Humo's Klassiekers van Nu: 'Elementaire deeltjes' van Michel Houellebecq

Humo's Klassiekers van Nu: deze week het tweede boek, 'Elementaire deeltjes' van Michel Houellebecq. Een explosieve cocktail van seks en wetenschap en tegelijk een heel ontroerend, teder boek, dat ook zijn laatste zin waarmaakt: 'Dit boek is opgedragen aan de mens.' Ook een beetje aan u dus, voor maar € 4,90 extra!

Wie is Michel Houellebecq, in een paar woorden? Het blad Lire vroeg het hem zelf in 1998, bij het verschijnen van 'Elementaire deeltjes', het boek dat hem wereldwijde roem zou verschaffen.

Dit was zijn antwoord: 'Ik ben een nerveus type: gevoelig, primair, indolent. Ik heb meer dan tien plus aan ieder oog: ik zie de wereld dus heel scherp. Ik heb een zeer goed ontwikkelde tastzin. Intellectueel ben ik heel variabel, soms heel sterk, soms heel zwak. Hetzelfde geldt voor mijn seksuele interesse. In veel opzichten pas ik in het plaatje van een manisch-depressieve.'


Deze week ligt 'Elementaire deeltjes' in menig duizendvoud in de Vlaamse kiosken, geseald in een plastic zakje bij Humo. Ik heb de auteur de afgelopen weken gezocht, maar niet gevonden. Niet in Ierland, niet in Spanje. Hij zou ergens in Frankrijk bezig zijn aan de verfilming van zijn recentste roman, 'Mogelijkheid van een eiland' - dichter kom ik niet.

Op zijn website dateren zijn laatste levensberichten alweer van vorige zomer. Vrolijk zijn ze niet. 17 augustus 2006 overpeinsde Houellebecq, terwijl het water bij bakken neerstroomde, het gegeven dat veel grote schrijvers vroeg gestorven zijn.


MICHEL HOUELLEBECQ « Veel schrijvers, en niet van de minsten, zijn gestorven op hun 47ste: Baudelaire, Nerval, Lovecraft, Camus, Kerouac... En er zijn er wellicht nog meer. Allemaal zijn ze, boven hun verschillen uit, op een duistere manier jonge schrijvers gebleven; allemaal hebben ze geweigerd het tweede deel van hun leven tegemoet te zien, de confrontatie aan te gaan met de helling bergaf, de verduistering, de grijze zone; allemaal hebben ze hun neus opgehaald voor het tweede deel van hun werk, voor de lelijkheid misschien die ermee samenhing, of integendeel voor de kalmte die ze daarin voelden aankomen, een kalmte die hen ongetwijfeld een beetje obsceen voorkwam. Ook ik haal er mijn neus voor op.»

We weten niet eens hoe oud Michel Houellebecq was toen hij dit schreef: 48 of 50? Zelf zegt hij in 1958 geboren te zijn, zijn biograaf Denis Demonpion houdt het op 1956. Vooraan in zijn 'Ongeautoriseerde autobiografie', vorig jaar bij Nijgh & van Ditmar verschenen, schrijft die: 'Over Houellebecq weten we alleen wat hij zelf heeft willen vertellen.'

Om daar verandering in te brengen, is Demonpion zoveel mogelijk mensen uit de omgeving van Houellebecq gaan interviewen. 'Het insect Demorpion' noemt de schrijver hem, allicht niet toevallig zijn naam verminkend. Alle vrienden die aan de biografie hebben meegewerkt, als 'dienstknechten van de transparantie', noemt hij op z'n website verraders.

Een beetje aangebrand

Houellebecqs woede lijkt vooral gewekt door het optreden van zijn moeder in die biografie. In 1991 heeft hij met haar gebroken. Demonpion citeert Houellebecqs laatste brief aan haar uit 1992: 'Moeder, als moeder ben je verachtelijk en lager dan alles geweest; het ergste is dat je je er niet eens van bewust lijkt dat je je als een egocentrisch stuk vuil hebt gedragen. Voordat je sterft resten je nog een paar jaren waarin je kunt proberen je slechte daden goed te maken. (...) Het is tijd dat jij en die klootzak van een vader me eindelijk eens gaan betalen, nadat jullie zolang als onverantwoordelijke egoïsten hebben geleefd. Michel.'


De schrijver is grootgebracht door zijn grootmoeder aan vaderskant: Houellebecq heette zij, en die naam wou hij uiteindelijk ook - bij zijn geboorte heette hij Michel Thomas. Zijn moeder leeft nog, op het eiland Réunion, maar in 'Elementaire deeltjes' heeft hij haar al laten sterven: haar zonen Bruno en Michel staan aan het eind van dat boek bij haar lijk.

Bruno en Michel zijn halfbroers, van dezelfde moeder: Janine Ceccaldi - ook in het ware leven de naam van Houellebecqs moeder. Bruno is van 1956, Michel van 1958, en aan alle twee leent Houellebecq een aantal autobiografische elementen uit. Michel is moleculair bioloog, bezeten door kennisdrift - hij is een bekendheid in het kloneeronderzoek. Het streven van de mens om de voorwaarden van zijn eigen vervanging te bepalen is een belangrijk thema in het boek. Bruno is schrijver, leraar, en staat stijf van een meer voorkomende drift: een honger naar seks, die hij - zielig voyeur met klein geschapen lid - probeert te stillen in de naturistencamping en de parenclub.

Geen van beiden is gelukkig. Het geluk gedijt in het algemeen niet in 'Elementaire deeltjes': 'Eén ding was zeker: niemand wist meer hoe hij moest leven.' Het boek werd niet toevallig een megaseller vlak voor de millenniumwende: door de levensloop van die twee afstandelijke, wat autistische halfbroers te schetsen vatte Houellebecq een algemener malaisegevoel samen. Zijn ambitie was de toestand van de westerse cultuur te evalueren, en dat liep uit op een regelrechte veroordeling van de generatie van '68 - waar hij een kind van is. Het was dan wel een generatie die het kapitalisme bestreed, 'maar over de hoofdzaak waren ze het met de amusementsindustrie eens: vernietiging van de joods-christelijke morele waarden, verheerlijking van de jeugd en de individuele vrijheid'.

Zijn moeder deed in zijn ogen volop mee met de vernietiging van die waarden: ze was een vrije vogel die haar zoon verwaarloosde, en ze kreeg in 'Elementaire deeltjes' de rekening gepresenteerd.

Vooraan zit bijvoorbeeld de scène waarin Michel door zijn vader voorgoed bij zijn moeder wordt weggehaald. Dat gebeurt in een slaapkamer waar een dronken man in een verschrikkelijke stank ligt te snurken. 'Zijn zoon kroop onhandig over de vloer, af en toe uitglijdend in een plas urine of uitwerpselen. Hij knipperde met zijn ogen en kreunde zonder ophouden. Toen hij de aanwezigheid van een mens gewaar werd, probeerde hij te vluchten.'


In 'Elementaire deeltjes' bekijkt Houellebecq het menselijk gedrag met de klinische blik van de bioloog: 'Wanneer er tijdens de kindertijd geen contact met de moeder is, ontstaan er ernstige verstoringen van het seksuele gedrag bij de mannetjesrat, met name remming van het hofmakingsgedrag.'

In het hippiemilieu van zijn moeder laat de schrijver ook een soort Charles Manson opgroeien die kinderen aan het versnijden gaat - de serial killer van de jaren negentig als logisch eindpunt van het hippie-experiment van de jaren zestig: dat soort provocatie is aan Houellebecq besteed. 'Het moet een beetje aangebrand zijn, anders werkt het niet,' zei hij eens aan Humo.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234