null Beeld Ivo van der Bent
Beeld Ivo van der Bent

BeroepsoptimistRutger Bregman

‘Hoop houden is een beetje een morele plicht’

Het is makkelijk om te gaan somberen. Maar wat schiet u ermee op? Beroepsoptimist Rutger Bregman steekt u een hart onder de riem.

Het zijn onzekere tijden. Een gitzwart doemscenario met een economische depressie die zijn weerga niet kent, is al gauw geschetst. Historicus Rutger Bregman (31), die de bestseller ‘De meeste mensen deugen’ schreef, wil als ware positivo vooral hoop putten uit de crisis.

- Hoe blijven we optimistisch in coronatijd?

RUTGER BREGMAN «Misschien moeten we een onderscheid maken tussen optimisme en hoop. Ik hou nooit zo van het woord ‘optimisme’, dat suggereert dat het allemaal wel weer goed komt: wacht maar af, de geschiedenis is uiteindelijk altijd een stijgende lijn. Hoop gaat over de mogelijkheid tot verandering en roept je op om in actie te komen.

»Ik ben de laatste tijd zelfs pessimistischer dan de meeste mensen om me heen, dat was voor mij wel een wonderlijke ervaring. Terwijl zij alweer plannen aan het maken waren voor de komende vakantie, dacht ik: volgens mij gaat dat niet gebeuren. Ik ben geen expert, maar als je een beetje een nuchtere analyse maakt van wat we tot dusver weten en vooral níét weten, gaat het echt nog heel lang duren.»

- Wat geeft je hoop?

BREGMAN «Ik zie heel veel wat nu hoop geeft. Zoals de explosie aan initiatieven van mensen die mee willen helpen, voor het grote geheel. Gasten die zelf een lijn met China hebben opgezet om mondkapjes naar Nederland te halen bijvoorbeeld. Ik kan me voorstellen dat we de komende jaren nog veel gaan hebben aan die veranderde mentaliteit.

»Voor mij was het meest fascinerende moment toen de Financial Times, die door machtige en rijke mensen van over de hele wereld wordt gelezen, ineens met een hoofdredactioneel commentaar kwam waarin stond: wat deze crisis betekent, is dat we de beleidsrichting van de afgelopen veertig jaar – en dan heb je het over het neoliberalisme – moeten keren. En dat we nu moeten gaan nadenken over ideeën als hogere belasting op vermogen om de ongelijkheid aan te pakken. Zelfs het basisinkomen werd genoemd. We moesten voortaan over investeringen van de staat spreken en niet louter denken in kostenposten of begrotingstekorten, schreven ze. Toen dacht ik echt dat ik aan het dromen was.

»Vijf jaar geleden waren dit nog allemaal ideeën die werden weggehoond als zijnde onrealistisch en onbetaalbaar, en nu staat het in de grootste zakenkrant van de wereld. Ik denk echt dat we op een kantelpunt zitten. Ik kan me ook voorstellen dat het helemaal de verkeerde kant op gaat, zeker als je naar de VS kijkt, of naar Hongarije, maar ik hoop heel erg dat we naar een tijd gaan met andere waarden. Waarin het meer gaat over solidariteit en gemeenschapszin. Een tijd waarin we positiever naar elkaar gaan kijken. Het centrale beeld van het neoliberalisme was toch dat de meeste mensen egoïstisch zijn en dat we daar de boel op moeten inrichten. Terwijl ik denk dat we er in deze crisis achterkomen dat dat wel meevalt.»

- Ook al hamsteren we massaal wc-papier voor andermans neus weg...

BREGMAN «Daar wil ik graag iets over zeggen: het was geen hamsteren waardoor er opeens zoveel meer wc-rollen werden aangeschaft. Je hebt twee soorten toiletpapier: gewoon toiletpapier, wat je voor thuis koopt, lekker drie- of vierlaags, wat jij prettig vindt, en je hebt het commerciële toiletpapier waarmee je op kantoor je billen afveegt, van die grote rollen die niet in de supermarkt te koop zijn. Toen iedereen ging thuiswerken, ging iedereen ook thuis poepen, en dus had je veel meer thuistoiletpapier nodig. Dáárdoor raakten de supermarkten leeg, maar dat werd geïnterpreteerd als egoïstisch hamsteren.»

Belangrijke beroepen

- Wat zijn nog meer zaken die nu bloot komen te liggen waarmee we ons voordeel kunnen doen?

BREGMAN «Door de coronacrisis wordt het kraakhelder wie de echte welvaartscheppers zijn. Het aloude idee is dat aan de bovenkant van de samenleving de mensen zitten die het meeste geld verdienen: de zogenaamd sterke schouders die de zwaarste lasten dragen.

»Terwijl als je kijkt naar de reële economie, naar de mensen van wie we echt afhankelijk zijn, dat juist eerder de mensen zijn die we normaliter de onderklasse of de lagere middenklasse noemen. De leraar, de vuilnisman, de verpleegkundige, de schoonmaker. Als zij staken, zitten we echt in de shit. Dus zij zijn in werkelijkheid de sterkste schouders die de zwaarste lasten dragen.

»Ik pleit ervoor dat we naar een economie toegaan waarin de echt belangrijke beroepen meer onderhandelingsmacht en hogere lonen krijgen. Die ruimte is er. Uit onderzoek weten we dat ongeveer een kwart van de beroepsbevolking zelf ook zegt dat ze een bullshitbaan hebben die eigenlijk niets toevoegt. Dan gaat het bijvoorbeeld om mensen die werken in de marketing, het management of in de financiële sector. Tel daar de gewone werkloosheid bij op en je hebt het over 30 procent die niet productief bijdraagt, zonder dat dat een probleem geeft. Zo rijk zijn we dus als samenleving.

»Dat verschil tussen zinvolle en zinloze beroepen tekent zich nu veel sterker voelbaar af. In het OLVG-ziekenhuis in Amsterdam werken de verpleegkundigen keihard om op tijd de ic-capaciteit op te schalen en tien minuten fietsen verderop hebben de jongens en meiden van Flow Traders, flitshandelaars, een tentje opgezet in het kantoor om zo veel mogelijk geld te verdienen op de beurs.

»Het is een beetje bot om te zeggen, maar dat zijn in feite gewoon parasieten, die voegen niets toe aan de maatschappij. Die proberen gewoon geld te verdienen aan deze situatie. Zulke tegenstellingen worden nu zo scherp zichtbaar dat ik echt denk dat we ze gaan onthouden.»

- Misschien konden we ons zulke rampen ook niet voorstellen, omdat mensen die na de oorlog zijn geboren nog nooit een ramp hebben meegemaakt.

BREGMAN «Ja, en nu lijkt het leven ineens op een bezetting. In het begin werd daarover een beetje lacherig gedaan. Tegen jonge mensen werd er gezegd: ‘Het enige wat jullie hoeven te doen om mensen te redden, is thuis zitten en Netflix kijken. Jullie grootvaders moesten naar het front.

»Maar wekenlang op de bank Netflix kijken en maar moeten afwachten waar het heengaat, is zwaar. Veel mensen doen liever iets nuttigs. Daarom hebben mensen soms zelfs heimwee naar crisissituaties. Dat is heel maf en ook wel een beetje luguber misschien, maar we weten uit historisch onderzoek bijvoorbeeld over de Blitz, de Duitse bombardementen op Londen in de Tweede Wereldoorlog, dat sommige mensen heimwee bleven houden naar die tijd waarin iedereen elkaar hielp.

»Om de moed erin te houden zou het fijn zijn als we meer handvatten zouden krijgen, zodat mensen zelf iets kunnen doen. Nederland heeft best wel een bureaucratische topdowntraditie. We hebben heel goede experts aan de top, zoals het Outbreak Management Team en het RIVM, maar je ziet in andere landen dat het kan helpen als er ook een beroep wordt gedaan op burgers. Je kunt mensen oproepen om te helpen bij het traceren en contacteren van besmettingsgevallen. Een soort van vrijwillige GGD, zoals je ook de vrijwillige brandweer hebt. Volgens mij zouden superveel mensen dat nu graag doen om de tijd door te komen.»

- Dus we moeten hoop houden, licht geven, elkaar helpen, vrijwilligerswerk doen.

BREGMAN «Als je uitzoomt, is er nu echt wel iets heel bijzonders aan de hand. Het is in de geschiedenis nog nooit eerder gebeurd dat de wereld is platgelegd om levens te redden. De mondiale economie is daarvoor gewoon op pauze gezet. Een econoom noemde het laatst ‘economische harakiri’. We hebben echt heel duidelijk gezegd: mensenlevens boven economie. Dat is zo’n duidelijke keuze voor solidariteit.

»Als je kijkt naar wat voor prachtige boodschappen jonge mensen nu meekrijgen: 85 procent van de schoolkinderen wereldwijd gaan nu niet naar school. We zeggen dus eigenlijk tegen ze dat hun belangen nu even minder belangrijk zijn omdat we kwetsbare mensen willen beschermen. Dat is een prachtige boodschap, die een hele generatie meekrijgt.

»De tweede boodschap is die over de beroepen die echt van belang zijn. Decennialang werd er, ook van overheidswege, gepromoot dat je toch vooral een goed salaris moest verdienen. Dat je beter econometrie kon gaan studeren dan kunstgeschiedenis, want dan kon je een goede baan in het bedrijfsleven vinden. Terwijl de jonge generatie nu ziet dat heel andere beroepen van levensbelang zijn, waardoor ze misschien wel gaan kiezen voor een beroep waarmee je daadwerkelijk iets toevoegt aan de samenleving. Je kunt je toch niet anders voorstellen dan dat dit een gigantische impact moet hebben.»

Groei

BREGMAN «We moeten op een andere manier naar ‘groei’ gaan kijken. We hebben een enorme economische groei meegemaakt in de afgelopen decennia, en economen zeggen dan altijd dat de productiviteit omhoog is gegaan. Maar wat zijn we dan meer gaan produceren? Ja, meer powerpointpresentaties om aan collega’s te laten zien, meer mails die we aan elkaar aan tikken, meer plastic, maar vinden we dat allemaal zo belangrijk? Wat is rijkdom nou echt? Groei is een heel mooi woord, maar we moeten het anders gaan definiëren.

»De echte test moet natuurlijk nog komen. Ook in financieel opzicht. De mensen met vaste contracten of met spaargeld houden zich nu nog staande, maar er zijn ook groepen die door hun reserves heen aan het raken zijn. En dan is het echt de vraag aan ons allemaal: betaal je dan de schoonmaker waar je geen gebruik van maakt nog door?

»Daarmee komen we terug op het beginpunt van dit gesprek, over hoop en optimisme, en wat Claudia zei over dat het ieders taak is om te proberen zo veel mogelijk licht te geven. Dat is een heel basaal punt. Gedrag is besmettelijk. Daarom is hoop houden ook een beetje een morele plicht. Als we allemaal zo veel mogelijk een beetje het goede voorbeeld proberen te geven, dan denk ik dat we een heel eind kunnen komen samen.»

(VK)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234