null Beeld

Ian Buruma - 1945. Biografie van een jaar

Als er aan de twintigste eeuw ergens een scharnier zit, dan moet het in de buurt van het jaartal 1945 zijn, ‘een jaar van vele rampen dat met zoveel hoop eindigde,’ zoals Ian Buruma, de biograaf van dat jaar, het beschrijft.

Mark Schaevers

De rampen domineren zijn boek ‘1945’ (Atlas Contact), want na het korte hoofdstuk over de euforische bevrijdingsdagen volgen gitzwarte hoofdstukken over honger en wraak, over bloed dat bloed eist. Buruma heeft zijn verhalen, zoals het bij een wereldoorlog past, over de hele aardbol verzameld: het gaat evengoed over gruwelijke slachtpartijen in Algerije of Indonesië, als over het lot van de Duitse inwoners van Silezië of de resterende Joden in Polen, evengoed over de burgeroorlog in China als die in Griekenland.

Het tellen van de lijken, zo wordt snel duidelijk, kan na de ‘wapenstilstand’ nog lange tijd doorgaan. Dit is geen ontypische zin: ‘In een gebied bij Jakarta was geen schoon water meer omdat de bronnen vol rottende Chinese lijken waren gepropt.’

Buruma, die eerder al schreef over het Duitse en het Japanse oorlogsverleden, heeft een berg literatuur verwerkt over alle gebieden die door de Tweede Wereldoorlog overhoop zijn gehaald. Hij gaat bij de beste bronnen te rade voor de beschrijving van de ‘wildernis van puin’ (Stephen Spender) na de aardbeving van ’40-’45. Behalve zin voor synthese heeft hij een oog voor het veelzeggende detail, en daardoor vallen er ook over de al wat bekendere onderwerpen altijd weer nieuwe dingen op te steken.

Om op de puinhopen een nieuwe wereld te kunnen bouwen was het in tal van landen eerst nodig de oorlogsmisdadigers te berechten. Dikwijls maakten de rechtbanken ook daar weer een puinhoop van; veel misdadigers werden nauwelijks gestraft. Buruma ziet niet goed hoe het anders had gekund: te veel fanatisme zou de wederopbouw in de weg hebben gestaan. ‘Misschien is het opportunisme van de mens soms zijn nuttigste eigenschap,’ schrijft hij in dat verband.

Buruma weet in het algemeen een kalme toon te bewaren bij het beschrijven van de grootste verschrikkingen. Hij begeleidt de geschiedenis niet met een opgeheven vingertje, maar met een zucht. Puin is het perfecte landschap om te dromen hoe je alles overnieuw kan doen, schrijft hij, maar dat moet dan wel op illusies uitlopen (zucht), want de geschiedenis laat zich nu eenmaal niet vrolijk afdanken. Het soort hooggestemd ideaal als een wereldregering of werelddemocratie heeft het niet gehaald, maar toch: met de verzorgingsstaat, de Europese Unie en de Verenigde Naties hebben politici heel aardige dingen op poten gezet – Buruma herinnert daaraan in een tijdsgewricht waarin die ‘verworvenheden’ alweer aan het afbrokkelen zijn.

Het is van ‘Na de oorlog’ van Tony Judt geleden dat ik met zo’n grote gulzigheid een reusachtige portie geschiedenis naar binnen heb geschrokt.

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234