Anders Breivik in 2018  Beeld AP
Anders Breivik in 2018Beeld AP

22 juliaanslag Utøya

‘Ik kan door verwondingen nooit volledig vrij zijn.’ Tien jaar na de aanslag op Utøya

Precies tien jaar geleden vermoordde Anders Breivik 77 mensen op het eilandje Utøya en in Oslo. Zijn vreselijke daad veranderde alles: het land, de politiek en de mensen. Hoe kon dit in hemelsnaam juist in Noorwegen gebeuren?

De overlevenden

‘Ik wou dat ik jullie was’, had Anniken Huitfeldt een beetje jaloers gezegd. De Noorse sociaaldemocratische minister van Cultuur wenste haar jonge partijgenoten op 21 juli 2011 een prachtig verblijf toe op het eilandje Utøya. Ze waren daar bij elkaar voor het jaarlijkse zomerkamp van de AUF, de jeugdbeweging van de Arbeiderspartij. Het was zomer, alles was groen, het meer lag er kalm bij, en wat is er mooier dan met anderen praten over je idealen? Nog geen 24 uur later waren 69 van hen vermoord en meer dan honderd verwond, van wie de helft ernstig. En in Oslo, waar op die ongelukkige dag de eerste aanslag plaatsvond, vielen ook nog eens acht doden.

Wie nu naar de gezichten van de overlevenden kijkt, hun verhalen hoort en hun littekens ziet, weet meteen dat dit soort wonden nooit heelt. De fotografe Andrea Gjestvang volgde de afgelopen tien jaar enkele jongeren van toen en legde vast hoe ze veranderden en ook niet veranderden. Op twee foto’s van Hanne Hestø Ness zien we bijvoorbeeld een jonge vrouw (in 2012, toen ze 20 jaar was) en een jonge moeder (in 2021). Ze werd geraakt in haar linkerarm, een vinger en haar nekwervels. Uiterlijk is er niet zoveel te zien. Maar, zo zegt ze in een verhaal in de Financial Times: ‘Ik ben voortdurend bang dat ik degenen kwijtraak van wie ik het meeste houd, omdat ik mijn beste vriend verloor op het eiland.’ Of Cecilie Herlovsen (nu 25), die kogels in haar schouder, kin en arm kreeg, en het nog steeds heeft over de ‘gevangenis Utøya’. ‘Door mijn verwondingen denk ik dat ik nooit volledig vrij zal zijn. Ook al ben ik sterk.’

Sommigen zijn ondanks alles wat er gebeurd is toch politiek actief gebleven. Ina Libak (31), die ernstig gewond raakte, was van 2018 tot 2020 zelfs voorzitter van AUF. En Kamzy Gunaratnam (33), die destijds zwemmend van het eiland wist te ontsnappen, is nu plaatsvervangend burgemeester van Oslo. Zij zet zich in voor vrijheid van meningsuiting en hoe je daarmee omgaat. ‘Wat moet je doen als je het ergens niet mee eens bent? Deze terrorist kwam naar een eiland omdat hij het niet met ons eens was. Hij durfde niet met ons te debatteren.’

null Beeld Reuters, AP
Beeld Reuters, AP

Anders Breivik (en zijn erfenis)

Het was een belangrijke vraag tijdens het proces tegen Anders Breivik: is hij nu wel of niet gek? Er was toen iets raars aan de hand, een beetje de omgekeerde wereld. Het Openbaar Ministerie (OM) wilde hem ontoerekeningsvatbaar laten verklaren, zodat hij veilig kon worden opgeborgen, misschien wel voor de rest van zijn leven. De nabestaanden waren daartegen, omdat ze wilden dat hij écht werd gestraft voor wat hij heeft gedaan. En Breivik zelf gruwde van ontoerekeningsvatbaarheid. Dat zou immers betekenen dat er iets mis was met hem, en dat was wat hem betreft niet aan de orde.

null Beeld AP
Beeld AP

Het OM kreeg uiteindelijk niet zijn zin. Breivik is veroordeeld tot 21 jaar eenzame opsluiting, met daarna de mogelijkheid tot verlenging. Hij zit vast in de gevangenis van Skien en laat daarvandaan voortdurend blijken dat de diagnose ‘narcisme’ de lading volledig dekt. Hij is ‘blij’ met al die doden, omdat mensen zo eindelijk zijn manifest gingen lezen. Hij diende aanklachten in tegen de staat, omdat hij meer democratie, meer openheid en meer menselijkheid wilde (voor zichzelf). Hij klaagde over hoofdpijn door zijn eenzame opsluiting, wilde een nieuwe PlayStation, voelde zich alleen, wilde meer brieven kunnen sturen, een eigen telefoon en had hij nog wat eisen.

En de nu 42-jarige Breivik zit dan wel in de gevangenis, maar hij is zeker niet verdwenen uit de verbeelding. Zijn manifest, Een Europese Onafhankelijkheidsverklaring, heeft iets wakker gemaakt in andere extremisten. In 1500 pagina’s claimt hij niet alleen dat de ‘Noorse etnische groep’ langzaam maar zeker wordt ‘afgebroken’ door moslims, maar beschrijft hij ook tot in detail hoe hij de aanslagen in Oslo en op Utøya voorbereidde. Hoe hij zich liet registreren als boer bijvoorbeeld, omdat hij zo makkelijker aan kunstmest voor explosieven kon komen. Of hoe hij eigenlijk ook de sociaaldemocratische politica Gro Harlem Brundlandt wilde onthoofden en daarvoor al van alles had aangeschaft: bajonet, mes, plastic handboeien. Hij wilde zijn daad ook filmen, maar omdat hij geen iPhone had, blies hij dit plan af.

Utøya, het eiland waar Anders Breivik 10 jaar geleden 69 mensen vermoordde. Beeld EPA
Utøya, het eiland waar Anders Breivik 10 jaar geleden 69 mensen vermoordde.Beeld EPA

Een dergelijk manifest is ook aangetroffen bij de Australiër Brenton Tarrant, die in maart 2019 in Nieuw-Zeeland in twee moskeeën 51 mensen vermoordde. Hij noemde Breivik een voorbeeld. Ook Ali David Sonboly, een 18-jarige jongen die in 2016 in München negen mensen doodschoot, was geïnspireerd door de Noor en diens schrijfsels. Hij zou zelfs een afbeelding van Breivik als profielfoto op WhatsApp hebben gebruikt.

Toch bestaat er in extreemrechtse kringen ook weerzin. Tijdens het proces liet de verdediging radicalen getuigen om aan te tonen dat Breiviks ideeën breder werden gedragen (en hij dus niet gek was). Ook zij waarschuwden voor de ‘gevaren van moslim-immigratie’, maar keurden dergelijke aanslagen af. Geen van hen zei het zo, maar het werd wel zo opgevat: waarom zoveel Noorse jongeren vermoorden als je tegen moslims bent?

De Noren

De 77 doden van Oslo en Utøya sloegen de Noren lam. Niet alleen vanwege de omvang van het drama, maar vooral door de verbijstering: hoe kon dit in hemelsnaam juist in het welvarende en tolerante Noorwegen gebeuren?

Tijdens het proces kwamen al snel pijnlijke zaken aan het licht, met name over het optreden van de politie. Als die de eerste meldingen serieus had genomen, als onmiddellijk actie was ondernomen toen Breivik tot twee keer toe belde om zich over te geven, als alle informatie op een goede manier gedeeld en verspreid was, als de reddingsboten niet bijna waren gezonken door al die zwaarbewapende agenten, als... Dan zouden er waarschijnlijk veel minder slachtoffers zijn gevallen. Ook de politie had, net als iedereen, geen idee dat Noorwegen ooit het decor zou kunnen zijn van een dergelijke massamoord.

Nog steeds wordt de herinnering aan ‘22/7’ verdrongen, constateert de journaliste Asne Seierstad, die een boek schreef over de aanslagen. ‘Sommige mensen noemen zelfs zijn naam niet eens’, zei ze in een interview. ‘Die zeggen alleen maar ‘de terrorist’.’ Het is voor veel Noren nog steeds moeilijk te accepteren dat een van hen, en dan met name een van hen die gewoon Anders heet en geen Ahmed, hiertoe in staat was.

‘Sluipende islamisering’

Hoewel de Arbeiderspartij nog steeds de grootste is, wordt Noorwegen al acht jaar geregeerd door een conservatieve minderheidsregering. Daarin zit behalve Høyre (Rechts) ook de conservatief-liberale Fremskrittspartiet (FrP, Vooruitgangspartij). Breivik was ooit lid van de laatste. Voormalig partijleider Siv Jensen heeft altijd met nadruk afstand genomen van de extremist en diens daden, maar sprak al in 2009 over een ‘sluipende islamisering’ van Noorwegen. Het anti-islam- en antivluchtelingenbeleid van de FrP bleef ook na het drama in Oslo en op Utøya een grote stemmentrekker.

En dan is er ook nog de controverse rond een monument in een haven aan de overkant van Utøya. Er is wel een herdenkingsplek op het eiland zelf, maar dat is daar neergezet door de Arbeiderspartij, die ook eigenaar is van Utøya. De bouw van het permanente, nationale monument in Hønefoss wordt tegengehouden door een deel van de lokale bevolking. Zij zijn bang dat zoiets alleen maar ramptoeristen trekt en dat de bewoners steeds weer met de massamoord worden geconfronteerd. Anniken Huitfeldt, de minister die destijds zo jaloers was op de jongeren en hun zomerkamp, snapt hier niets van. ‘Het is onbegrijpelijk dat er nu, tien jaar later, nog steeds geen monument is’, zegt ze. ‘Echt onbegrijpelijk.’

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234