null Beeld

Humo's Grote Stressdossier: De work-life balance, hoe leefbaar is uw werk en hoe werkbaar is uw leven?

In Humo van 27 oktober zult u kennis kunnen nemen van de milde chronische stress waaraan ik een week lang werd blootgesteld door een team van wetenschappers. Ze dwongen me tot ijsbaden, doorwaakte nachten, en urenlang rechtstaan in een lift, met mentaal en fysiek lijden tot gevolg. Stress – het mag duidelijk zijn – schaadt de gezondheid.

Luts opent de debatten, en niet eens uit effectbejag, kernachtig: ‘Alles kan stress veroorzaken.’


Doe Humo's Stresstest: test zelf uw stressniveau »

Anke Luts «Grootse life events, zoals een ontslag of een overlijden. Maar ook positieve dingen zoals de geboorte van een kind, een verhuizing of een vakantie. In de Verenigde Staten – zo blijkt uit studies – stijgt het aantal gevallen van hartfalen in de weken vóór de vakantie. Een huwelijk is nog zoiets: daar komen veel praktische beslommeringen bij kijken, tijdsdruk, organisatie. Maar daarnaast verandert een huwelijk voor een stuk ook je identiteit en ook dat kan stress geven.

'De economische schade van stress is gigantisch. Dat loopt in de miljarden euro's'

»Stress is tijds- en contextgebonden. Wij zeggen gemakshalve dat er sprake is van stress wanneer je omgeving méér vraagt dan je op een bepaald moment aankunt met de skills en resources die je op dát moment in je rugzak hebt. Als wij mensen begeleiden, vragen we altijd om even stil te staan en die balans op te maken: wat vraagt je omgeving van je? En wat heb je aan vaardigheden, ervaringen en andere buffers (bijvoorbeeld de energiegevers, de zogeheten ‘groene momenten’. om die vragen het hoofd te bieden? Het onevenwicht tussen de twee maakt ziek, niet het één of het ander.

»Dat evenwicht fluctueert een leven lang en kan door alles verstoord worden. Een life event, dus, maar evengoed alledaagse banaliteiten zoals files of een scheve opmerking van een collega of je baas. Als je resources op dat ogenblik om welke reden dan ook niet volstaan, kun je uren, dagen, weken uit je lood geslagen zijn. Daarom vinden wij het vaak nuttig om bij wijze van oefening die balans op te laten maken, schriftelijk, voor jezelf, in een dagboek. Het is zaak om dat nadien zonder papier te leren doen. Zo leer je sneller je eigen de signalen (h)erkennen, wanneer de slinger weer dreigt door te slaan.»

HUMO Ik leerde het al van professor Rudi D’Hooge: we mogen het kind niet met het badwater weggooien, want stress kan ook nuttig zijn.

Luts «Stress is een overlevingsmechanisme. Het heeft oermensen efficiënt beschermd tegen sabeltandtijgers. Bij ons komt het ook nog van pas, wanneer we moeten wegspringen voor een razende auto, of wanneer we onze hand op een hete kookplaat leggen. Alleen is de wereld complexer geworden sinds de tijd van de jager-verzamelaar. En wijzelf ook: onze hersenen zijn verder ontwikkeld. Wij kunnen nadenken en piekeren over situaties in de toekomst, in ‘als dan’-scenario’s, waardoor we allerlei problemen kunnen vermoeden wanneer ze zich nog niet stellen. Zo zorgen gedachten voor een gevoel van stress, en wordt het stressmechanisme geactiveerd terwijl er objectief gezien geen dreiging is. Wanneer een oermens onder stress stond, gingen zijn pupillen wagenwijd open. Handig voor de jacht, want dan kun je de omgeving beter afspeuren. Wij doen tegenwoordig soms hetzelfde, maar naar binnen toe. We piekeren ons dan constant suf, over alle mogelijke bedreigingen en gevaren. Maar zo activeer je nodeloos je stressresponsmechanisme. Piekeren is niet alleen de oorzaak van stress, maar ook het gevolg. Realistisch leren denken is dus de boodschap. Bij een stressprikkel komen zowel gedachten als gevoelens als gedragingen kijken: die drie spelen op mekaar in, bepalen sámen of stress toeneemt of net níét.

»De manier waarop je met problemen omgaat, is bijvoorbeeld heel belangrijk. Ben je iemand die lichamelijke klachten aanpakt, met actieve ontspanning zoals sport of een uitje met vrienden? Ben je iemand die de problemen aanpakt wanneer ze zich stellen, of stel je uit? En maak je een onderscheid tussen wat je kunt veranderen en wat niet? Je krijgt stress maar onder controle als je je gedachten, je gevoelens én je gedrag aanpakt. Coping lukt over het algemeen beter als je je focust op de stressoren waar je zelf vat op hebt, en factoren waar je niks aan kunt veranderen, leert te accepteren. Het klassieke voorbeeld is dat van de file: een reëel probleem dat je niet kunt oplossen op je eentje. Toch maken mensen zich er enorm boos over. Het is zinniger om te leren omgaan met de gevoelens die een file losmaakt. Zet de muziek iets luider, geniet van het moment of denk aan wat je die avond gaat eten en schrijf in gedachten een winkellijstje. Zo vul je de tijd nuttig in en probeer positief te denken. Iemand onder stress stelt ook vaak stresserend gedrag – vermijding, bijvoorbeeld – waardoor de druk alleen maar oploopt en de vicieuze cirkel blijft bestaan.»

HUMO Een snellere hartslag, hoge bloeddruk en gezwollen spieren zijn nuttig tijdens de jacht, maar niet wanneer je je druk maakt over de belastingen: dan wordt stress een gezondheidsrisico.

Luts «Stress kan ook heel positief zijn, want het is een waarschuwingssignaal dat ons alert maakt. Maar als mensen langdurig onder stress staan, zich de dingen te vaak aantrekken, wordt het problematisch. Piekeren is heel persoonlijk: wat jij als een onoverkomelijk probleem ziet, kan een spannende uitdaging zijn voor de collega naast je. Het heeft ook te maken met ervaringen in het verleden. Als je ooit een aanvaring hebt gehad met een collega, zal dat je omgang met andere collega’s mogelijk ook bepalen. Wie in de lagere school gepest is, is bijvoorbeeld vatbaarder voor miskenning en uitsluiting. Als zulke mensen te weinig appreciatie krijgen, of ze wel krijgen maar niet voelen, zijn ze gevoeliger voor stress dan iemand met minder gevoelige voelsprieten op dat vlak. Erkenning en sociale steun – dat zien we elke keer opnieuw – zijn zeer bepalende factoren bij bijvoorbeeld burn-outs.»

HUMO Er is ook een genetisch aspect: sommige mensen worden schrikachtig geboren. Bovendien kunnen traumatiserende gebeurtenissen je stressresponssysteem ontregelen, zelfs als je die trauma’s meemaakt vanuit de baarmoeder.

Luts «Stress bekijken we best vanuit het bio-psycho-sociale model. Die drie factoren versterken mekaar, het is moeilijk om oorzaak en gevolg te ontwarren. Ik zei het al: gedachten bepalen gevoelens en zorgen voor lichamelijke reacties, en omgekeerd. Wie sneller lichamelijke reacties vertoont, gaat ook sneller iets als bedreigend beschouwen, met allicht nog méér gepieker tot gevolg. Bij mensen die lang hebben aan stress hebben blootgestaan, is het parasympathisch zenuwstelsel niet meer goed afgesteld: ze komen niet meer tot rust als de stressor weg is. Ze voelen zich constant opgejaagd, wat ook weer nieuwe probleemsituaties uitlokt. Want als je opgejaagd bent, verlies je je concentratie en begin je te stuntelen en word je nog negatiever. Je stoot een kop koffie om, en je trekt je dat erger aan dan nodig, ziet er een bevestiging in van wat je al dacht te weten: ‘Ik ben een mislukkeling.’ Zo zwengel je een neerwaartse spiraal aan.»

HUMO U noemt stress net een bio-psycho-sociaal probleem: hoe groot is het maatschappelijke aspect? Ik vraag het omdat sommige dokters twijfelen of het wel zo’n níéuw probleem is. Sommigen zeggen dat het van alle tijden is, en voeren terecht aan dat in de jaren 1910 allerlei poedertjes tegen spanning gretig aftrek vonden.

Luts «De samenleving verandert razendsnel, en een aantal maatschappelijke evoluties maken het moeilijk om tot rust te komen. De smartphone, om maar meteen het vanzelfsprekendste te noemen, en draadloos internet, waardoor je continu toegang hebt tot allerlei media. Ik geef het voorbeeld van de wachtkamer bij de dokter. Vroeger zat je je daar – met een oud, vergeeld tijdschrift op de schoot – te vervelen. Wat goed is om rust te scheppen in het hoofd en weer in de plooi te komen. Maar nu zijn we onophoudelijk bezig met onze smartphone, om met alles en iedereen méé te zijn. Elke keer als onze gsm geluid maakt, activeert dat ons stressresponsmechanisme. Sommigen voelen dan de druk om te reageren en krijgen zo stress.»

HUMO We moeten het hoofd dus vaker leeg maken?

Luts «‘Leeg’ is misschien een ongelukkig woord, want één van de technieken die wij erg nuttig vinden, is mindfulness. Het woord zegt het al: mindfulness beoogt een hoofd dat vól zit. Niet met gepieker of zorgen, maar met indrukken van het hier en nu. Als je de volgende keer in de wachtkamer zit: sta stil bij wat je voelt, hoort en ruikt. Is de stoel onder je zitvlak hard? Of net heel zacht? Als je je hoofd vult met dat soort indrukken, creëer je rust en herstel.»

HUMO Men heeft lang gedacht dat de loutere werkdruk aan de grondslag van stress en overspanning lag. Het tijdsbestedingsonderzoek van de Vrije Universiteit Brussel toont dat we minder werken dan ooit, en toch stappen we niet bepaald meer ontspannen en goedgemutst door het leven. De échte boosdoener heet de work-life balance.

Luts «Klopt, en daar speelt de smartphone ook weer een kwalijke hoofdrol. Vroeger was het bedrijfsleven voor velen simpeler: je werkte van negen tot vijf, en wanneer je de deur van het kantoor dichttrok, sloot je ook mentaal een deur. Werk was werk, thuis was thuis. Nu zijn de grenzen compleet vervaagd. Doordat je de hele tijd mails binnenkrijgt op je smartphone, maar ook omdat de arbeidstijd stelselmatig flexibeler wordt ingedeeld en je meer van thuis uit kunt werken. Dat is goed wanneer je een nieuwe keuken moet laten installeren, want de baas vindt het vaak geen probleem meer dat je dan een halve dag thuis werkt. Alleen zorgt dat ook voor ambiguïteit. Want wanneer ben je aan het werk? En wanneer ben je met de kinderen aan het spelen? Zelden zijn mensen nog bezig met één ding tegelijk, en dat zorgt voor veel frustratie. Het goede nieuws is dat veel bedrijven het probleem ook inzien. Ze komen naar ons en zeggen expliciet: we willen onze werknemers stimuleren, via een opleiding en psychologische of andere ondersteuning, om meer aan zelfzorg te doen. Dat kunnen ze doen door genoeg me-time in te lassen, bijvoorbeeld. Bedrijven beseffen dat zulke investeringen lonen, omdat ze zo veerkrachtigere mensen in huis krijgen die hun werk met meer bevlogenheid doen.»

'Erkenning is een belangrijke factor. Een kernwoord'

HUMO U had het daarnet over erkenning als verzwarende factor bij stress en burn-out. Mogen we daar ook een maatschappelijk aspect vermoeden? Onze samenleving is de laatste dertig jaar een eind richting meritocratie opgeschoven, we zijn stilaan geobsedeerd door succes.

Luts «Dat is te sterk uitgedrukt, maar ik voel wel dat mensen meer dan vroeger op zoek zijn naar een unieke positie in de maatschappij. Het is heel menselijk om te zoeken naar een eigen identiteit en erkenning, maar de samenleving is als geheel natuurlijk een pak individualistischer en materialistischer geworden, zelfs in vergelijking met vijftig jaar geleden. Erkenning is een belangrijke factor, een kernwoord. Als wij mensen begeleiden komt het bijna altijd daarop neer: de erkenning van mensen als persoon, van de inspanningen die ze leveren en de resultaten die dat oplevert.

»Nog een andere recente maatschappelijke evolutie, die nauw aansluit bij erkenning en identiteit: jobonzekerheid. Zeer stresserend. In een periode van economische stabiliteit weet je dat je je job houdt als je hard werkt. In crisistijden is dat níét het geval, met constante onzekerheid en impliciete stress tot gevolg.»

HUMO Te belangrijk om niet vermelden in het licht van de work-life balance: autonomie. Een belangrijke buffer tegen stress.

Luts «Ja. Dat is gebleken uit onderzoek van Robert Karasek, eind jaren 70. Hij heeft een model bedacht dat job demands afweegt tegen job resources (controle en autonomie). Mensen zijn gemaakt om hoge druk te weerstaan – privé en professioneel – als daar iets tegenover staat: autonomie, regelruimte en de kans om jezelf te ontplooien. Managers ervaren veel minder stress dan men vroeger altijd dacht. De stressgevoeligste jobs zijn die met een hoge werkdruk en weinig regelruimte. Daar zie je de meeste stressklachten, fysiek en lichamelijk. Bandwerk is een sterk voorbeeld: de werk- en tijdsdruk ligt hoog, maar het is ook verschrikkelijk monotoon werk, de regelruimte quasi nul. Onderprikkeling is ook een stressfactor, wat mogelijk ook verklaart waarom werklozen bijvoorbeeld ook stress ervaren. Jezelf kunnen ontplooien is een geweldige buffer tegen stress. Maar dat vergt enige zelfkennis, want je moet dan wel eerst weten wat je wil in het leven. Welke waarden zijn belangrijk, wat zijn je kwaliteiten? Waar wil je staan als je met pensioen gaat? Soms hebben we het idee dat we álles moeten kunnen, maar het is belangrijk om te kiezen. Als je job niet afgestemd is op je mogelijkheden en je waarden, overheerst de negatieve feedback – intern en extern – en dus ook de stress.»

HUMO Karaseks oorspronkelijke model was tweedimensionaal. Later werd een derde dimensie toegevoegd: social support.

Luts (knikt) «Wellicht de belangrijkste factor van allemaal. Het is ongelofelijk hoeveel bedrijfsleiders naar ons komen met het specifieke probleem van negativisme op de werkvloer. Conflicten met collega’s of leidinggevenden veroorzaken veel stress, en vergroten de problemen. Het is ons aanvoelen dat slechte intermenselijke relaties op dit moment de belangrijkste bron van stress zijn op het werk. De rol van de leidinggevende is hier ook geweldig belangrijk: hij moet voorkomen dat er conflicten ontstaan in een team, maar moet ook bemiddelend ingrijpen wanneer ze zich wél voordoen. Bovendien is de leidinggevende soms zelf onderdeel van het probleem. Cruciaal zelfs, als het gaat om erkenning en appreciatie – of beter: het gebrek daaraan. Die erkenning kan de vorm krijgen van een ‘dank u wel’, maar ook van een simpele ‘goeiendag’, een antwoord op een mail, of flexibiliteit wanneer je die nodig hebt.»


Op volle toeren

HUMO Stress is pas nefast wanneer ze te lang aansleept. Hebt u een antwoord op de vraag van 1 miljoen: wanneer wordt lang té lang?

Luts «Had ik dat maar. Jammer genoeg is er geen glazen bol voor. Het is heel individueel, en hangt af van je klachten. Over het algemeen staan mensen te weinig stil bij de signalen die hun lichaam – misschien al jarenlang – uitzendt. Een algemeen gejaagd gevoel dat je niet kunt verklaren. Buikklachten, maagklachten, een veranderd eetpatroon. Hartkloppingen. Hoge bloeddruk. Een tic nerveux kan ook door stress uitgelokt worden. Maar mensen hebben de neiging om te minimaliseren en te negeren: ‘Dat zal wel overgaan.’ Bij burn-out is dat zelfs typisch: mensen ervaren motivatieverlies om een bepaalde reden en gaan van de weeromstuit hárder werken. Omdat ze denken: ‘Ik mag mij niet laten doen.’ Of: ‘Ik ben zo niet!’ Ze houden hun stressresponsmechanisme aan de praat, tot het over zijn toeren gaat. Mensen met een burn-out kunnen nog jarenlang blijven functioneren, ook al staan ze onder geweldige stress. Er zit rek op, maar op een bepaald moment gaan ze onvermijdelijk neer. Soms zelfs letterlijk. Ze stappen ’s morgens de deur uit en crashen. Alsof ze verlamd zijn en alle spierspanning wegvalt. Dat zijn zware verschijnselen, maar een lichaam doet dat niet zomaar: het is een noodgreep, voor wanneer de ultieme limiet overschreden is. Dan heb je maanden nodig om te recupereren – bij een burn-out gemiddeld vier tot zes maanden. Bovendien moet er in die periode ook echt iets veranderen bij jezelf en in je werk. Anders is er een groot risico dat je hervalt. Maar burn-out is lang niet de enige mogelijke afloop van pathologische stress. Bij algemene overspanning heb je bijvoorbeeld wel energie- maar geen motivatieverlies: mensen hebben dan nog wel zin om te werken, maar onvoldoende fysieke energie om het waar te maken.

»Angstproblemen kunnen ook het gevolg zijn van stress – als mensen getraumatiseerd raken door het gedrag van collega’s en leidinggevenden. Depressies zien we ook heel vaak, en soms is het verschil met een burn-out moeilijk uit te maken. De klachten zijn gelijklopend, maar het achterliggende mechanisme helemaal anders. Een depressie is een probleem in je algemene stemming, je hebt een algemeen somber en futloos gevoel. Het cynisme ten aanzien van je job en je werkgever dat typisch is voor een burn-out, ontbreekt.»

HUMO Laat ons ’ns kort de demografie van stress overschouwen. Klopt het dat vrouwen meer last ondervinden dan mannen?

Luts «Dat blijkt vaak uit studies. De verklaring zou hormonaal kunnen zijn, maar evengoed psychosociaal. Vrouwen hebben het vaker moeilijker met de work-life balance dan mannen. Omdat de meeste vrouwen tegenwoordig een voltijdse job uitoefenen, maar toch nog vaak het gevoel hebben dat ze de motor van het gezin zijn. Bij de prevalentie van burn-out is er weinig verschil tussen vrouwen en mannen. Maar de aard verschilt wel: vrouwen raken sneller emotioneel uitgeput, bij mannen manifesteert de burn-out zich meer in cynisme en depersonalisatie.»

HUMO Is stress leeftijdgebonden?

Luts «Niet echt. Iedereen heeft weleens stress. Wat ik zie, is dat dertigers een grote druk ervaren, omdat ze vaak jonge kinderen combineren met uitgesproken professionele ambities en een hoge druk op het vlak van identiteitsvorming. Als het specifiek over burn-outs gaat, zie ik soms al kwetsbare eind-twintigers: ze zijn met een brandende ambitie van de school in de werkelijkheid beland, en merken dan plots dat ze maar een peulschil zijn. Dat zorgt vaak voor gevoelens van desillusie, wat de kans op een burn-out merkelijk doet toenemen. Maar ik zie in de praktijk evengoed 50-plussers die er gevoeliger voor zijn. Er wordt altijd wel verwacht dat ze langer werken, maar bedrijven zijn minder geneigd om de talenten van vijftigers te erkennen – opnieuw met veel miskenning tot gevolg.»

HUMO Volgens het vierjaarlijkse onderzoek van de Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen, ervaart 30 procent van de werkende Vlamingen problematische stress. Bij nog eens 10 procent heet die stress acuut. Zijn we stressgevoeliger dan pakweg Duitsers of Spanjaarden?

Luts «Algemeen gesproken zit Vlaanderen in de groep die slechter scoort, maar we zijn niet de allerslechtste. Scandinavische landen doen het altijd beter. Ik denk dat het te maken heeft met cultuur en de manier waarop mensen met mekaar omgaan. In Scandinavië is ook meer ruimte: mensen wonen verder uit mekaar, waardoor er minder frictie ontstaat. Maar het zit ook in de perceptie natuurlijk: hoe kijk je naar bepaalde dingen? Daarin verschillen Walen en Vlamingen ook. En verder is er de wetgeving. In Zweden zijn bedrijven verplicht om een reïntegratieplan te ontwikkelen voor mensen die langer dan drie maanden afwezig zijn. Dat bestaat hier (nog) niet. Als Vlaamse werknemers een maand thuis zijn, wordt er van het bedrijf niets meer verwacht. Ze moeten zelfs niet meer betalen, want het RIZIV betaalt de lonen verder uit. Die mensen verdwijnen van de radar, en er is geen enkele incentive om hen terug naar de werkvloer te halen. Wij hebben onlangs een onderbouwde methodiek ontwikkeld, waarmee we die reïntegratie naar de werkvloer willen bespoedigen en duurzaam maken. Vooral door er alle actoren bij te betrekken: de zorgkant én de werkkant.»

HUMO U zei het daarnet al: bedrijven komen steeds vaker spontaan bij u aankloppen.

Luts «Natuurlijk, omdat ze maar al te goed beseffen dat ze gebaat zijn bij veerkrachtige werknemers. De economische schade van stress is gigantisch. Dat loopt in de miljarden euro’s. Door ziekteverlet, maar ook omdat gestresseerde werknemers minder efficiënt en productief zijn. Bedrijven hebben geen baat bij werknemers die hun kwaliteiten niet benutten. Gelukkig hebben veel bedrijven dat intussen begrepen. Ze proberen het aan te pakken. Door hun werknemers bijvoorbeeld een Employee Assistance Program aan te bieden. Sommige – grote en kleine – bedrijven betalen tot zes à tien counselingsessies terug. Het kan zeker geen kwaad om daar als individuele werknemer ’ns naar te informeren. Stress is bij uitstek een multifactorieel probleem, maar je kunt je stresstolerantie trainen met simpele trucjes. De balans tussen demands en resources opmaken, zoals ik daarnet al zei. Leren dat je eigen gevoelens, gedachten en gedragingen mekaar in de hand werken en op welke manier ze dat doen. Denkfouten zoals ‘wat als’, ‘nooit’ en ‘altijd’ ontmaskeren. Relaxatie-oefeningen doen. Mindfulness. Lijstjes maken met een realistische planning, maar evengoed de dag afsluiten door aan drie positieve dingen die gebeurd zijn, te denken. Kwestie van de negatieve gedachten met positieve te verdrukken. De mogelijkheden zijn eindeloos. Maar je moet wel beseffen dat het een inspanning kost. Mensen komen nog te vaak naar onze trainingen in de veronderstelling: ‘Zij gaan mijn problemen nu ’ns oplossen.’ Maar jij bent de enige eigenaar van je stressresponssysteem, alleen jij kunt het aanpakken.»


Doe Humo's Stresstest: test zelf uw stressniveau »

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234