Humo sprak met Tom Lanoye: 'Mijn pessimistische gevoel dat het allemaal niet goed zal aflopen, is overeind gebleven'

Het wordt een herfst met bijzonder veel Lanoye. Eén: een nieuwe roman, actueel, gedreven, spannend. Twee: een nieuwe toneelbewerking naar Christopher Marlowe, leniger dan die zelf schrijven kon. Drie: performer Lanoye gaat op tournee met ‘Solo ten oorlog’, zijn koningsdrama’s die na twintig jaar even klassiek zijn als de Shakespeare-stukken. ‘Nee, je houdt me niet tegen!’

'Mijn pessimistische gevoel dat het allemaal niet goed zal aflopen, is overeind gebleven'

Lanoye gewaagt zelf van een drietrapsraket. Gezien de kwaliteit van het materiaal moet de lancering wel lukken: binnenkort volgt u hem in zijn baan om de aarde. Nu treffen we hem nog even aan de grond in zijn Antwerpse palazzo – een decor dat hij belangeloos ter beschikking stelde voor zijn nieuwe roman ‘Zuivering’.

HUMO Op de cover van ‘Zuivering’ staat een haan, en in het boek mag er ook eentje meespelen. Klopt mijn vermoeden dat dat romanpersonage in je eigen tuin is komen aanvliegen?

Tom Lanoye «Zo is het letterlijk gebeurd, ja. Op een morgen lag ik nog te soezen toen René de trap opstormde: ‘Nu moet je eens komen kijken op onze binnenplaats!’ Bleek daar ineens een prachtige haan te zitten. Van een Engels ras, vond ik meteen op het internet. Een soort die een beetje kan vliegen – het was ontzettend mooi om te zien hoe hij even opfladderde. René was helemaal verliefd op dat haantje.»

HUMO Heette hij ook Hannibal, zoals de haan in het boek?

Lanoye «Nee, we hebben hem Jean-Luc genoemd. Hij sliep hier op de balustrade. En hij hield de smerige katten weg, we hadden meteen een tuin vol merels en mussen. Aten we buiten, dan liep onze haan daar rond, koninklijk en wel.»

HUMO Een mooi trio!

Lanoye «Ik vond het echt geweldig. Hij heeft hier een paar maanden gewoond. Alleen, hij scheet zóveel… We moesten overal op het terras kranten leggen. Maar we reizen voortdurend en uiteindelijk moest hij toch naar een asiel, vonden we. Het heeft drie dagen geduurd voor een speciale stadsdienst hem hier in een kooi kon vangen: hij nam ook zelf niet graag afscheid van ons. René treurt nog om hem.»

HUMO In ‘Zuivering’ valt de haan binnen in de tuin van Gideon Rottier, een eenzame man op jaren die op zijn leven terugblikt. Lukt het al om de roman in één zin samen te vatten?

Lanoye «Gideons leven wordt door een vreemdeling gered, en hij laadt dan de enorme taak op zijn schouders om die vluchteling en zijn gezin te redden, wat over de hele lijn mislukt. Een tragedie dus, dat vertel ik al in de proloog.

»Ik ben erg bang geweest bij het schrijven, omdat ik wou dat het een roman werd die helemaal in het hier en nu geworteld is, en dat is delicaat. Ik ken mezelf: binnen de kortste keren kan het een pamflet worden. Na honderd bladzijden ben ik opnieuw begonnen omdat Gideons stem toch te veel de mijne was.»

HUMO Verwarring lijkt gezien je welbespraaktheid nochtans uitgesloten: Gideon Rottier is een stotteraar.

Lanoye «Ik wou al lang iets schrijven over iemand die extreem stottert, maar wel heel mooi schrijft. Iemand die door dat stotteren een enorm minderwaardigheidscomplex heeft en dat in een meerderwaardigheidscomplex omzet.

»Al in het spetterende taalklokkenspel van ‘Ten oorlog’ was ik bezig met een taal die bij Risjaar Modderfokker den Derde helemaal ontspoort en in brokstukken uit elkaar valt – taalpap noemde ik het toen. En het is me nog meer gaan interesseren toen het ook mijn moeder overkwam, het complete verbrokkelen van haar taal. In mijn jeugd waren er in de buurt ook een paar stotteraars, ze werden daarom uitgelachen. Ofwel weet je dat gebrek dan te hanteren en wordt het een wapen, ofwel begint het in te kankeren, wat bij Gideon het geval is.

»Nog iets wat vooraf al vaststond: het moest in dit boek ook over literatuur gaan. ‘Cyrano de Bergerac’ van Edmond Rostand houdt me al lang bezig: daarin wordt een lelijkerd opgevoerd die mooi kan spreken, en die een knappe man souffleert wanneer die zich tot zijn geliefde Roxanne richt. Heel interessant, dat op die manier twee mooie dingen samenkomen.»

HUMO Gideon Rottier, bedrijvig in de schoonmaaksector, is ook fan van Apollinaire en Baudelaire. Er zal vast een recensent opduiken die dat niet heel geloofwaardig vindt.

Lanoye «In een roman mogen dingen larger than life zijn. En het is niet ondenkbaar, hè? Ik heb eens voor mijn deur van vijf tot halfzeven ’s ochtends met een Russische taxichauffeur over Tsjechov en Dostojevski gebabbeld. De meter stond af, godzijdank.»

HUMO Research hoeft niet duur te zijn: je wilt Rottier een extreem beroep meegeven en je vindt inspiratie in een gratis krant, Metro. Uit een artikel over een gespecialiseerde reinigingsfirma neem je gelijk de bedrijfsslogan letterlijk over: ‘Wij starten waar anderen afhaken’.

Lanoye «Geweldige slogan, toch? En ik heb nog meer zinnen letterlijk overgenomen. Nog drie andere extreme beroepen werden met een interviewtje opgevoerd, ik heb ze alle drie ook gebruikt: een spermavanger bij raspaarden, een onderwaterlasser en een taxidermist. Je moet toch een beetje dankbaar zijn als je op zo’n gratis readymade stoot? De naam van het bedrijf heb ik wel veranderd van Deli Clean naar Extreme Cleansing, en dat laatste blijkt dan weer de naam van een extreem dieet te zijn: je kunt het toch niet verzinnen?»

HUMO De vluchteling over wie het gaat, Youssef, is afkomstig uit Syrië.

Lanoye «Het woord Syrië valt nergens, maar het kan niet anders dan dat land zijn. René en ik hebben er rondgereisd in 2003: Palmyra, Aleppo, Damascus, Hama… Een mooie trip, kort voor de oorlog.»

HUMO Rottier neemt Youssef in zijn huis op, maar niet om ideologische motieven. Hij wil niet meeduwen aan de kar van Merkel: ‘Wir schaffen das!’

Lanoye «Nee, hij doet het uit vriendschap, omdat hij in zijn werkkring iemand gevonden heeft die hem niet uitlacht, iemand met wie hij over taal en literatuur kan spreken. Tegelijk blijft Gideon zich tot aan het eind van het boek afvragen of die Youssef wel te vertrouwen is, zeker omdat hij opeens een gezin blijkt te hebben, dat ook komt inwonen – zijn vrouw, zijn zoon en zijn dochter.»

'Bart De Wever is een parttime-burgemeester die Antwerpen gebruikt om zijn partij fulltime in de markt te zetten'

HUMO Het huis waarin ze wonen, is even ruim als het jouwe, maar het draait op een moeilijk samenleven uit.

Lanoye «‘Visite en vis blijven drie dagen fris,’ schrijf ik, en hun verblijf duurt véél langer dan drie dagen... Politiek was ik zelf erg gecharmeerd door de lijn van Merkel: we moeten onze historische en morele verantwoordelijkheid nemen en een goed vluchtelingenbeleid uitbouwen. Tegelijk besef ik, net als zij overigens, dat daar veel problemen bij komen kijken. Ik heb genoeg gelezen over de Belgische vluchtelingen in Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog om te weten hoe lastig het kan zijn als je met mensen gedwongen moet samenwonen.

»Ik kon in dat verband ook nog één en ander opsteken van mijn eigen familiegeschiedenis. De enige zus van mijn vader heeft in de Tweede Wereldoorlog met haar man een aantal Engelse piloten verborgen. Die voelden zich superieur, lachten haar vaak uit en hielden zich niet aan afspraken, ook als dat gevaar voor iedereen opleverde. Na de oorlog heeft mijn tante hen nooit meer willen terugzien, en ze hebben zelf ook geen contact gezocht. Haar verhalen daarover heb ik altijd fantastisch gevonden: hoe ze die piloten verborgen, hoe ze voor eten zorgden. Het eten belandde bij hen via een hele keten die begon bij mijn grootvader, die toen al met zijn twee zonen – mijn vader was de jongste – in de vleesindustrie zat.

»De man van die tante is kort voor mijn geboorte gestorven, en dat is bepalend geweest voor mijn leven. Hij was leraar aan het atheneum van Sint-Niklaas, een volbloed liberaal, een vriend van Herman Teirlinck, vrijmetselaar en lid van de Witte Brigade, en hij zou mijn peter worden. Was hij blijven leven, dan zou ik zeker in het atheneum beland zijn, en niet in het college, in de klas van de geweldige Anton van Wilderode. Maar ik neem aan dat er van mij ook wel iets terechtgekomen zou zijn zonder die bijzondere collegejaren.»


wreed theater

HUMO ‘Zuivering’ wordt helemaal een roman van deze tijd als het schoonmaakbedrijf Extreme Cleansing ook de sites gaat opruimen waar aanslagen hebben plaatsgevonden. Zo komen de Brusselse aanslagen van 22 maart 2016 in het vizier, zij het dat je er een aanslag van maakt op een ‘spoorwegkathedraal’ in een Antwerpse context. Een typisch Lanoye-woord trouwens, die kathedraal.

Lanoye «De Antwerpse middenstatie wordt hier wel zo genoemd, hoor, en al zeker door mij. Want ik vind kathedraal inderdaad een geweldig woord – ik ben ook zelf een nicht en een ketter zo groot als een kathedraal.

»De aanslagen worden de arena van de roman, al ben ik niet zozeer geïnteresseerd in de aanslagen zelf, maar wat ze doen met die mensen in de microkosmos van het huis waarin ze samenwonen. De sfeer van paranoia en angst brengt hen ertoe dingen te doen die ze anders niet zouden doen. Gideon probeert de vluchtelingen te helpen, maar zet daardoor een geweldige tragedie in gang. Het boek gaat over wat angst doet met mensen.»

HUMO De plot zullen we niet verklappen, maar laten we toch vaststellen dat het in de roman aanslagen regent: je gaat ervan uit dat het nog lang niet gedaan is?

Lanoye «Natuurlijk zijn die aanslagen niet afgelopen. Pas nog is er in Londen een emmertje met explosieven ontploft om ons daaraan te herinneren. En nu het kalifaat in elkaar is gedonderd, zijn er ook gedesillusioneerde gasten op weg naar ons, getrainde oorlogsmachines, gekken. Het waren vaak al psychopaten voor ze vertrokken, wat moet dat worden als ze terugkomen?»

HUMO Gideon Rottier beschrijft terrorisme als een vorm van primitief theater.

Lanoye «Daar ben ik het zeker mee eens, het is het theater van de wreedheid: je onthoofdt iemand en je filmt het ook. Ik bedoel het niet cynisch, maar dat is een enorm theatraal gebaar, waarmee ze de angst willen vergroten. En vervolgens heb je helaas politici die daarop inspelen en die angst nog vergroten, om er politiek voordeel uit te halen.

»Terreur heeft altijd een dubbele werking. Er zijn de wonden die de criminelen veroorzaken, maar er is ook de zelfverminking door er verkeerd mee om te gaan. Denk aan de laatste speech van Theresa May vóór de Britse verkiezingen. Wat ze zei was: ‘wij zijn superieur, want we verdedigen de rechten van de mens, maar we moeten nu wel even ‘de moed hebben’, zoals dat dan altijd heet, om ze opzij te schuiven…’ Zo lonkt een autoritair regime, dat de bedreiging nog opklopt om vervolgens maatregelen naar voren te kunnen schuiven. Het N-VA-idee om ook opiniedelicten strafbaar te stellen is bijvoorbeeld een brug te ver: dan gooi je belangwekkende verworvenheden van onze maatschappij overboord, terwijl je beweert ze te verdedigen.

»Er is nu een grote vluchtelingenstroom, en zoals altijd werkt die ontregelend. En dus zijn maatregelen nodig waarbij de eerste bekommernis is: hoe kunnen we dingen regelen? En niet: hoe kunnen we meer macht verwerven?»

'Om de zoveel tijd wordt de roman doodverklaard, maar meestal door mensen die er niet in slagen één te schrijven.'

HUMO En dat laatste zie je ook bij ons gebeuren?

Lanoye «Dat is toch wat Theo Francken voortdurend doet in zijn tweets: de culturele angst die er ís nog verder aanzwengelen, en de politieke winst incasseren. Hij bestrijdt Vlaams Belang door zelf een VB’er te worden. Als staatssecretaris maakt hij misbruik van zijn positie door het propagandawapen Twitter in te zetten en er zijn carrière mee op te bouwen. Die man hoort elke Belg te vertegenwoordigen. Ik ben ervan gedegouteerd.»

HUMO Gedegouteerd door de populairste politicus van Vlaanderen?

Lanoye «Hij is het dubbele gezicht van die partij, een skinhead met zeehondenoogjes. Af en toe hoor ik ’m dingen zeggen waar ik het mee eens ben, maar ik mag toch ook zeggen dat zijn Twitteraccount een digitale knokploeg is? Wordt er een zware crimineel buitengezet, dan schrijft hij letterlijk: ‘Links zou ze allemaal hier houden!’ Wie van links zegt zoiets dan? Hij ziet niets anders dan ‘linkse puinhopen’, terwijl de beleidsmakers vóór hem op dat terrein liberalen waren, zoals Maggie De Block en Annemie Turtelboom.

»Tien jaar geleden stond Bart De Wever op zijn achterste poten omdat hij van jongeren mails kreeg die begonnen met ‘Hoi!’ in plaats van met ‘Weledelhooggeboren Julius Caesar’ of weet ik veel hoe hij wenste te worden aangesproken. Maar vandaag houdt hij Francken de hand boven het hoofd: ‘Mensen opkuisen? Geen probleem met die toon!’ De Wever is historicus, hij moet weten dat propaganda niet risicoloos is, woorden zijn altijd de eerste wapens. Francken heeft zich nu geëxcuseerd, maar zijn tactiek blijft: eerst provoceren, dan dankbaar janken als je terugkat. Hij ‘overweegt’ nu luidkeels een proces tegen een misplaatste cartoon – met wie als advocaat? Charlie Hebdo? Nu spreekt de pers over die ene spotprent, niet over de bedreigde pensioenen van duizenden.

»Zo is ook De Wever helaas geen burgervader voor iedereen, hij is de parttime-burgemeester die onze stad gebruikt om de partij waarvan hij voorzitter is fulltime in de markt te zetten. Met zijn opklopperij, zoals onlangs weer over de wijk aan de Turnhoutsebaan, doet hij zijn best om de gemoederen in een politiek opbod te verhitten in plaats van ze te bedaren.

»Maar laten we het over mijn boek hebben, ik wind me te veel op, en geef ze te veel voedsel dat ze weer kunnen gebruiken in hun mallemolen van propaganda. Dat zullen ze met deze quotes opnieuw doen. Ze hebben veel geleerd van Trump. Eerst vond iedereen hem een gek, intussen imiteren veel politici hem.

»Ik heb geen pamflet geschreven, heel bewust heb ik voor een roman gekozen, omdat ik daar propaganda en ongenuanceerdheid juist uit de weg moet gaan. Als iemand ‘Zuivering’ weet te herleiden tot een eenduidige politieke boodschap, is dat een gek of minstens een slechte lezer.

»Om de zoveel tijd wordt de roman doodverklaard, meestal door mensen die er niet in slagen één te schrijven. De unieke kracht van de roman blijft toch dat je, door in te zoomen op één persoon of één bepaalde arena, dingen naar boven kan brengen over het leven, de liefde, het lijden, de mislukking en de tragiek die de wetenschap noch de journalistiek kan opleveren. Ik vind het een ongelukkige trend dat het geloof afkalft dat de verbeelding ons veel kan leren. Non-fictieboeken worden almaar belangrijker. Men lokt volk naar de bioscoop met de slogan ‘Based on a true story’, en nooit: ‘Fantastisch bij elkaar verzonnen!’ Dingen verzinnen lijkt niet meer van belang, tenzij om mensen te amuseren: ‘Star Wars’! Maar voor we het over mijn verbeelding hebben, toch nog één ding over Theo Francken, die in de ene tweet na de andere beweert dat links de grenzen wil opengooien. Nee, open grenzen is géén uitvinding van links. Juist in het kapitalistische walhalla bestaan er geen grenzen, geen douaniers, geen invoer- en uitvoertaksen. Dat is de crux: rechts wil dat de grenzen open zijn voor goederen, diensten en kapitalen, en bedriegt tegelijk zichzelf door te denken dat ze die grenzen wél kunnen sluiten voor mensen als ze dat willen. Is het de schuld van links dat een kleine zelfstandige die hier een koffieshop begint, procentueel meer belastingen moet betalen dan een nieuwe Starbucks? Is het links dat de kapitaalvlucht naar belastingparadijzen mogelijk maakt?

»Voor mij is de strijd tussen links en rechts nog altijd wezenlijk. En dat de cultuuroorlog voortdurend wordt aangezwengeld, heeft juist de bedoeling dat we niet meer over de economische oorlog zouden spreken. De afgelopen jaren is er voortdurend balletje-balletje gespeeld met drie kokosnoten: de boerkini, de hoofddoek en Zwarte Piet. Ik beken, ik heb eraan meegedaan, maar zoals altijd was het de bedoeling van de goochelaar om de aandacht af te leiden. Intussen zagen we niet wat er in de kontzakken gebeurde: er werd geld geroofd uit de portefeuilles van alle mensen die voorovergebogen staan, om het in de portefeuille te steken van mensen die al heel veel hebben. Een hold-up naar boven toe – dat is het belangrijkste resultaat van de crisis in 2008.

»Daarover moet het weer gaan: de koopkracht die voor velen nog altijd naar beneden gaat, de leugens van Gwendolyn Rutten over de pensioenen, het opgeven van het Rijnlandse model voor het Angelsaksische model. Laat het identiteitsdebat dáár eens over gaan: de uitverkoop van onze verzorgingsstaat.

»Kom, gauw weer over de roman. Ik kan me toch niet inhouden.»


Belgische bommen

HUMO Dat geeft me dan de gelegenheid op te merken dat de stijl afwijkt van eerdere boeken: kortere zinnen, nogal sec, gericht op de plot.

Lanoye «Het is Gideon Rottier die hier zijn memoires schrijft. Stilistisch moet het nog wel binnen mijn registers vallen, maar het moet ook duidelijk een nieuwe variant van mijn taal zijn. Ik voer hier iemand op die zelf weer andere mensen opvoert. Ik schets dus zijn portret via het portret dat hij van anderen tekent: ik zit te schaken op twee borden tegelijk. Dat was moeilijk, maar ook spannend. Bovendien is Gideon iemand die zichzelf en anderen manipuleert: je weet nooit zeker of het klopt wat hij zegt. Dat vond ik geweldig om te schrijven. De laatste zestig, zeventig pagina’s vind ik zelf de sterkste romanpagina’s die ik ooit heb geschreven, omdat niet alleen alles organisch samenkomt, maar ook omdat je er een prettige blues in krijgt: iemand rekent met zichzelf af en houdt toch een slag om de arm.»

HUMO In ‘Zuivering’ wordt vanuit een onbepaalde toekomst op ons heden teruggekeken. Volgens de romancier is de aanslagengolf zachtjes weggeëbd.

Lanoye «Dat slot had ik nodig binnen het kader van de roman, maar of het echt zo zal lopen, daar heb ik mijn gerede twijfels over. We moeten beseffen dat het geweld in het Midden-Oosten de fall-out is van jaren kolonialisme van toen en nu. Onze betrokkenheid is duidelijk: wij bombarderen daar nu! En onze Vlaams-nationale minister van – Belgische! – Landsverdediging wordt kwaad wanneer iemand vraagt of daarbij burgerdoden gevallen zijn. Iemand die uit de traditie van ‘nooit meer oorlog’ komt, wil niet eens toegeven dat daar ook onder de burgers slachtoffers vallen.

»Na de aanslag op de Bataclan zei de Franse president Hollande: ‘Dit is een aanslag op de hoofdstad van de beschaving!’ Wat een aanmatiging! Alsof het ook niet te maken heeft met wat Frankrijk in Libië heeft gedaan, met de machtspositie en de economische belangen die dat land had en heeft in Franstalig Afrika.

»Maar als je dat soort dingen aanvoert, wordt dat allemaal weggevaagd met één simpel zinnetje: ‘We gaan ons toch geen schuldcomplex laten aanpraten!’ Gaan we dan zeggen dat er geen enkele betrokkenheid was en is? Dat het Westen met zijn koloniale politiek een aantal Arabische landen níét bedrogen heeft, dat het níét mee verantwoordelijk is voor de destabilisering van Irak? Kijk naar wat in Afghanistan gebeurt, waar de VS doelbewust langer blijven om er het lithium en het goud weg te halen – terwijl Trump doodleuk beweert: ‘Misschien moeten zij ons betalen voor het feit dat wij hen redden, dat wij hen de kans geven met onze wapens terroristen neer te schieten.’ Kijk naar Syrië, waar Assad – ver-schrik-ke-lijk – de winnaar van de oorlog is. En dan moeten we het een andere keer eens hebben over Iran, Israël… Wil je het terrorisme begrijpen, dan moet je ook die geopolitieke situatie in zijn volle complexiteit omarmen. Het volstaat echt niet om alleen maar dat ene argument te blijven herhalen: ‘Als iedereen seculier wordt, zijn al onze problemen opgelost.’»

'Ik geloof in economische groei als het over mezelf gaat: een andere groei zit er niet meer in (lacht).'

HUMO Er ís wel een probleem binnen de islam, zei Salman Rushdie onlangs nog in de kolommen van Humo.

Lanoye «Ik zeg niet dat godsdienst niet belangrijk is. Bijna alle aanslagplegers laten weten dat Allah de grootste is en legitimeren daar hun daden mee. Maar daar staan drie simpele waarheden tegenover. Eén: de meeste slachtoffers van het kalifaat in Syrië zijn moslim. Twee: het grootste deel van wie gesneuveld is in de strijd tegen het kalifaat – boots on the ground, hè, niet een beetje bombarderen en burgerdoden maken – was moslim. Drie: als we ooit dat kalifaat verslaan, zal het zijn doordat we bruggen bouwen met moslims. Hier aanslagen verhinderen zul je moeten doen met infiltranten die moslim zijn.

»Voor sommigen is ‘Soumission’ van Michel Houellebecq de bijbel. Het is een provocatief boek, waar ik wel mee heb kunnen lachen, al is het niet zijn sterkste. In dat boek wordt een moslim president van Frankrijk, en veel mensen lezen het als een realistisch scenario: westerse landen zullen moeten knielen voor de moslimmeerderheid die eraan komt. In Londen is via Labour een moslimburgemeester verkozen, Sadiq Khan. Is de sharia daar ingevoerd? Of in het Rotterdam van burgemeester Ahmed Aboutaleb, of in het Arnhem van Ahmed Marcouch? Ik heb de indruk van niet.»

HUMO In de afgelopen jaren klonk je in interviews bijzonder somber over de toestand van de wereld: oorlog is verre van ondenkbaar. Ben je wat optimistischer gestemd nu een aantal stresstests niet slecht uitvallen na de verkiezingen in Nederland, Frankrijk en allicht ook Duitsland?

Lanoye «Mijn pessimistische gevoel dat het allemaal niet goed zal aflopen, is overeind gebleven. Veel zal van de economische ontwikkelingen afhangen, en dat maakt me alleen pessimistischer. Onderaan op de ladder blijft men de mensen maar uitkleden. Dat wekt na-ijver en een verlangen naar een cultureel en politiek homogene en raciaal zuivere maatschappij. Die trend zie ik niet afnemen. ‘We moeten vooral zorgen dat de sterken sterk blijven!’ vatte Siegfried Bracke het eens samen, en dat blijft men zichzelf en anderen wijsmaken. Alsof het geen gevolgen zal hebben dat de niet-sterken het almaar moeilijker krijgen.»

HUMO Zo tussen het romans schrijven door is er ook een toneelstuk ontstaan: je bewerkte ‘Edward II’ van Christopher Marlowe.

Lanoye «Ja. Mijn roman ‘Zuivering’ heeft er bijna twee maanden door stilgelegen en de verhoopte rustige zomer is erbij ingeschoten. Ik kon niet anders dan dat toneelstuk aannemen toen Theater Zuidpool met het voorstel kwam. Want Shakespeare mag dan de grotere dichter en dramaturg zijn, Marlowe was wel dé grote pionier van het elizabethaanse theater, en hij had een geweldig leven. Dát hadden ze moeten verfilmen, in plaats van die draak ‘Shakespeare in Love’. Zijn stuk over Edward II is alleen al interessant omdat het vrij onomstotelijk vaststaat dat die man, net als Marlowe zelf trouwens, de Griekse beginselen toegedaan was. En ik heb er heel veel bij geschreven. Sinds ‘Sprakeloos’ durf ik álles, met dat boek over mijn moeder heb ik leren schrijven zonder rem, het is mijn ‘Kapellekensbaan’.

»Het was ook een godsgeschenk om met de fenomenale acteurs van Zuidpool te kunnen werken. Als je een koninginnenrol voor Sofie Decleir kunt schrijven, kun je niet weigeren. Zij is, zo hebben Josse De Pauw en ik onlangs om vier uur ’s nachts in een Oostends café besloten, één van onze vijf wereldactrices.

»De discussies aan de keukentafel met de acteurs waren heerlijk, en heel belangrijk. Ooit leed het toneel aan het vedettisme van de acteurs, vandaag aan het vedettisme van de regisseurs, de grote sterren van ons toneel, van wie sommigen zoveel dingen combineren dat ze binnenkort waarschijnlijk ook de dagelijkse leiding van Lufthansa erbij nemen. We moeten niet alleen luisteren naar die regisseurs, maar ook naar de acteurs, ze zijn een soort professoren van de intuïtie. Ik sta helemaal achter wat Wim Opbrouck onlangs in ‘Zomergasten’ zei: als er niet één gezelschap overblijft dat vertrekt vanuit de acteurs, bloedt ook mijn hart.»

'Gaan we het ministerie van Cultuur soms vervangen door een volkscomité met sponsoring van Fernand Huts en tax sheltering van de Boerinnenbond?'

HUMO Dat gebeurt wel meer als je aan het theater bij ons denkt. ‘Een artistieke hellhole’, zei je vorig jaar.

Lanoye (zucht) «Omdat we met een dubbele ideologische afrekening zitten, ja. Je hebt aan de ene kant Geert Bourgeois, die kunstenaars die níét voor de Republiek Vlaanderen zijn onlangs wereldvreemd noemde. Letterlijk: wereldvreemd! En anderzijds heb je Sven Gatz, een minister van Cultuur die naar Zuid-Afrika reist, daar prachtige Vlaamse projecten bezoekt en terugkomt met de boodschap: ‘We moeten ook leren om geld uit de vrije markt te halen.’ In Zuid-Afrika is er gewoon geen ander geld! En als hij dan 10 procent van het budget van de theaters door het publiek wil laten bestemmen, wordt het helemaal een wurgstrategie. Gaan we het ministerie van Cultuur soms vervangen door een volkscomité met sponsoring van Fernand Huts en tax sheltering van de Boerinnenbond? Ja, de gewone mens heeft recht op bezigheidstherapie en buurtwerk, maar hij heeft evenzeer recht op topmusea en toptheater, gerund door de beste vakmensen.»

HUMO Je vroeg vorig jaar in de krant om het ontslag van Gatz, maar dat heeft geen indruk gemaakt.

Lanoye «Ik vroeg om zijn ontslag als hij bleef snoeien, en dat ís gebeurd. In Antwerpen zijn nu ook de subsidiepotten van de provincie weggevallen: de meeste cultuurhuizen weten niet eens hoe ze over een paar maanden verder moeten. Goed bestuur is dan ver weg, de Vlaamse regering is een onbetrouwbare partner. Men investeert hier veel minder in kunst dan in onze buurlanden, terwijl men in het buitenland wél trots gaat uitpakken met werk van Vlaamse artiesten – die men de dag daarna ‘wereldvreemd’ noemt. En dan maar schrikken dat die artiesten je beleid niet toejuichen.»

HUMO Je brengt ‘Ten oorlog’ nu zelf op de planken. Is dat een nieuw verdienmodel waar de kleine middenstander Lanoye wel oog voor heeft, nu de boekenverkoop slinkt?

Lanoye «Ik geloof in economische groei als het over mezelf gaat: een andere groei zit er niet meer in (lacht). Mensen mogen er een verdienmodel in zien, voor mezelf is zo’n tournee na een grote roman een langgerekte champagnekurk die mag knallen: feest! Ik ga grote stukken vanbuiten leren, en voor de rest wordt het een literaire lezing met veel grappen. Ook een beetje ‘Bompa vertelt’. Ik hoop dat de mensen in groten getale komen, maar ik doe het ook voor een publiek van één man. Zelfs nul: dan streamen we op het internet. Nee, je houdt me niet tegen!»


‘Zuivering’ van Tom Lanoye verschijnt op 28 september bij Prometheus.

‘Solo ten oorlog’ gaat op 1 oktober in première in Utrecht. Speeldata in Vlaanderen:
www.begeerte.be

‘De felomstreden kroon etc...’ gaat op 4 oktober in première in Antwerpen. Speeldata in Vlaanderen:
www.zuidpool.be

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234