Humo sprak met de man die de Panama Papers onthulde: 'Je zit thuis voor de tv en ziet beelden van massabetogingen die jíj mee veroorzaakt hebt'

‘Wanneer zien we nog eens een stuk van jullie in de krant?’ kregen Bastian Obermayer en Frederik Obermaier steeds vaker te horen, nadat er al een klein jaar niets van hen verschenen was. ‘We zijn bezig met een projectje, binnenkort zul je er wel van lezen,’ luidde steevast het antwoord. Dat projectje was de Panama Papers, het grootste lek uit de geschiedenis van de financiële onderzoeksjournalistiek.

'Als ze aan ons raken, staat er een netwerk van vierhonderd onderzoeksjournalisten klaar om er – al was het maar te onzer gedachtenis – nog harder in te vliegen'

In een troosteloze industriewijk nabij München staat de behoorlijk uit de kluiten gewassen wolkenkrabber waarin de Süddeutsche Zeitung huist. De kantoortjes van de ‘broertjes Obermayer/Obermaier’, zoals ze hier gemeenzaam worden genoemd, zijn piepklein: elk hebben ze hooguit 12 vierkante meter ter beschikking. Daartussen is er nog een minikantoortje, met daarin een superbeveiligde pc van 17.500 euro, waar ze nog steeds wat beschaamd over zijn. Maar het was de enige op de markt met voldoende geheugen- en verwerkingscapaciteit om de meer dan 11,5 miljoen documenten over 250.000 offshorefirma’s te kunnen opslaan en onderzoeken. Van de premier van IJsland tot de vader van David Cameron, van toplui uit de Chinese Communistische Partij tot de helft van de dictators uit Afrika en zowat alle emirs en sjeiks uit het Midden-Oosten, van drugsbaronnen tot de volledige entourage van Vladimir Poetin: zowat iedereen met geld verstopte dat zorgvuldig in offshore schermvennootschappen, opgezet door het Panamese bedrijf Mossack Fonseca.

HUMO En het begon allemaal met een gewone pling.

Bastian Obermayer «Ja, op een avond kwam er een mailtje binnen: ‘Ben je geïnteresseerd in data?’ Eigenlijk wel, zoals steeds, ware het niet dat het bij mij thuis uitgerekend op dat moment een klein ziekenhuis was: mijn vrouw en kinderen lagen ziek in bed, en ik pendelde heen en weer met thee en warme soep. In eerste instantie was ik er dus niet echt bij met mijn hoofd, laat staan dat ik in de stemming was om die tipgever te gaan vertroetelen en koesteren, wat je normaal altijd moet doen met een nieuwe bron. Gelukkig heeft hij mij mijn eerste antwoorden niet kwalijk genomen, want die blonken niet uit in vriendelijkheid (lacht).»

HUMO Iedere onderzoeksjournalist krijgt te maken met gekken: mensen die ervan overtuigd zijn dat ze je het grootste schandaal ter wereld op een presenteerblaadje komen aanbieden, en bijzonder boos zijn als je hun moet melden dat het enkel in hun verbeelding bestaat. Hoe wist je dat jouw John Doe anders was?

Obermayer «In het begin vond ik de zaak niet eens zo interessant. De eerste documenten die binnenkwamen, gingen over een oude fiscale constructie van een onbekend bedrijfje via Panama en Nevada. Niet meteen het soort materiaal waar je hoofdredactie je een paar maanden mee aan de slag laat gaan (lacht). Maar ik zag wel dat de info van Mossack Fonseca kwam, een beruchte makelaar in schermvennootschappen die tot dan toe altijd een black box was gebleken, een bedrijf waaruit niets lekte. Dat daar nu toch een scheurtje was, prikkelde onze belangstelling wel. We hadden een bron die achter het gordijn kon kijken en beweerde nog meer info te hebben. Maar we hadden er toen geen flauw idee van hoeveel er nog zou komen.»

HUMO John Doe liet later weten dat hij het materiaal ook aan andere media had aangeboden, maar dat die niet geïnteresseerd waren. Een beetje als de platenmaatschappij die The Beatles maar niets vond.

Obermayer «Misschien kenden ze Mossack Fonseca niet en oordeelden ze op basis van die eerste documenten dat er geen nieuws in zat. Dat dachten wij eerst ook, pas na enkele maanden hebben we de grote verhalen gevonden. Of misschien vonden ze John Doe niet vertrouwenwekkend genoeg, ik weet het niet.»

HUMO Weet je wie er geweigerd heeft?

Obermayer «Ja, maar ik heb de bron beloofd dat niet te vertellen. Er zaten grote kranten bij, héél grote (glimlacht).»

HUMO De grootste angst van een onderzoeksjournalist is dat hij door een bron gebruikt wordt, dat hij mogelijk zelfs vervalste stukken krijgt.

Obermayer «Natuurlijk vrees je misbruikt te worden. Tot op vandaag weet ik nog altijd niet helemaal zeker wat de motieven van John Doe waren. Nu, eerst en vooral moet je nagaan of de documenten authentiek zijn. Bestonden al die maatschappijtjes wel? Waren die activiteiten echt? Dus na de eerste gigabytes zijn we gaan dubbelchecken. We hadden bijvoorbeeld documenten over een schermvennootschap waarin Siemens zijn smeergeldpot voor Zuid-Amerika verstopte. Daar was ook onderzoek naar gedaan door de belastingdienst en het gerecht, en in dat dossier vonden we identiek hetzelfde document. De Duitse belastinginspectie had enkele jaren geleden ook een set documenten aangekocht, vijf of zes jaar oud, over enkele honderden offshorebedrijven, en ook daarin konden we zien dat ons materiaal even goed, zelfs beter en veel actueler was.»

'Zelfs Poetin, die nochtans al zijn duivels ontbonden heeft, heeft nooit gezegd dat de documenten over hem vervalsingen waren.'

HUMO Oké, je steekproef matchte. Maar je kunt onmogelijk 11,5 miljoen documenten dubbelchecken. Op een bepaald moment moet je je bron volledig gaan vertrouwen.

Obermayer «We hebben haast een jaar met onze bron gecommuniceerd, over van alles en nog wat, en dan weet je op den duur wel of je met een evenwichtige en intelligente persoon te maken hebt. Het is ook onmogelijk om 11,5 miljoen documenten te vervalsen, niemand kan dat aan, zelfs niet de grootste veiligheidsdienst ter wereld. Goed, er konden altijd vervalsingen tussen zitten. Maar we hebben steeds gewerkt met woord en wederwoord, en slechts één iemand heeft ons ooit gezegd dat ons materiaal vervalst was: eigenaardig genoeg ging dat net over die Siemens-zaak, en konden we dus aantonen dat de man aan het liegen was. Zelfs Poetin, die nochtans al zijn duivels ontbonden heeft, heeft nooit gezegd dat de documenten over hem vervalsingen waren.»

HUMO De verdediging van Poetin was simpel: jullie hadden bijna geen Amerikaanse dossiers, dus moest jullie bron wel van de CIA zijn.

Obermayer «Dat hebben we ons ook afgevraagd, maar onze bronnen bij de Duitse veiligheidsdiensten zeiden dat geen enkele veiligheidsdienst ter wereld documenten zou vrijgeven die ze zelf niet eerst gecheckt hebben, om te kijken welk effect ze zouden kunnen sorteren. Wij kregen soms tienduizenden mails, aktes en brieven van enkele dagen oud doorgespeeld, een volume dat niemand vooraf kan lezen, verwerken of zelfs maar indexeren. Bovendien zaten er ook offshores bij waar je een link met de CIA kon aantonen. Weet je, op een bepaald ogenblik hadden we een naam beet van een bijzonder nabije adviseur van Obama: zelfde naam, zelfde regio, zelfde leeftijd. Met tien hebben we daarop gezwoegd, vanuit het idee: yes, nu gaat niemand nog kunnen zeggen dat we de Amerikanen ontzien! Maar jammer genoeg bleek het om iemand anders te gaan.

»Nu, stel dat we al onze info van mijn vader gekregen zouden hebben. Weet je dan met 100 procent zekerheid dat die niet voor de CIA werkt? Nee toch? Uiteindelijk is het de waarde van je materiaal die telt, niet de motivatie van je bron – ook al ben je daar nieuwsgierig naar. En van alle hypotheses lijkt deze me het waarschijnlijkst: dat de man gewoon een bom onder het offshoresysteem heeft willen leggen, in de hoop dat het nu eindelijk ophoudt. En als je ziet hoe Obama heeft gereageerd, hoe ook de Europese Unie nu meer transparantie wil, is hij daar nog in geslaagd ook.»

'We hebben bewezen dat een kaste van superrijken banken en economieën leegzuigt en daar de belastingbetaler voor laat opdraaien'


Copernicaanse revolutie

HUMO Wat er uiteindelijk van komt, zullen we nog moeten zien. Maar goed, het systeem is tenminste nog eens goed gedocumenteerd aangeklaagd.

Obermayer «Dat is toch het belangrijkste? Dat we hebben kunnen aantonen dat er een kaste van superrijken is – in het bedrijfsleven en in de politiek, in dictaturen maar ook in het Westen, in maffiaorganisaties en bij drugsbaronnen – die er een parallel en privaat financieel systeem op na houden waarin het betalen van belasting in het beste geval een optie is. Die banken en economieën leegzuigen en daar vervolgens de gewone belastingbetaler voor laten opdraaien. Omdat zij te rijk zijn en een hele dienstenindustrie van bankiers en juristen kunnen betalen om nergens nog een bijdrage aan de gemeenschap te moeten leveren.»

HUMO Financial Times-columniste Gillian Tett noemde het een ‘copernicaanse revolutie’. Waar we dachten dat offshores een randfenomeen waren, bleken ze plots haast de kern van het financiële universum te zijn.

Obermayer «Het waren er in ieder geval gigantisch veel, en er gingen gigantische sommen geld in om. Er bestaat een klasse van mensen voor wie belasting betalen puur optioneel is geworden. Ze vormen op de koop toe een machtige lobby die er steeds weer in slaagt regeringen tegen elkaar uit te spelen, zodat die in ruil voor minimale opbrengsten voor het eigen land internationale tegenmaatregelen blijven saboteren of minstens tegenwerken.»

HUMO Wanneer hij bloemen ruikt, kijkt een journalist altijd rond om te kijken waar er ergens een doodskist staat. Wat als jullie bron gewoon een concurrerende firma was die het marktaandeel van Mossack Fonseca wilde inpikken?

Obermayer «Dat zou dan toch niet verstandig geweest zijn. Want de hele sector is vandaag in rouw gedompeld: de Panama Papers zijn niet alleen in het gezicht van Mossack Fonseca uiteengespat, maar in dat van de volledige sector. We horen overal dat meer en meer schermvennootschappen worden opgedoekt, dat kapitaal terugkeert naar de landen van oorsprong, omdat de heilige geheimhouding en discretie niet langer blijken te bestaan. Dus als het iemand uit de sector was, dan toch niet de slimste (lacht).»

'De Panama Papers zijn niet gelekt door een insider met een gewetenscrisis. Zulke crisissen bestaan niet in een wereld waar zoveel geld omgaat'

HUMO We moeten bijna besluiten dat er een aartsengel in de hel werkte, die jullie de sleutel heeft gegeven.

Obermayer «Ik geloof echt niet dat dit een inside job is van een man of vrouw bij Mossack Fonseca die plots een gewetenscrisis kreeg. Zulke crisissen zijn zo goed als onbestaande in een wereld waar zoveel geld omgaat. Maar het is mijn job niet om te speculeren. Het is mijn job om zo weinig mogelijk over de bron prijs te geven.»

HUMO Dan moet het haast een ethische hacker geweest zijn.

Obermayer «Of iemand die honderden USB-sticks op een bankje in het park gevonden heeft (lacht). Kijk, niemand kon voorspellen welke verhalen we zouden ontdekken, wat gepubliceerd zou worden en wat niet. De namen van de entourage van Poetin hebben we pas ontdekt na tien maanden onderzoek. Als we na negen maanden hadden gezegd: ‘Jongens, we hebben genoeg’, dan was dat verhaal misschien nooit aan de oppervlakte gekomen. We zaten met bijna vierhonderd journalisten wereldwijd op het dossier te werken, stuk voor stuk gerenommeerde onderszoekjournalisten met behoorlijke ego’s. Je vertelt die niet zomaar wat ze wel en niet kunnen schrijven. Het idee dat je die groep voor welke kar dan ook had kunnen spannen, is absurd.»

HUMO Waarom, denk je, komen er ook relatief weinig Europese politici in de Panama Papers voor?

Obermayer «Omdat het systeem, de relatie tussen bedrijfsleven en politiek, hier anders verloopt. In Zuid-Amerika had Siemens smeergeld nodig om geheime commissies te betalen voor overheidsopdrachten. In Afrika geef je ook cash geld in ruil voor een opdracht. Dat moet je als ontvanger van smeergeld vervolgens verborgen houden, en dan is een offshorebedrijf het ideale middel. In Europa maakt men bevriende politici na hun actieve carrière bestuurder van een bedrijf, of worden ze plots gevraagd voor de lucratiefste lezingen in het circuit. Dat heet dan geen vergoeding voor bewezen diensten uit het verleden, maar een consultancy fee voor het advies en de introducties die ze nu via hun netwerk kunnen leveren. Dat is niet illegaal; hooguit kun je er ethische bedenkingen bij maken. Het is een manier van betalen waar je geen offshore voor nodig hebt, omdat het als een correcte praktijk wordt beschouwd.»


Snoepwinkel

HUMO Ook al is dit een grootse journalistieke prestatie, het blijft wel een geschenk: schitterend uitgepakt en bijzonder professioneel in de openbaarheid gebracht, maar uiteindelijk een cadeau. En dus ook een les in bescheidenheid voor de journalistiek.

Obermayer «Zeker. De Deep Throats (bron achter het Watergate-schandaal, dat in 1974 president Nixon nekte, red.) van de toekomst zullen steeds vaker dataminers zijn. Onze rol zal erin bestaan die data te onderzoeken, er de lekkere brokken uit te halen, en ervoor te zorgen dat de bron in leven blijft. Maar voor de rest is het puur geluk dat ze net jouw krant uitkiezen, ja. De Süddeutsche Zeitung is wel een naam in Duitsland, maar daarbuiten nu ook weer niet zo bekend. Enfin, nu iets meer (lacht).»

HUMO Jullie betalen niet voor de info van John Doe. Beroemd zal hij ook niet worden, alleen voor de rest van zijn leven bedreigd. Zou jij zo’n bron willen of kunnen zijn?

Obermayer «Hij had hier rijk mee kunnen worden. De Duitse overheid heeft 1 miljoen euro betaald voor een veel ouder en kleiner pakket Mossack Fonseca-documenten, maar onze bron schreef dat hij de morele verplichting voelde om het te doen. En misschien ben ik naïef, maar ik geloof dat er best wel veel goede mensen zijn. Alleen hebben ze niet allemaal toegang tot de gegevens van Mossack Fonseca.»

HUMO Er zijn een heleboel zeer boze en zeer rijke mensen die niet de naam van de bron kennen, maar wel die van jullie. Nooit angst gehad?

Obermayer «Je probeert daar niet te veel bij stil te staan, maar eigenlijk maak ik me geen zorgen. Mensen die constructies in Panama opzetten, zijn rationeel en intelligent: ze laten zich niet leiden door emoties van woede of rancune. We leven ook in een rechtsstaat met een lange traditie van persvrijheid, het is hier Rusland niet. En ze weten ook dat, wanneer ze aan ons raken, er een netwerk van vierhonderd onderzoeksjournalisten klaarstaat om er – al was het maar te onzer gedachtenis – nog harder en kwader in te vliegen.»

HUMO Maar je volgende vakantie gaat niet naar Rusland of China.

Obermayer «Panama ligt ook een beetje moeilijk bij mijn vrouw, denk ik (lacht).»

HUMO Wanneer voelden jullie dat de zaak jullie boven het hoofd begon te groeien?

Obermayer «Het gaat in fasen. Eerst ben je als een kind in een snoepwinkel. Lukraak namen van machthebbers intikken, juichen telkens als je een hit hebt. Je krijgt bijna een indigestie, maar je kunt niet stoppen, want de jacht is gewoonweg te spannend. Dan begin je te beseffen dat je verloren loopt en niets gedaan krijgt omdat je maar blijft klikken. Dus begin je na te denken: hoe kan ik die berg ordenen, structureren, doorzoekbaar maken? Vervolgens besef je dat je een paar mensenlevens nodig zult hebben om dat voor elkaar te krijgen (lacht). En dan ga je hulp zoeken. Tegen dan hadden we een paar honderd gigabyte doorzocht, en er stonden er alweer een paar duizend klaar. Dus hebben we onze bazen om een superkrachtige pc gevraagd. Uiteindelijk zijn het er drie geworden en hebben we het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten om hulp gevraagd.»

HUMO Was het niet moeilijk om jullie kindje af te staan?

Obermayer «Emotioneel wel, daar moet je niet flauw over doen. Maar rationeel konden we niet anders. Alleen hadden we die data nooit kunnen doorploegen. En veel belangrijker: een boel verhalen hadden het daglicht misschien nooit gezien. Neem nu de offshorefirma van de IJslandse premier, die is moeten aftreden na de Panama Papers: in Duitsland zou dat verhaal, als het er al gekomen zou zijn, met moeite de buitenlandpagina’s hebben gehaald. In IJsland was het wekenlang voorpaginanieuws en heeft het geleid tot een betoging waar liefst 20 procent van de bevolking aan heeft deelgenomen. Als we geen Russische collega’s met een goed netwerk hadden gehad, zouden we niet zo snel geweten hebben dat Sergei Roldoegin, die een paar miljard dollar in Panamese offshores had weten te verzamelen, niet alleen een goede cellist is, maar ook een intieme vriend van Poetin. Als je dat allemaal ziet, ben je blij dat je je informatie gedeeld hebt.»

HUMO Als een hoofdredacteur ’s ochtends een persoonlijk gesprek heeft met één van z’n journalisten, weet de hele redactievloer tegen de middag wat er werd gezegd, is mijn ervaring. Dat is voor mij het mirakel van de Panama Papers: dat vierhonderd journalisten alles een klein jaar hebben kunnen stilhouden.

Obermayer (schatert) «Straf, hè? We konden het zelf ook niet geloven, zeker toen er uitstel na uitstel kwam – omdat dit nog uitgevlooid moest worden, en vervolgens dat. Was er toen één egotripper geweest die tóch was gesprongen, dan hadden we het kunnen schudden. Maar niemand heeft het gedaan, vermoedelijk omdat iedereen wist dat de impact veel groter zou zijn als we allemaal samen met het nieuws naar buiten kwamen. Bovendien hadden veel mensen in het netwerk ook aan LuxLeaks en Offshore Leaks meegewerkt – er was een zeker onderling vertrouwen, ook al kenden we de helft van de mensen die meededen, niet persoonlijk.

»Wel grappig: op een bepaald moment hadden we een meeting hier in het gebouw. Een honderdtal journalisten waren daarvoor naar München gekomen. En geloof me, de Indiërs liepen er heel erg Indiaas bij, en de Bolivianen zeer Boliviaans (lacht). Grote ogen in heel het gebouw. ‘Een internationale studiedag,’ zeiden we tegen de collega’s. We weten niet of ze ons geloofden, maar ze waren in elk geval zo lief geen vragen te stellen. Ze dachten toch al dat we hier niet meer werkten, want het was maanden geleden dat er nog iets van ons verschenen was (lacht).

»Nu, stel dat iedere betrokken journalist het tegen zijn partner en beste vriend verteld had, dan waren er meer dan duizend mensen op de hoogte. De enige reden, denk ik, dat het dán nog niet gelekt is, is dat niemand uit de buitenwereld aan de ruwe data kon. Bij Der Spiegel, onze grootste concurrent, wisten ze zeker dat er iets op til was, en ook wat ongeveer, maar ze konden niet bij de data. Ik had verwacht dat we een paar verhalen zouden verliezen, maar dat is tot mijn verbazing niet gebeurd. Er was bij de groep zelfs iemand die van The Guardian naar Buzzfeed overstapte, en iedereen dacht: ‘Fuck, daar gaan we.’ Maar die collega is uitermate correct geweest, heeft niets van het materiaal waar hij toegang toe had, gebruikt voor zijn nieuwe medium.»


'We hebben veel angsten uitgestaan. Het project was te groot geworden.'

HUMO In een steeds commerciëlere en concurrentiëlere mediawereld is dat een opsteker.

Obermayer «Ja, maar ik heb toch veel angsten uitgestaan. Mocht ik opnieuw beginnen, ik zou het met niet meer dan 150 man doen. Stel je voor dat iemand uit de groep iets totaal verkeerd begrepen zou hebben, of een afschuwelijke beroepsfout gemaakt zou hebben: dat zou op het hele project afgestraald zijn. Het was te groot geworden op het einde, niemand had er nog controle over. Maar gelukkig is alles goed afgelopen.»

HUMO Sloeg de angst soms om in paranoia?

Obermayer «Het scheelde niet veel. Ook omdat je voortdurend met beveiliging bezig moest zijn. Een computer die niet verbonden is met de buitenwereld op welke manier dan ook: hoe bewaak je die ’s nachts? Met een videocamera? Nee, want die staat ook overdag aan, en misschien wordt die gehackt, en dan kunnen ze meelezen. Dus laten we er een soort van doos omheen bouwen, die we met sloten en kettingen kunnen afsluiten. Maar wat als ze dan ook de doos meenemen? Laten we die doos dan vastschroeven op de tafel. Maar wat als ze die ’s nachts losschroeven om een kijkje in de pc te nemen? Weet je wat? Laten we de schroeven insmeren met glitternagellak: dan kunnen we altijd zien of iemand iets geprobeerd heeft (lacht). Dat was het dieptepunt qua paranoia. Maar op het moment zelf vonden we dat perfect normaal.»

'Je verwacht niet dat regeringsleiders zullen moeten aftreden, zoals in IJsland, of ministers, zoals in Spanje en Zweden. Dat bankiers moeten opstappen, zoals in Denemarken'


De bossen van Beieren

HUMO Ben je blij met wat de Panama Papers veroorzaakt hebben?

Obermayer «Op het gevaar af naïef te klinken: ik had nooit verwacht dat het zo’n impact zou hebben. Ik was al blij geweest als ze ons geloofd hadden, ons niet op fouten hadden kunnen betrappen. Je verwacht niet dat regeringsleiders zullen moeten aftreden, zoals in IJsland, of ministers, zoals in Spanje en Zweden. Dat bankiers moeten opstappen, zoals in Denemarken. Dat er in zeven landen massademonstraties worden gehouden… Je zit thuis voor de televisie en ziet beelden uit Londen, Malta, Brussel of IJsland, waar mensen borden meedragen met Panama Papers erop. Veel beter wordt het niet, toch? Dan besef je: dit heb jíj mee veroorzaakt. Ze zullen de geest echt niet meer in de fles krijgen, denk ik. Barack Obama heeft het dossier gebruikt om de strengere bankvoorschriften, een dossier dat geblokkeerd zat in het Congres, opnieuw bespreekbaar te maken. De Europese Commissie heeft een speciale commissie opgericht, Duitsland heeft strengere wetgeving goedgekeurd.»

HUMO De Panama Papers vielen ook in vruchtbare aarde: ze bevestigden waar nieuwlinks al zo lang op hamert: dat de 1 procent superrijken zich alles kan permitteren en niet geraakt wordt, en dat de anderen daar de rekening voor betalen.

Obermayer «Het was ook vanaf dag één een globaal verhaal, en het debat is nu ook wereldwijd aan de gang. Maar ik ben geen activist, ik doe het niet om wetten te veranderen, maar om verhalen te brengen.»

HUMO Een mooi Frans spreekwoord zegt: ‘Un moment de honte est vite passé.’ Wie zegt dat het binnen een half jaar niet opnieuw business as usual is?

Obermayer «Ik denk het niet. Het gaat niet alleen over belastingontduiking, het gaat ook om crimineel geld – geld uit illegale wapenhandel, mensenhandel, drugs, noem maar op. Men kan daar niet blind voor blijven. Je zult nooit alle ontduiking kunnen uitroeien, maar je kunt het wel stukken moeilijker maken, zodat sommigen de moeite niet meer zullen doen. De offshorebusiness zal verder inkrimpen. Banken durven hun vermogende klanten dit soort constructies niet meer aan te raden, zeker niet degenen die door ons betrapt zijn, nadat ze eerst met belastinggeld overeind waren gehouden.»

HUMO Barack Obama zei wel: ‘Het grootste probleem is dat veel van deze praktijken legaal zijn.’

Obermayer «Het grootste probleem is dat je vijftig advocaten nodig hebt om te kunnen zeggen of ze al dan niet legaal zijn. Deze constructies zijn zelden zwart-wit, maar overwegend grijs. En zolang je niet voor de rechtbank belandt, weet je niet of ze legaal bevonden zullen worden. En een simpele substituut in één van onze rechtbanken zal wel twee keer nadenken eer hij een internationaal en ondoorzichtig kluwen van tientallen offshorebedrijven, opgezet door een batterij van vijftig advocaten en fiscalisten, aanpakt. Hetzelfde geldt voor de regelgeving: in Zweden bestaat er haast geen bankgeheim, in Zwitserland vertellen ze je helemaal niets. Maar de wereld, en toch zeker Europa, evolueert meer naar Zweden dan naar Zwitserland: het publiek heeft het recht te weten van wie een bedrijf is, al was het maar om te weten wie het huis bezit waarin ze wonen.»

HUMO Hebben we nu alles gezien, of bereiden jullie nog meer onthullingen voor?

Obermayer «Er komen nog wel wat verhalen, ja. Van andere weten we nog niet of we ze kunnen hardmaken. Maar in ieder geval is die database daar. Ze blijft ter beschikking, dus als er, waar ook ter wereld, over enkele jaren een nieuw politiek talent opstaat, zullen we meteen weten of hij of zij ooit zaken heeft gedaan met Mossack Fonseca.»

HUMO Normaal word je bestookt met juridische klachten na zo’n dossier. Hebben jullie er veel aan jullie broek?

Obermayer «Dat is misschien de grootste verrassing geweest: we hebben geen enkele nationale of internationale claim binnengekregen, terwijl dat toch vaak als eerste wapen gebruikt wordt. Daar waren we wel een beetje bang voor: zoveel miljardairs die samen schadevergoedingen begonnen te eisen… Er moest er maar één zijn zaak winnen en we konden de krant opdoeken. Wat ons er trouwens toe aanzette om heel voorzichtig te werk te gaan. Maar kennelijk is ons materiaal zo onweerlegbaar dat ze er niet eens aan beginnen. Ik denk trouwens dat Mossack Fonseca andere katten te geselen heeft: ze hebben vier van hun vestigingen moeten sluiten en tientallen mensen moeten laten gaan. Veel klanten zijn er vertrokken. We kunnen met tienduizenden en tienduizenden documenten bewijzen dat ze bewust en moedwillig tegen internationaal uitgevaardigde sancties zijn ingegaan, we kunnen bewijzen dat ze opzettelijk heel veel klanten hebben geholpen met belastingontduiking. Ik denk niet dat ze dat allemaal nog eens in een rechtbank uitgestald willen zien…»

HUMO Hoe oud ben je eigenlijk?

Obermayer «38. Waarom?»

HUMO Je beseft dat je waarschijnlijk nooit meer zo’n groot verhaal zult tegenkomen in je carrière? Carl Bernstein, één van de Watergate-reporters, hield aan dat besef een depressie over.

Obermayer «Ik ben al tien jaar ouder dan hij toen (lacht). Ik heb nooit de ambitie gehad een onderzoeksjournalist te worden. Tijdens m’n journalistenopleiding waren er die mooier en grappiger schreven dan ik, of beter met een camera overweg konden, en dus belandde ik hier. En ik bleek dit graag te doen en het ook een beetje in de vingers te hebben, dus van het één kwam het ander. Maar ik wil niet per se aan financiële onderzoeksjournalistiek blijven doen. Ik leef ook niet voor de camera of voor de publieke waardering. En rijk word je niet als journalist: dat weet je voor je eraan begint. Ik wil ook niet de rest van mijn leven met grote datalekken werken, dat heb ik nu wel even gehad. Te veel zelfs: ik, de man die altijd naar een evenwicht tussen werk en leven heeft gezocht, ben noodgedwongen een jaar lang zowat 24 uur per dag journalist geweest. Ik ben beschaamd dat ik mijn kinderen zo lang niet van school heb gehaald. Dat is echt niet het leven dat ik wil blijven leven. Ik wil lange stukken schrijven over de man die al jaren op een nieuw hart wacht, over illegaal stropen in de bossen van Beieren, over de vergeefse pogingen van oud-voetbalcoach Lothar Matthäus om uit de roddelpers te blijven met zijn privéleven – allemaal dingen waarover ik vroeger heb geschreven. Ik denk dat ik ongeveer een jaar had kunnen rondreizen om lezingen te geven over de Panama Papers, maar dat ga ik niet doen. Mensen vragen me of ik bij deze krant blijf. Waarom niet? Ik hou van München, de bergen zijn vlakbij, mijn familie en vrienden zijn hier, dit is een leuke baan. Maar eerst ben ik aan een sabbatical toe. Het is even mooi geweest.»

HUMO Geniet ervan, hij is oververdiend.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234