keren we even terug naar het stemhokje, dan zien we dat die verschillen zich in de jaren 80 heel duidelijk beginnen af te tekenen in het kiesgedrag, en ook vandaag nog sterk doorwerken. De Amerikaanse verkiezingen zijn daarvan een duidelijk voorbeeld: la droite marchande – het rijke deel van de bevolking, succesvolle zakenlui en ondernemers – stemt overwegend Republikeins, terwijl bijvoorbeeld de houders van een doctoraat massaal voor de Democraten kiezen. Tegelijkertijd manifesteerde zich een tweede tendens: voor elke stem die links bovenaan de sociale ladder wist weg te kapen, verloor het een veelvoud op de onderste sporten.»

– De werkende klasse begon links de rug toe te keren. Wat heeft die verschuiving in gang gezet?

PIKETTY «Ze voelden zich in de steek gelaten door de linkse partijen, omdat ze zich niet langer herkenden in hun intellectualistische discours. In landen waar geen stemplicht bestaat, heeft dat ertoe geleid dat de opkomst bij de lagere bevolkingsklassen drastisch terugviel. Zij die wel nog stemden, deden dat niet zelden uit frustratie, bijvoorbeeld over het immigratiebeleid: een klassiek rechts thema.

»Ook in het ‘volkse’ electoraat ontstond een duidelijke breuklijn. Maar waar het stemgedrag van de elite vooral bepaald wordt door factoren als financiële rijkdom en opleidingsniveau, speelt bij de lagere klassen de etnische afkomst een belangrijke rol. Ik neem opnieuw de Verenigde Staten als voorbeeld: in de jaren 60 wisten de Democraten zich nog verzekerd van de stemmen van de working class – zwarten, Latino’s én blanken – terwijl ondertussen duidelijk is gebleken dat die laatste groep zich massaal tot de Republikeinen heeft bekeerd. Een soortgelijk fenomeen doet zich voor in Europa: witte, laagopgeleide, onbemiddelde kiezers lopen en masse over naar extreemrechts.»

'De linkse partijen blijven hopen dat het een boze droom is. Maar de stemmen van de arbeiders krijgen ze niet zomaar terug' Beeld BELGAIMAGE
'De linkse partijen blijven hopen dat het een boze droom is. Maar de stemmen van de arbeiders krijgen ze niet zomaar terug'Beeld BELGAIMAGE

– De traditionele rechtse partijen hebben dus niet kunnen profiteren van de leegloop op links?

PIKETTY «Ze werden vrij snel rechts ingehaald – ofwel door nieuwe, identitaire partijen zoals het Front National (het huidige Rassemblement National van Marine Le Pen, red.), ofwel door fracties binnen de eigen partij die een uitgesproken antiminderhedendiscours aanhingen. Dat heeft de traditionele rechtse partijen tot een moeilijke spreidstand gedwongen: enerzijds willen ze niet meegaan in dat extreme gedachtegoed, anderzijds zien ze hun kiezers natuurlijk niet graag vertrekken. Dat noopt hen ertoe hun rechtse grenzen af te tasten, in een poging om zoveel mogelijk mensen aan boord te houden.

»Ondertussen ziet men het ter linkerzijde allemaal met lede ogen aan. De heimwee naar vroegere tijden, toen de werkende klasse haast automatisch voor hen stemde, is groot, maar ingrijpende veranderingen blijven uit. De linkse partijen lijken er nog steeds van overtuigd dat het allemaal maar een boze droom is, waaruit we met z’n allen spoedig zullen ontwaken. Natuurlijk is dat een volkomen foute instelling: als links een relevante strekking wil blijven in het politieke landschap, zullen ze het roer drastisch moeten omgooien.»

MACHTELOOS EUROPA

– Is het niet merkwaardig dat het ‘links van Brahma’ er niet in slaagt om de werkende klasse voor zich te winnen? Linkse speerpunten als de effectentaks, die gericht is op een eerlijker verdeling van de rijkdom, zouden dat deel van het kiespubliek toch als muziek in de oren moeten klinken?

PIKETTY «Uiteraard zijn er veel verschillende verklaringen te bedenken, maar het valt moeilijk te ontkennen dat de linkse partijen hun neergang in de eerste plaats zélf hebben veroorzaakt. De Democraten onder Bill Clinton, Labour onder Tony Blair, de SPD onder Gerhard Schröder, de PS onder François Mitterrand: in de jaren 80 en 90 gingen de sociaaldemocraten vrolijk mee in het ongebreidelde vrijemarktdenken. Ze schaarden zich daarmee aan de zijde van de ‘winnaars’ van de globalisering, maar verloren ondertussen wel de belangen van hun kiezers uit het oog – uitgerekend toen die het meeste nood hadden aan iemand die hun belangen vertegenwoordigde, want de laagste inkomensgroepen zijn het voornaamste slachtoffer van die globalisering.

»Toen de eerste electorale afstraffingen kwamen – en de sociaaldemocraten zich dus realiseerden dat hun kiespubliek geen pap lustte van hun neoliberaal getinte beleidskeuzes – gingen ze op zoek naar een nieuwe politieke identiteit. Ze stortten zich volop in het Europese project: vrij verkeer van personen en goederen in de Unie, de eenheidsmunt... Weer prijs, want opnieuw was het hun traditionele kiespubliek dat de grootste klappen kreeg. De toegenomen migratie, die er mee toe leidde dat heel wat leden van de werkende klasse uit de arbeidsmarkt geduwd werden door goedkopere krachten uit het buitenland, dreef nog méér kiezers in de armen van extreemrechts. Als de linkse partijen die verloren stemmen willen terughalen, zullen ze radicaal moeten breken met hun beleid uit het verleden. Kleine veranderingen of accentverschuivingen zullen niet volstaan.»

– Zijn er ook landen waar het links gelukt is om níét in die val van de globalisering te trappen?

PIKETTY «Niet echt. In de jaren 90 lagen de mislukkingen van het communisme nog te vers in het geheugen, dus wilden de linkse partijen daar afstand van nemen – niet té links zijn, met andere woorden. Bijgevolg zijn ze niet op de rem gaan staan toen de Europese eenmaking vooral een vrijemarktproject bleek te worden, met als voornaamste bedoeling de grote bedrijven vrij spel te geven. Zo zijn we beland in de situatie van vandaag, waarin de Googles en Amazons van deze wereld de lakens uitdelen en Europa haast machteloos toekijkt. Ik hoef u niet te vertellen dat we ons daarmee op een gevaarlijk pad begeven hebben: voor zulke giganten zijn onze individuele grondrechten – denk maar aan privacy – niet bepaald een prioriteit.

»Begrijp me niet verkeerd: ik draag de Europese gedachte een warm hart toe, maar men moet ermee stoppen telkens opnieuw dezelfde fouten te maken als 50 jaar geleden. Er is nood aan een duidelijk sociaal-economisch project dat de grootste uitwassen een halt toeroept, wat wil zeggen dat bepaalde Europese regels op de schop moeten om plaats te maken voor een fair en consequent wettelijk kader. Ook de besluitvorming is aan een grondige herziening toe: het is te gek voor woorden dat bepaalde belangrijke beslissingen enkel genomen kunnen worden als álle lidstaten zich akkoord verklaren. Die unanimity rule leidt tot eindeloos gepalaver, en dat is nefast voor het imago van de EU – wat uiteraard koren op de molen is van de nationalistische partijen.

»De sterk verschillende fiscale regimes in Europa zijn een schrijnend voorbeeld: sommige lidstaten maken handig gebruik van de unanimiteitsregel om een ingrijpende belastinghervorming te blokkeren. Ze creëren werkgelegenheid in eigen land door grote bedrijven te lokken met gunsttarieven – amper belastingen, geen CO2-taks... – en zetten zo andere lidstaten buitenspel. Dat is niets minder dan diefstal. Ik pleit niet voor een protectionisme à la Trump, maar om een eerlijker fiscale verdeling te bekomen, móét Europa de belastingparadijzen in de pas kunnen dwingen.»

– Is dat hét dilemma van links? Als ze te hard doorduwen om een eerlijke herverdeling van de rijkdom te bekomen, is het niet ondenkbaar dat de belastingparadijzen besluiten om zich los te scheuren van de Unie, en dat staat dan weer haaks op die andere linkse ambitie: een verenigd Europa.

PIKETTY «Níét kiezen is een nog veel grotere bedreiging voor de Europese gedachte. Dat is trouwens geen exclusief links dilemma: alle beleidspartijen zijn in hetzelfde bedje ziek.

»Decennialang heeft men nagelaten om duidelijke keuzes te maken, en kijk wat het ons heeft opgeleverd: Groot-Brittannië is uit de EU gestapt. De Brexit is in de eerste plaats een Europese mislukking, en niet zomaar een bevlieging van die tegendraadse Britten. De werkende klasse heeft massaal pro-Brexit gestemd omdat men er niet in geslaagd is hen te overtuigen van de – nochtans overduidelijke – voordelen die een verenigd Europa hun kan bieden.»

LINKSE LAUWEREN

– Linkse partijen trekken doorgaans volop de kaart van gelijke kansen voor iedereen in het onderwijs. Een goeie zaak voor kansarme en laagopgeleide kiezers, zou je denken, maar toch laten ze zich niet verleiden tot een linkse stem.

PIKETTY «Historisch gezien is émancipation par éducation de grondslag van links: het volk verheffen door middel van een gedegen opleiding. Een nobel idee, maar de realiteit ziet er heel anders uit. In Frankrijk krijgen scholen met veel kansarme leerlingen drie keer mínder middelen dan scholen die een ‘beter’ publiek aantrekken: dat is toch de wereld op zijn kop? Het is een door en door onrechtvaardige situatie, maar aan de linkerzijde blijft het oorverdovend stil. Hier en daar worden wel premietjes uitgedeeld om de ergste misstanden uit te wissen, maar die lijken mij vooral bedoeld om het geweten van het beleid te sussen.

»Nu, er bestaat geen twijfel over dat de democratisering van het onderwijs in de 20ste eeuw in grote mate een linkse verdienste is, maar gaandeweg hebben die partijen de realiteit uit het oog verloren. Ze rusten op hun lauweren, terwijl hun oorspronkelijke ideaal – gelijke onderwijskansen voor iedereen – verre van bereikt is. Ook electorale overwegingen spelen mee: naarmate de kiezers uit de werkende klasse hun de rug toekeerden, werden ze minder interessant voor links, dat zich bijgevolg toespitste op de belangen van de intellectuele elite – onder andere in het onderwijs. Het ‘links van Brahma’, dus, dat wél trouw voor hen stemt.

»Het is een kwestie van de kip of het ei: wat is oorzaak, wat is gevolg? Het is niet mijn bedoeling om dé verantwoordelijken voor de neergang van links te identificeren en te veroordelen: daar is die kwestie veel te complex voor. Ik zoek slechts verklaringen, én mogelijke oplossingen.»

– Zijn die er wel? De progressieve Franse denktank Terra Nova boog zich in 2011 over de toekomst van links, en hun conclusie was duidelijk: de stemmen van de werkende klasse halen ze niet meer terug.

PIKETTY «Dat is een reëel probleem, ja. Na de val van de Muur is een nieuwe wereldorde ontstaan, die onvermijdelijk ook heel wat uitdagingen met zich meebracht: de moeilijke verhouding tussen globalisering en economische vooruitgang enerzijds, en sociale gelijkheid anderzijds. De intellectuele elite – politici, maar ook journalisten en economen – is er niet in geslaagd om die uitdagingen het hoofd te bieden, waardoor heel wat mensen in die nieuwe wereld zich aan hun lot overgelaten voelden.

»We mogen niet vergeten dat de val van de Muur een ware aardverschuiving was, die het hele sociaal-economische bestel op zijn grondvesten heeft doen daveren: het is dus niet abnormaal dat de linkse intelligentsia wat tijd nodig gehad heeft om zich aan te passen. Maar er was een tweede zware schok nodig om hen écht wakker te schudden: de financieel-economische crisis van 2008 heeft binnen links een nieuwe, jonge generatie doen opstaan, die zich profileert op ecologische, feministische en antiracistische standpunten. Dat stemt optimistisch.»

– Loopt die nieuwe generatie niet het risico de werkende klasse nóg meer van links te vervreemden?

PIKETTY «Dat brengt ons opnieuw bij dé centrale kwestie: een correcte herverdeling van de rijkdom. Of men nu de ongelijkheid, de discriminatie of de klimaatproblematiek wil aanpakken: alles begint bij een hervorming van het economische systeem. Zolang de economie gedomineerd wordt door de grootaandeelhouders van de bedrijven, die alle beslissingsmacht in handen hebben en met het grootste deel van het geld gaan lopen, zal er niets veranderen. Pas als de werkende klasse medezeggenschap krijgt in de bedrijven, zullen er ingrijpende sociale hervormingen mogelijk zijn – en zullen de mensen onderaan de sociale ladder voor het eerst sinds lange tijd het gevoel hebben dat hun stem écht telt.»

RANGEN SLUITEN

– Kunnen we de Franse pre- sident Emmanuel Macron beschouwen als dé vertegenwoordiger van het ‘links van Brahma’?

PIKETTY «La République en Marche (de partij van Macron, red.) verenigt la gauche brahmane en la droite marchande op een nooit eerder geziene manier. Emmanuel Macron is erin geslaagd de intellectuele én de financiële elite tot één blok te smeden. De vraag is natuurlijk hoelang dat blok kan standhouden, want de links-rechtstegenstellingen binnen zijn beweging zijn groot: dat heeft de crisis met de gele hesjes duidelijk aangetoond. Nu, Macron is zeker niet de enige die in zijn partij met interne twisten te kampen heeft. Les Républicains (de partij van voormalig president Nicolas Sarkozy, red.) ligt op apegapen, en ook bij de PS gunnen de verschillende kampen elkaar het licht in de ogen niet. Ook dat is dus een uitdaging voor links: de rangen sluiten, en eensgezind naar buiten treden.»

– Gesteld dat ze daarin slagen: zullen we ooit nog getuige zijn van een linkse wederopstanding?

PIKETTY «Dat lijkt me niet uitgesloten, op voorwaarde dat ze de stemmen van hun originele kiespubliek, de werkende klasse, kunnen terughalen. Of, met andere woorden: de linkse partijen moeten weer de logische eerste keuze worden voor wie zich onderaan de sociale ladder bevindt.

»Onze studie levert interessante inzichten op, zeker in niet-westerse landen. In Nigeria, Thailand en Brazilië, om maar een paar voorbeelden te noemen, is de link tussen sociale klasse en stemgedrag bijzonder sterk. Zelfs in India is dat zo, ondanks het feit dat de verschillende kasten er doorkruist worden door religieuze breuklijnen. Hindoe of moslim, het maakt weinig uit: de hogere kasten stemmen rechts, de lagere links. Nemen we landen onder de loep waar verschillende etnische bevolkingsgroepen samenleven – en er dus een grotere kans bestaat dat het kiesgedrag beïnvloed wordt door identitaire reflexen – dan blijkt het tóch vaak de sociale klasse te zijn die de doorslag geeft in het stemhokje. Dat fenomeen lijkt zich de afgelopen jaren zelfs nog versterkt te hebben.

»Het is dus niet ondenkbaar dat zich in Europa eenzelfde evolutie voltrekt. Politieke strekkingen rond thema’s als migratie en religie – denk aan het nationalisme en de islamofobie van extreemrechts – kunnen tijdelijk zeer succesvol zijn, maar onze studie lijkt er vrij sterk op te wijzen dat kiezers uiteindelijk toch terugkeren naar de partij die hun sociaal-economische belangen het best verdedigt. Voor de werkende klasse zijn dat logischerwijs de linkse partijen – áls die zich tenminste kunnen losrukken uit de klauwen van Brahma (lacht).»

© L’Obs

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234