Activisten in Londen Beeld Anadolu Agency via Getty Images
Activisten in LondenBeeld Anadolu Agency via Getty Images

de nieuwe radicalisering

‘Ik maak me zorgen over wat er nog gaat komen.’ Hoe gevaarlijk is de snelle radicalisering van complotdenkers en antivaxers?

Een paar jaar geleden maakten we ons grote zorgen over de snelle radicalisering van IS-strijders die naar Syrië vertrokken, maar vandaag zien we een nieuwe vorm van fundamentalisme opduiken. Als we complotdenkers en antivaxers mogen geloven, laten we ons allemaal manipuleren door de politici, de televisievirologen en big pharma en heeft corona nog niet één dodelijk slachtoffer gemaakt. ‘De meest absurde en extreme beweringen winnen razendsnel veld,’ stelt de Nederlandse radicaliseringsexpert Kees van den Bos vast.

Gisteren werd bekend dat Steven ‘Stef Bef’ Boers de Antwerpse cultband Katastroof verlaat omdat hij bandlid Zjuul Krapuul ‘ziet afglijden in een bittere poel van fake news en complottheorieën’. Eerder al kondigden acteurs Peter Van Den Begin en Tine Reymer in Humo aan zich niet te laten vaccineren, in een interview waarin ze de berichtgeving over het coronavirus bangmakerij noemden en de cijfers over het aantal coviddoden in twijfel trokken. En zij zijn niet de enigen. Op de sociale media groeit de aanhang voor zulke extreme ideeën razendsnel, in alle lagen van de bevolking: ‘Niemand ziet in dat het virus gefabriceerd werd in een labo om een wereldwijde dictatuur te vestigen.’

‘De voedingsbodem van die radicale sentimenten is een diepe achterdocht tegenover de autoriteiten en het verzet van de gewone man tegen de elite,’ zegt de Nederlandse sociaal psycholoog Kees van den Bos, auteur van het boek ‘Waarom mensen radicaliseren’. Hij zag de nieuwe radicaliseringsgolf met een verbazingwekkende snelheid en kracht over België en Nederland spoelen.

KEES VAN DEN BOS «Sinds de herfst van vorig jaar worden de denkbeelden steeds radicaler, en de aanhangers talrijker. Het is een heel aparte vorm van radicalisering die ik nooit eerder heb gezien. Een mix van rechtse sentimenten en linkse ideeën, verpakt in de religieuze bevlogenheid die je ook bij moslimfundamentalisten van IS ziet. Dat kan een gevaarlijke cocktail worden.»

HUMO Verschillende mensen in mijn omgeving raakten in korte tijd volledig in de ban van allerlei complottheorieën – alleen mag ik dat niet zo noemen. Ík ben diegene die dom is en me laat manipuleren. Waar komt zoiets vandaan?

VAN DEN BOS «Dat wantrouwen tegenover de overheid en de wetenschap is het voorbije jaar gaandeweg gegroeid. Toen het coronavirus ons leven een jaar geleden compleet omgooide, waren we gealarmeerd en onzeker. We zochten houvast bij de autoriteiten, bij de overheid en de wetenschap, die ons door de crisis moesten gidsen. Tot vorige zomer ging dat relatief goed en waren mensen bereid om een offer te brengen voor het algemeen belang.

»Maar het liep fout in de herfst, na een zomer waarin de maatregelen losser werden en een gigantische ontlading volgde. Bij de tweede golf in het najaar kregen we de geest nog moeilijk in de fles. Toen groeide de onvrede over de drastische maatregelen, zoals de avondklok. De mensen zagen tegenstrijdigheden en fouten in het beleid. Er kwamen barsten in de autoriteit van de regering en de wetenschap. De mensen dachten: we worden genaaid door de overheid. Dat vertaalde zich in achterdocht en woede. En plots gelooft een groeiende groep niets meer van wat wetenschappers vertellen, en zijn de coronacijfers verdacht.»

Radicalisering Beeld Kamagurka
RadicaliseringBeeld Kamagurka

HUMO De theorieën waar men dan wél in gelooft, zijn dikwijls vaag en verwarrend.

VAN DEN BOS «Dat komt omdat er van alles wat in zit. De anticoronabeweging, de antivaxers en de volgelingen van Trump hebben allen dezelfde voedingsbodem: een enorm wantrouwen tegenover de autoriteiten, de strijd van de gewone man tegen de elite. ‘Politici deugen niet en willen alleen hun zakken vullen.’ Maar die traditioneel rechtse sentimenten worden nu ook door linkse mensen omarmd. In dit geval wordt de eltite vertegenwoordigd door de overheid, de wetenschap, de farmaceutische bedrijven, Bill Gates...

»Het verzet tegen big pharma is dan weer een typisch links strijdpunt. Links protesteert al jaren tegen de grote farmareuzen die medicijnen veel te duur maken en Afrikaanse landen uitbuiten. Dat gaat over morele principes, een onvrede over onrechtvaardigheid die je bijvoorbeeld ook ziet op betogingen tegen de G8-top van de rijkste landen. Ook de antivaxbeweging komt oorspronkelijk uit linkse hoek. Die liet soms al van zich horen, maar in enkele maanden zijn haar ideeën doorgedrongen tot de bredere bevolking.»

HUMO Wat mij opvalt, is de bekeringsdrang: die doet denken aan de Syriëstrijders van IS.

VAN DEN BOS «Ja, je ziet dat mensen er vol voor gaan. Alsof ze het heilige licht hebben gezien. Zij wéten wat er aan de hand is, wat er fout loopt, en wat je eraan moet doen. En dat is een kwestie van leven of dood, water bij de wijn doen kan niet: iedereen die niet meedoet, deugt gewoon niet.»

HUMO Ik ken een koppel dat al veertig jaar gelukkig getrouwd is en nu op scheiden staat, omdat de man sinds kort geobsedeerd is door ‘het grote coronacomplot.’ Zijn vrouw herkent hem niet meer. Terwijl hij een normale, verstandige man is.

VAN DEN BOS «O, maar complotdenkers zijn niet noodzakelijk dom. Het zijn vaak nieuwsgierige mensen met een grote behoefte aan kennis. Vaak begint het ook met terechte observaties, over de soms twijfelachtige praktijken van big pharma bijvoorbeeld. Maar de stap van een gezonde scepsis naar een te grote mate van achterdocht is tegenwoordig snel gezet. ‘Die vaccins zullen ook wel niet deugen,’ zegt men dan. ‘Die bedrijven houden van alles voor ons verborgen. Ik weet dat er iets mis is, en alle anderen niet.’

»Zo gaan ze op zoek naar almaar meer informatie. Die vinden ze makkelijk op sociale media, waar je door de algoritmes van Facebook in een tunnel belandt. Klik je één keer op een filmpje van een complotdenker, dan krijg je daarna steeds meer informatie die datzelfde idee bevestigt en versterkt.»

HUMO Ik hoorde ook het verhaal van een kennis die plots antivaxer is geworden en afscheid ging nemen van zijn bejaarde ouders op de dag vóór ze hun prik kregen: hij was ervan overtuigd dat het hun laatste dag kon worden.

VAN DEN BOS «Als wetenschapper vind ik dat fascinerend. Ook omdat radicaliseren gewoonlijk begint met extreem zwart-witdenken. Dat heeft met identiteit te maken: mensen willen graag ergens bij horen. Het is vaak heel aantrekkelijk om deel uit te maken van een groepje waar iedereen op dezelfde manier naar de wereld kijkt, waar ze weten wat er misloopt, en wat eraan moet gebeuren.»

HUMO Ik schrik ervan hoe snel het allemaal gaat.

VAN DEN BOS «Ergens is het wel logisch, of psychologisch. We zitten al een jaar lang in een heel stresserende crisis. Mensen zijn uitgeput en hebben minder veerkracht. Daardoor kunnen ze hun onvrede en hun woede moeilijker onder controle houden, en zijn ze vatbaarder voor die ideeën.»

HUMO Omdat mensen zich in de steek gelaten voelen door de overheid?

VAN DEN BOS «Dat speelt zeker mee. Het is geen toeval dat er veel scepsis over het coronabeleid leeft bij de mensen die er het meest last van hebben: de jongeren, de horeca, de artistieke wereld, de sectoren waar heel wat mensen op hun tandvlees zitten.»

HUMO Ligt het ook niet aan de soms paternalistische en bij wijlen arrogante houding van de overheid en de virologen, die weinig discussie toelaten?

VAN DEN BOS «De overheid heeft zeker fouten gemaakt. De arrogantie van de macht, zeg maar. Er is niet altijd transparant gecommuniceerd. Die hele saga over de mondmaskers bijvoorbeeld, heeft de geloofwaardigheid erg aangetast. De ene dag was je bijna een domoor als je een mondkapje droeg, de andere dag kreeg je een forse boete als je het niet deed. Dat geeft de indruk dat politici en virologen maar wat lopen te toeteren.»

HUMO Radicalisering eindigt vaak in geweld. Ziet u dat risico hier ook?

VAN DEN BOS «Dat risico mogen we niet onderschatten. Er zijn al rellen geweest op betogingen tegen coronamaatregelen. Ik denk niet dat we daar al het laatste van gezien hebben. De onvrede wordt steeds heftiger, en we gaan nog een rare tijd tegemoet. Het gaat nog een hele tijd duren voor alles weer normaal wordt, en daar zullen mensen het nog heel lastig mee krijgen. Het zou me niet verbazen dat iemand die helemaal wanhopig is, bij wie alles in het leven misgaat door die corona, en die de gelegenheid krijgt, iets gaat doen.»

HUMO Een aanslag op een vaccinatiecentrum plegen bijvoorbeeld?

VAN DEN BOS «Zoiets, al hoop ik niet dat ik nu mensen op ideeën breng. We moeten nu meer de tijd nemen voor elkaar en onze omgeving. Alleen op die manier komen we goed door deze rare tijd heen.»

Dit is een licht bewerkte versie van het artikel dat op 25 maart verscheen

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234