'Dit virus wijst er ons in alle bescheidenheid op dat wij niet belangrijker zijn dan schimmels, apen, stinkdieren of strontvliegen' Beeld Erik Smits
'Dit virus wijst er ons in alle bescheidenheid op dat wij niet belangrijker zijn dan schimmels, apen, stinkdieren of strontvliegen'Beeld Erik Smits

'De fundamenten'Ramsey Nasr

‘Ik zou graag doorgaan met het leven dat ik leid, maar het kán niet, tenzij we een vernietigde wereld willen nalaten’

Met de carrière van Ramsey Nasr (47) is het, sinds hij alweer elf jaar geleden Antwerpen voor Amsterdam verruilde, steil omhooggegaan. En nu bouwt hij er nog een verdieping bovenop: we kennen hem als acteur, als dichter, als toneelschrijver, maar met ‘De fundamenten’ schreef hij in het coronajaar ook nog eens een stevig actueel essay: 139 even goed geschreven als urgente pagina’s. ‘Er zijn momenten dat je je stem móét laten horen. Dit is er zo één.’

HUMO Uit burgerzin of uit angst voor besmetting?

NASR «Allebei. Je kunt het eens zijn met de coronaregels of niet, maar zolang ze er zijn, heb ik me eraan te houden. Nederlanders vinden vaak dat er wel regels moeten zijn, maar dan alleen voor de anderen: zij zijn natuurlijk de unieke uitzondering. We willen bijvoorbeeld meer blauw op straat, strengere handhaving, maar als een agent dan iemand op wildplassen aanspreekt, krijgt die te horen: ‘Waar ben je mee bezig, man, ga toch boeven vangen!’

»Ik heb ook een persoonlijke reden om de regels streng na te leven: ik werk in de filmindustrie. Volgende week sta ik weer op de set, en dan moet je wel voorzichtig zijn. Als ik ziek word, gewoon omdat ik wat vrienden wou zien, dan ligt die film meer dan een week plat. En als er te veel corona-uitbraken zijn op een filmset, is het afgelopen met draaien. Had ik een gezin – wat hopelijk nog wel eens gaat gebeuren – dan zou me het gewoon niet lukken: kinderen zitten overal aan. Maar omdat ik me aan de regels kán houden, doe ik dat ook. Dus, ja, ik blijf mijn deurknoppen af en toe ontsmetten, ik ga nu niet ineens denken: fuck it!»

HUMO Als een acteur een boek over corona schrijft, kun je een klaagzang vanuit de kunstwereld verwachten. Dat is ‘De fundamenten’ helemaal niet geworden.

NASR «Nee, want daar zijn anderen veel beter voor geplaatst. Ik heb niks te klagen, dat zeg ik bijna elke dag als een mantra tegen mezelf: ‘Tel je zegeningen.’ Ik zit bij het Internationaal Theater Amsterdam, één van de best gesubsidieerde gezelschappen van het land. In het afgelopen jaar had ik toevallig veel onbetaald verlof genomen van dat gezelschap om met andere dingen bezig te zijn, en dat is allemaal redelijk goed gelukt: ik heb een serie en een film kunnen draaien, en ga nu weer een serie draaien. Veel collega’s van me hebben het een stuk zwaarder. Sommigen moeten er rekening mee houden dat ze hun vak niet meer kunnen uitoefenen en kunnen zich vandaag niet eens omscholen omdat er geen omscholingsmogelijkheid is.

»Ik wílde ook helemaal niet dat mijn boek een klacht vanuit de kunstwereld zou zijn. Het gaat vandaag niet alleen om de culturele sector. In het verleden mochten we het wel meemaken dat in een crisisperiode onze sector de favoriete schietschijf was. Voor populisten is dat handig: zij wijzen de makkelijke vijanden aan, en dan heb je de buitenlanders én de ‘linkse hobbyisten’ zoals ze kunstenaars graag noemen. Maar nu gaat het ook over de horeca, de winkeliers, de reisbranche en zoveel andere ondernemers. Het gaat ook over de eenzamen, de ouderen, mensen in psychische nood, mensen die wachten op een kankerbehandeling. Corona doet je breder denken. Je kunt je vandaag niet als een geïsoleerd wezen beschouwen. De hele tijd is er een geweten dat op je schouders tikt: jongen, jij hebt het nog goed.»

HUMO Je hebt in de coronamaanden wel vastgesteld, schrijf je, hoe belangrijk cultuur voor mensen is.

NASR «Mijn mantra was altijd: kunst is nutteloos, en dat is de kracht ervan. In 2010 kregen we hier in Nederland, met de komst van de regering-Rutte I, een staatssecretaris van Cultuur die zich erop beroemde dat hij niet van cultuur hield. Halbe Zijlstra heette hij, en hij hield zwaar huis in de culturele sector. Vanuit de cultuurwereld was de reactie toen vaak: laten we met dit kabinet, dat zo graag in termen van nut en rendement denkt, proberen mee te praten. En dan kwamen er tabellen op tafel van hoeveel kunst en cultuur wel niet opbrachten. Ik vond dat voor de kunst de dood in de pot: die kant moet je gewoon niet uit. Laten we er liever van uitgaan dat kunst per definitie niets ‘oplevert’.»

HUMO En daarom schreef je toen als Dichter des Vaderlands als waarheid neer dat kunst géén nut heeft: ‘Kunst is maar een bijproduct / ze is niet nodig om te kunnen / eten, neuken, ademen’.

NASR «Precies, en nu geef ik mezelf ongelijk. Want ik merkte ineens dat mensen er tijdens corona een enorme nood aan hebben. Er ontstonden leesgroepen, er was vraag naar gedichten – als een honger. Poëzie werd een gebruiksvoorwerp.»

HUMO ‘Weinig instanties hebben zoveel aan leesbevordering gedaan als covid-19,’ schrijf je.

NASR «Klopt. Stichting CPNB (Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek, red.) kan proberen wat ze wil, maar covid-19 doet het beter. Je hoorde mensen zeggen: ‘Eindelijk kan ik eens aan Proust beginnen!’ Er was plots tijd en ruimte voor.»

HUMO Je woont daar zo ongeveer in een museum, weten we uit de uitzendingen van ‘De wereld draait door’, waarin je allerlei objecten uit je kunst- en natuurhistorische verzameling kwam voorstellen. Helpt het, als je toch opgesloten bent, dat het in zo’n Wunderkammer is?

NASR «Ja, en ik gun iederéén een Wunderkammer, hoor (lacht). Ik kan hier in stilstand verre reizen maken, en dat heeft voor mij met het wezen van kunst te maken: kunst is een vorm van extase. Niet de pulpversie, hè. Je moet niet gaan denken aan een Sint Franciscus met doorboorde handen, of de extase als een roes waarin je je compleet aan het leven overgeeft. Ik bedoel ek-stasis in zijn Oudgriekse betekenis: je treedt uit je toestand. En dat kan makkelijk in een Wunderkammer: nóg een reden waarom ik niet mag klagen. En het lezen van een roman doet hetzelfde. Het haalt je weg uit je huis, bevrijdt je tijdelijk van een lockdown.»

HUMO Veel mensen, schrijf je, gingen nadenken over de échte verworvenheden van hun bestaan, de fundamenten die ze al te achteloos slechts als ornamenten waren gaan zien.

NASR «Ja, maar intussen moet ik wel zeggen dat ik dat schreef in een eerste essay in het voorjaar van 2020. Maanden later hebben we met bewegingen als Viruswaanzin en de talloze complotdenkers ook heel andere ontwikkelingen gezien.»

HUMO De wereld keek verbaasd toe hoe in Nederland het protest tegen de maatregelen extreme vormen aannam, tot en met de vernieling van een teststraat. Heb je daar een verklaring voor?

NASR «Ik denk dat wij heel erg vatbaar zijn voor dit soort radicalisering omdat we in het meest vrije land van de wereld leven en we compleet gewend zijn geraakt aan onze vrijheid als iets vanzelfsprekends, als iets wat ons toekomt. Sommigen vinden het dan bespottelijk dat ze ineens voor een virus niet meer naar buiten kunnen, niet meer kunnen feesten of reizen. Die zien vrijheid als een elastiek dat je elke keer verder kunt oprekken. Nederlanders vinden het evident dat ze gezond zijn, dat het hen goed gaat. Wringt er iets, dan zijn ze meteen verongelijkt. Dat is al langer zo, maar dat werd in de beginmaanden van de pandemie even onderdrukt en toen had je een gemeenschapsgevoel: ‘We’re all in this together.’ Maar in september kwamen die al langer aanwezige nare sentimenten des te krachtiger naar boven. Toen was het kennelijk klaar.»

‘Sommigen vinden het bespottelijk dat ze ineens voor een virus niet meer naar buiten kunnen, niet meer kunnen feesten of reizen. Die zien vrijheid als een elastiek dat je elke keer verder kunt oprekken.’ Beeld Erik Smits
‘Sommigen vinden het bespottelijk dat ze ineens voor een virus niet meer naar buiten kunnen, niet meer kunnen feesten of reizen. Die zien vrijheid als een elastiek dat je elke keer verder kunt oprekken.’Beeld Erik Smits

DIERSOORT MENS

HUMO Nog vroeg in het coronajaar zag ik je in het tv-programma ‘Mondo’ met psychiater Damiaan Denys. Die droeg in die dagen het idee uit dat het virus ‘geniaal’ is, omdat het de samenleving corrigeert. Jij schrijft: ‘Er is niets positiefs aan een virus dat de mensen sloopt en eenzaam doet sterven.’

NASR «Het was de componist Stockhausen die vlak na 9/11 zei dat dat ‘het grootste kunstwerk aller tijden’ was. Hij had dat beter niet gezegd, zeker niet zo kort erna. Een eeuw later kan iemand er misschien op zo’n manier naar kijken, en dan nog. In april 2020, op een moment dat mensen eenzaam stierven, dat familieleden hun doden niet konden begraven, dat mensen letterlijk en figuurlijk kapotgingen, bedrijven failliet gingen, vroeg Denys zich al af of we dat virus niet gewoon een kans moesten geven. Zo werkt de natuur nu eenmaal, was zijn redenering: zwakkere ouderen leggen het loodje, staan hun plek af.

»Kijk, ik wil wel meedenken over de vraag hoelang je het belang van de ouderen en kwetsbaren voorop kunt blijven stellen ten koste van een samenleving als geheel, maar begin april vond ik zo’n opmerking niet gepast. Zoals ik toen ook vond dat je heel voorzichtig moest zijn met het verkondigen van hoe blij je was dat je de natuur weer beter kon ervaren, beter kon genieten van wat je had, of eindelijk weer eens wat tijd met de kinderen kon doorbrengen. Dat is allemaal mooi en ik ervaarde zulke vreugde zelf ook, maar je moet je wel realiseren dat op dat moment andere mensen in volkomen eenzaamheid aan het sterven waren of failliet gingen.

»En, dat moet ook gezegd, het virus is níét geniaal. Het doet gewoon wat het kan, zoekt een leemte, en wij bieden die. Het heeft geen zin om kwaad te zijn op een virus: het is geen vijand, het is de natuur. Op dat punt spring ik Denys wel bij: we hebben het afgelopen jaar ervaren dat we niet van de natuur loskomen. We kunnen wel doen alsof het leven maakbaar is, we kunnen wel proberen ons af te keren van verval en sterfelijkheid, maar dit virus wijst er ons in alle bescheidenheid op dat wij, de diersoort mens, niet ontkomen aan de boom van het leven, dat we niet belangrijker zijn dan schimmels, kokkels of apen, niet belangrijker dan stinkdieren of strontvliegen.

»Het virus toont ons vooral dat als we niet radicaal anders leren omgaan met grondstoffen, met dieren, met andere mensen, dat het hier dan kláár is. De opvolger van covid-19 staat al klaar, en zal wellicht besmettelijker, dodelijker zijn. Of denk je dat het volgende virus zal zeggen: nu hebben die mensen hun portie wel gehad, we gaan eens kijken wat we bij de kippen kunnen aanrichten? Nee, die virussen springen op elke mogelijkheid die wij bieden en die krijgen ze bij de vleet zolang wij andere dieren met tienduizenden bij elkaar blijven ophopen. Dan moet er weleens een zoönose ontstaan (een ziekte die van dieren overgaat op de mens, red.) en dan heeft zo’n virus weer alle kansen.»

HUMO Uiteindelijk gaat je corona-essay, in een lang hoofdstuk van haast honderd pagina’s, vooral over ecologie.

NASR «Dat was voor mij ook een verrassing. Schrijven doe je door te schrijven – ai, dat wordt de kop (lacht). Ik bedoel: je weet op voorhand niet waar het naartoe gaat. Ik ben vierenhalve maand met dat laatste deel bezig geweest, met veel twijfels. Misschien is het wel onzin? Wie zit hier op te wachten? Ik ben toch geen activist? Maar uiteindelijk ben ik blij dat ik het boek geschreven heb.

»Kijk, het zat zo. Door corona had ik meer tijd, ik wilde iets doen met die leemte. Ik schreef een paar essays voor de krant, en kreeg daar reacties op. Talkshows op tv volgde ik nauwelijks; wat ik ervan zag vond ik strontvervelend. Nee, ik ga geen namen noemen, ik moet anderen niet afzeiken. Ik realiseerde me juist dat het al te veilig en makkelijk is – vooral anderen – de maat te nemen: ‘Dat doen jullie niet goed! Wat zijn Nederlanders toch domme mensen!’ Je zag een polarisering die nergens toe leidt. En toen dacht ik: ik ben een miniem schrijvertje, er zijn grotere denkers die ‘ervoor doorgeleerd’ hebben, die slimmere oplossingen kunnen bedenken, maar toch moet je misschien een poging wagen, gewoon om de vraag te helpen formuleren hoe het nu met ons verder moet.

»Door daarover na te denken, kwam ik op punten uit die in wezen totaal vanzelfsprekend zijn. Dan ga je weer aan jezelf twijfelen: weten we dit niet allemaal, staat het niet elke dag in de krant? Ik bedoel: ik werd er zelf al moe van. Ja, we zijn bezig met een massa-extinctie. Ja, we hebben in de afgelopen dertig jaar gezorgd voor meer dan de helft van de totale CO2-uitstoot sinds het begin van de industriële revolutie. De achilleshiel van mijn bundel is dat er misschien niet zo heel veel nieuwe dingen in staan, maar als iets zo simpel is als één plus één is twee, moet je dat wel benoemen. Het feit dat iets heel vaak gezegd wordt, maakt het niet minder waar. En dáár wilde ik het over hebben: over onze verlamming.»

HUMO ‘We zitten te gapen bij de apocalyps,’ schrijf je. Maar hoe kun je dat counteren?

NASR «Door concreet te zijn. Ik weet hoe ik zelf vegetariër ben geworden, hoewel ik een fervent vleeseter was. Ik hoef geen geheime archieven te raadplegen om te weten hoe de vleesindustrie werkt. Ik zie in een tv-documentaire een zeug tussen tralies op de grond liggen, ze zoogt een aantal biggen, na drie weken worden die biggen weggehaald, de zeug wordt kunstmatig opnieuw bevrucht, ze baart, en de cyclus herhaalt zich. Aan het eind van haar leven gaat ze naar de slacht, vaak is ze nooit buiten geweest. Als je dat concreet voorbeeld ziet – ik kan er geëmotioneerd door raken – moet dat toch iets met je geweten doen? Het gaat daar over het vlees dat jij eet, en over wat mil-joe-nen varkens overkomt, en dat gaat maar door en door. Als je dan de link met covid-19 niet legt, dan heeft het geen enkele zin om dit virus te bestrijden, want dan mis je de kern van de zaak.»

HUMO De mens is een gecompliceerd wezen. Je schrijft zelf dat je geen omelet minder eet, ook al weet je dat er wereldwijd elk jaar vijf miljard pasgeboren haantjes worden vergast of in de verhakselmachine gegooid, wegens onnuttig voor de eierindustrie.

NASR «Zeker. Waarom zou ik mezelf sparen? We zijn geen rationele wezens – dat is wat ik bedoel. Je wil het goede doen, en tegelijk doe je het slechte. Dat is ook zo als we onze kleren zo goedkoop mogelijk willen: dan vergeten we dat er ergens kinderen geen goed onderwijs hebben omdat ze voor ons in de fabriek aan het werk zijn. Dat je je bewust bent van de gevolgen van je gedrag, is al een eerste stap.»

HUMO ‘De 21ste eeuw wordt de eeuw van het geweten,’ schrijf je. Allicht bedoel je niet zozeer het persoonlijke geweten maar het maatschappelijke, als zoiets al bestaat?

NASR «Wat je individueel ook probeert te bereiken, het zet geen zoden aan de dijk zolang de regering en het bedrijfsleven het omgekeerde bewerkstelligen. Dat is de toestand vandaag: onze regering blijft de fossiele energie steunen met miljarden en miljarden euro’s. Intussen zeggen ze: verbeter de wereld, begin bij jezelf. En wij maar papier scheiden, plastic scheiden... En dan lees je in de krant dat al onze plastictroep in Turkije op een vuilnisbelt ligt weg te rotten – niks recyclage, gewoon gedumpt. Zoiets maakt me heel kwaad, en vanuit die woede schreef ik dit boek.

»De regering wijst ons voortdurend op onze individuele verantwoordelijkheid. We moeten allemaal wat minder lang douchen, één keer in de week een groenteburger eten. Dat is allemaal hartstikke goed – begrijp me niet verkeerd – en ik wil het ook doen, want het wangedrag van regeringen en bedrijven ontslaat me niet van een individueel geweten. Maar het is wel zinloos als je ziet dat onze regering jaarlijks met 4,5 miljard euro de fossiele industrie steunt, dat de gesubsidieerde vleesindustrie op volle toeren blijft draaien, dat de SUV’s wereldwijd van de band blijven rollen. They don’t care

HUMO Ben je geradicaliseerd geraakt in het coronajaar? Er is een opstand nodig, schrijf je.

NASR «Geen opstand van het volk, hè. We moeten wel de regering tot een radicale omslag dwingen. Radicaliseren is niet het juiste woord. Ik ben mathematischer geworden: als je de optelsom maakt en de uitkomst is desastreus, dan moet je daar naar handelen. Ook al zou ik graag willen doorgaan met het leven dat ik nu leid, het kán niet, tenzij we onze achterkleinkinderen een vernietigde wereld willen nalaten. Dat is geen radicalisering van mijn kant, dat is de erkenning van een realiteit. En er zijn momenten dat je, als je dat kan, je stem moet laten horen. Voor mij is dit zo’n moment.»

HUMO Die realiteit beginnen meer en meer mensen te erkennen, is je stelling: uit tal van recente enquêtes put je het – behoorlijk optimistische – inzicht dat een meerderheid wel degelijk op de rem wil gaan staan, het geluk anders wil definiëren dan als een consumptiespiraal.

NASR «Dat werd aangetoond in het ene onderzoek na het andere, en die conclusie vond ik verbijsterend: volgens mij is zoiets nog nooit voorgekomen. Kennelijk is het besef ingedaald dat schonere lucht toch wel fijn is, dat het beter is minder te vliegen, en dat minder vlees eten nog het beste is. Mensen hebben het afgelopen jaar aan den lijve ondervonden wat het gevolg is van ons gedrag, en als een meerderheid van de bevolking aangeeft dat ze bereid is om in te leveren, dan moet je dat momentum met beide handen grijpen. Maar dat is nu net wat níét gebeurt: de Nederlandse regering doet er geen hol aan.»

HUMO Dan stuurt die meerderheid die een ander beleid wil premier Rutte toch wandelen, zou je denken? Maar Rutte won glansrijk. Hoe los je dat raadsel op?

NASR «De mensen stuurden Rutte niet weg omdat er geen helder alternatief werd geboden. Als je geen duidelijk perspectief biedt, dan klampen mensen zich vast aan wat ze hebben. En de linkse partijen proberen elkaar vliegen af te vangen in plaats van samen te werken.

»Er bestaat op dit moment nog geen helder geformuleerde nieuwe ideologie. En ik denk ook dat bijna 11 jaar Rutte zijn wrange vruchten afwerpt. Dit is wat je krijgt als je onderwijs, zorg en cultuur vernietigt of aan de markt overlaat: kortzichtige consumenten.»

HUMO Je pleit voor meer sturing door de overheid. Is dat dan het goede nieuws: dat die roep om méér overheid heel algemeen geworden is? The Financial Times, gisteren nog de tempel van het neoliberalisme, pleit nu voor een sociaal contract waarbij iedereen van de maatschappelijke rijkdom kan profiteren.

NASR «Dat is zo, er is écht iets aan het gebeuren. Je ziet ook een shift binnen de partij van Rutte, de VVD. Zelfs harde liberalen komen terug van het idee dat je alles maar aan de markt moet overlaten. Wat we nodig hebben, is een overheid die ingrijpt.

»Als Microsoft in Noord-Holland een extra datacentrum wil bouwen en wil gebruikmaken van de groene energie die bestemd is voor 370.000 huishoudens, dan zegt de overheid nu: ‘Ja, daar gaan wij niet over.’ Dat moet veranderen, want daar ís een overheid juist voor. Er is wel een kentering zichtbaar, maar er moeten nog wel wat vuistslagen worden uitgedeeld, denk ik. Het moet sneller, rigoureuzer, radicaler.»

‘De opvolger van covid-19 staat al klaar. Virussen springen op elke mogelijkheid die wij bieden en die krijgen ze bij de vleet zolang wij andere dieren met tienduizenden blijven ophopen.’ Beeld Erik Smits
‘De opvolger van covid-19 staat al klaar. Virussen springen op elke mogelijkheid die wij bieden en die krijgen ze bij de vleet zolang wij andere dieren met tienduizenden blijven ophopen.’Beeld Erik Smits

EINDE DEMOCRATIE

HUMO Je wierp de vraag al op: hoe lang kunnen we de samenleving nog op slot houden in het belang van de ouderen? Wat is jouw antwoord?

NASR «Dat is één van de grootste dilemma’s voor onze samenleving. Daarom schrijf ik dat dit de eeuw van het geweten is. Wat is belangrijker: de vrijheid van een gemeenschap of de bescherming van een deel van die gemeenschap? Hoelang gaan we mensen nog binnenhouden? Wanneer gaan we zeggen: misschien moeten we sommigen ‘laten gaan’? Zolang de fundamenten van onze maatschappij wankel en ondergraven zijn, is die vraag niet goed te beantwoorden. Het probleem is namelijk veelomvattender. Wat verwachten wij van het leven, wat beschouwen wij als welzijn, wat is geluk? Deze vragen dienen in het Westen eerst gesteld en beantwoord.

»Ik schreef geen boek dat zegt: zó moet het. Wie ben ik om daarover te beslissen? Er zijn al veel te veel mensen die hun mening over zo’n pijnlijke en ingewikkelde kwestie in een bijzin wel kwijt willen. Het echte probleem is dat we een overheid hebben met een uiterst wispelturig coronabeleid, waardoor burgers gaan denken: jullie weten niet waar jullie mee bezig zijn. En dan wordt het gevaarlijk, want als de burger zijn eigen regering niet meer vertrouwt, komt die zelf wel met oplossingen en ideeën. En dan is het einde democratie.»

HUMO Als ik nog een andere gewetenskwestie mag aankaarten: moet de overheid vaccinatie verplichten?

NASR «Dwang lijkt me niet de goeie optie. Misschien een vaccinatieboekje: als je geen vaccinatie kan voorleggen, jammer, maar dan kom je niet in aanmerking voor bepaalde dingen. Ik ben geneigd te denken – ik wik mijn woorden – dat het een goede oplossing kan zijn, maar ik ben geen expert, geen viroloog. Nog eens: de oefening van deze essaybundel is niet te zeggen hoe het moet. Een kunstenaar is slecht geplaatst om de maatschappij concreet in te richten. Dus moet je mij die vraag ook niet stellen.»

HUMO Je collega-acteur Peter Van den Begin maakte een tijd terug heel wat los met een pleidooi tégen vaccinatie.

NASR «O, is dat zo? Dat is me even ontsnapt. Is het een goed excuus dat ik met een essay bezig was? (lacht)»

HUMO Zo erg is het dus, Ramsey: je volgt niet meer wat er in Vlaanderen gaande is! Terwijl ik niet zo lang geleden toch in een boek van je las dat je je niet thuisvoelt in Amsterdam.

NASR «Weet je wat nou het erge is? Sinds corona voel ik me meer thuis in Amsterdam. Ik ga er nu vaker wandelen. Amsterdam was een heel drukke machine en ik werd daar gek van, van de hipheid, de modieusheid, en dan nog al die toeristen. Het was gewoon erg opgefokt en daardoor voelde ik me er niet thuis. Als ik er nu rondloop, vind ik weliswaar weinig joie de vivre, maar er is wel een soort ruisloosheid ontstaan waarbinnen je de dingen beter kunt zien. Nu ben ik ook wel weer klaar met die dodelijke rust, maar toch: het was spookachtig aangenaam, dat gezicht van de spiegelgladde grachten, de luchten die letterlijk blauwer, rozer, paarser waren. Alleen het leven ontbrak.»

HUMO De conclusie is dus dat we door corona Ramsey Nasr definitief aan Nederland verloren hebben?

NASR «Nee, hoor! Ik mis Vlaanderen wel degelijk elke dag, zeker nú wil ik mijn vrienden zien. O, lieve Humo, geef me toch een reden om terug te komen! Maar serieus: ik mis België, ja.»

HUMO Laten we tot slot nog even in de toekomst kijken. Ik citeer Ilja Leonard Pfeijffer: ‘De zorgeloze naïviteit van theaterzalen, zoenen in de coulissen en omhelzingen in de foyer, kuchende concertzalen, bioscopen, dineren in een bomvolle taveerne en dansen met onbekenden is een anachronisme geworden, zoals roken in het vliegtuig. Het is gemakkelijker je voor te stellen dat het voorgoed voorbij is dan dat het ooit weer terugkomt.’

NASR «Jawel, dat komt terug, in exáct diezelfde vorm – mits we ons leven radicaal veranderen.»

Ramsey Nasr Beeld De Bezige BIj
Ramsey NasrBeeld De Bezige BIj

Ramsey Nasr, ‘De fundamenten’, De Bezige Bij

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234